କର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କୁରୁବୀରମାନେ ରାଗରେ ଉନ୍ମାଦିତ ହୋଇ, ସାମ୍ବକୁ ଧରିବା ପାଇଁ ‘ଥମ୍ବ, ଥମ୍ବ!’ ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରି, ଧନୁଷ ଉଠାଇ ତାଙ୍କୁ ଅନେକ ବାଣ ବର୍ଷା କରିବାକୁ ଆଗେଇଲେ। କିନ୍ତୁ ସେ ଯଦୁବଂଶୀ କୁରୁମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଇ ସାମ୍ବ, ସେମାନଙ୍କର ଆକ୍ରମଣ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ; ସେ ଏକ ସିଂହ ଭଳି ଛୋଟ ଜନ୍ତୁମାନେ କ’ଣ କରିବେ, ଏହି ଭାବରେ ଅଦମ୍ୟ ଥିଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ଚମତ୍କାର ଧନୁଷକୁ ଚଢାଇ, ଏକାସାଥିରେ କର୍ଣ୍ଣ ସହିତ ସମସ୍ତ ଛଅ ରଥୀଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାବେ ବାଣ ମାଡ଼ି ଆହତ କଲେ। ସେ ଚାରିଟି ଘୋଡ଼ାକୁ ଚାରିଟି ବାଣ ଦେଇ ଆହତ କଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ରଥଚାଳକୁ ଏକ ଏକ ବାଣ ଦେଇ ଆଘାତ କଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ମହାଧନୁର୍ଧାରୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଧନୁଷରେ ଆହତ କଲେ। ଏହି କୌଶଳ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ସାମ୍ବଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ। ତେବେ କୁରୁମାନେ ସାମ୍ବଙ୍କୁ ରଥହୀନ କରିଦେଲେ—ଚାରିଜଣ ଘୋଡ଼ାକୁ ଆହତ କଲେ, ଏକ ବାଣରେ ରଥଚାଳକ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ବାଣରେ ସାମ୍ବଙ୍କ ଧନୁଷକୁ କାଟିଦେଲେ। ବଡ଼ କଷ୍ଟରେ ସେମାନେ ସାମ୍ବଙ୍କୁ ବାନ୍ଧି, ରଥହୀନ କରି, ବିଜୟୀ ହୋଇ ସେଠାରୁ ନିଜ କୁମାର ଓ କନ୍ୟା ସହ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ଘଟଣା ନାରଦଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣି ବୃଷ୍ଣିମାନେ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ। ଉଗ୍ରସେନଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ ସେମାନେ କୁରୁମାନେ ସହ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଲେ। କିନ୍ତୁ ବଳରାମ, ସମସ୍ତ ବୃଷ୍ଣି ନାୟକଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରି, କୌରବ ଓ ବୃଷ୍ଣିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବିରୋଧ ହେବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ବିରୋଧ ନାଶକ। ବଳରାମ ତାଙ୍କ ଦୀପ୍ତିମାନ ରଥରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବଂଶୀୟ ବୃଦ୍ଧମାନେଙ୍କ ସହ ହସ୍ତିନାପୁରକୁ ଗଲେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ତାରାମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି, ସେପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସେ ‘ଗଜାହ୍ୱୟ’ ରେ ପହଞ୍ଚି, ବାହ୍ୟ ବାଗିଚାରେ ବସିଲେ ଓ ଉଦ୍ଧବଙ୍କୁ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେବାକୁ ପଠାଇଲେ। ଉଦ୍ଧବ, ଅମ୍ବିକାପୁତ୍ର ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ଭୀଷ୍ମ, ଦ୍ରୋଣ, ବାହ୍ଲିକ ଓ ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କୁ ପ୍ରଥାନୁସାରେ ନମସ୍କାର କରି, ବଳରାମଙ୍କ ଆଗମନ ସୂଚନା କଲେ। ବଳରାମ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି, ସମସ୍ତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହେଲେ; ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ମଙ୍ଗଳ ଉପହାର ସହିତ ସେମାନେ ଆଗକୁ ଆସିଲେ। ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବରେ ମିଳି, ସେମାନେ ବଳରାମଙ୍କୁ ଗାଈ ଓ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ ପୂଜା କଲେ; ତାଙ୍କ ମହିମା ଜାଣିଥିବା ଲୋକେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇଲେ। ପରିବାର ଭଲ ଅଛି କି ନାହିଁ ଜାଣି, ସେମାନେ ମଧୁର କଥା ଚାଲିଥିଲେ। ତାପରେ ବଳରାମ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ କହିଲେ—‘ଉଗ୍ରସେନ, ଭୂମିର ନାଥ, ଯେଉଁ ଆଜ୍ଞା ଦେଇଛନ୍ତି, ତାହା ଅବିଚଳିତ ମନେ ଶୁଣି, ବିଳମ୍ବ ଛାଡ଼ି ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ। ତୁମେ ଅନେକ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଧର୍ମିକ ସାମ୍ବକୁ ଅଧର୍ମରେ ବାନ୍ଧି ହରାଇଲ; ଆମେ ସମ୍ପ୍ରତି ଏହି ଅନ୍ୟାୟ କୁଟୁମ୍ବୀ ସମ୍ମିଳନ ପାଇଁ ସହିଛୁ।’ ବଳରାମଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କଥା, ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରଭାବ, ପାରାକ୍ରମ ଓ ବଳ ଥିଲା, ସେହି କୁରୁମାନେ ଶୁଣି ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ଦମ୍ଭରେ କହିଲେ—‘ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ! ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ କାଳ ଚଳନାରେ ଯେଉଁଠି ମୁଣ୍ଡରେ ମୁକୁଟ୍ ଓ ପାଏ ଜୁତା ପିନ୍ଧି ଉଠିବାକୁ ଚାହେ। ଏହି ବୃଷ୍ଣିମାନେ, ଯୁବା ସାଙ୍ଗ ହୋଇ, ଏକାସାଥି ଶୁଇ, ବସି, ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ଆମେ ସେମାନଙ୍କୁ ରାଜାସନ ଦେଇଛୁ। ସେମାନେ ଚାମର, ଚାମରୀ, ଶଂଖ, ଧଳା ଛତ୍ର, ମୁକୁଟ୍, ସିଂହାସନ, ଶୟନାଦି ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ଆମର ଅବହେଳାରୁ। ବସ୍! ଏହି ଯାଦବମାନେ ଆମ ଦାନରେ ରାଜାସନ ଦେଇ ଚିହ୍ନିତ, ଯେପରି ସର୍ପକୁ ଅମୃତ ଦେଇଲେ, ଏହି ଯାଦବମାନେ ଆମ ଅନୁଗ୍ରହରେ ଉନ୍ନତି କରି, ଆଜି ନିର୍ଲଜ୍ଜ ଭାବେ ଆମର ଆଦେଶ ଦେଉଛନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଭୀଷ୍ମ, ଦ୍ରୋଣ, ଅର୍ଜୁନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କୁରୁମାନେ ସହ ଅନୁଗ୍ରହ ନ କରି, କେମିତି ଅନ୍ୟ କାହାର ଜିନିଷ ଦଳିପାରିବ, ଯେପରି ସିଂହ ଜଙ୍ଗଲରେ ଶିକାର ଛିନିନେଇ?’ ବ୍ୟାସଦେବ କହିଲେ—‘ବଂଶ, ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ଆତ୍ମଗର୍ବର ଅହଂକାରରେ ଏମିତି ଅପମାନଜନକ ଶବ୍ଦ କହି, ସେମାନେ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। କୌରବମାନଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟତା ଓ ଅପମାନଜନକ କଥା ଶୁଣି, ଅଚ୍ୟୁତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ; ତାଙ୍କ ମୁଖ ଦେଖିବା ଅସହ୍ୟ ହେଲା, ସେ ହସିହସି ବାରମ୍ବାର କଥା କହିଲେ—‘ଏହି ଦୁଷ୍ଟମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଅଭିମାନରେ ମଦମାତ୍ତ, ସେମାନେ ସମ୍ମିଳନ ଚାହନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିୟମ ହେଉଛି ଦଣ୍ଡ, ଯେପରି ପଶୁ ପାଇଁ ଲାଠି। ମୁଁ ଏଠାକୁ ସମ୍ମିଳନ ଚାହିଁ ଆସିଛି, କ୍ରୋଧିତ ଯାଦବ ଓ କୃଷ୍ଣକୁ ଶାନ୍ତ କରିଛି। ଏହି ମୁଡ଼ା, ଝଗଡ଼ାଳୁ, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ମୋତେ ଅବହେଳା କରି, ଅଭିମାନରେ ଅଶିଷ୍ଟ ଶବ୍ଦ କହିଛନ୍ତି। ଉଗ୍ରସେନ କି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୂପତି ନୁହଁନ୍ତି? ଯେଉଁଠି ଭୋଜ, ବୃଷ୍ଣି, ଅନ୍ଧକମାନେ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଦିଗ୍ପାଳମାନେ ମଧ୍ୟ ଶିର ନମାନ୍ତି? ସେଉଁଠି ଯେଉଁ ଦ୍ୱାରା ସୁଧର୍ମା ସଭା ପ୍ରାପ୍ତ, ପାରିଜାତ ଚେହେରା ଆଣି, ଏହି ସମସ୍ତ ଉପଭୋଗ କରାଯାଉଛି, ସେ କି ରାଜାସନ ଅଯୋଗ୍ୟ? ଯାହାର ଚରଣ ଧୂଳି ସମସ୍ତ ଦିଗ୍ପାଳମାନେ ମୁଣ୍ଡରେ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ, ମୁଁ ସବୁ ତାଙ୍କ ଅଂଶର ଅଂଶ, ଏବଂ ଶ୍ରୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଦୀର୍ଘକାଳ ତାଙ୍କ ସେବା କରନ୍ତି, ସେଉଁଠି କ’ଣ ରାଜାସନ ଅଯୋଗ୍ୟ?’ ‘ବୃଷ୍ଣିମାନେ କୁରୁମାନେ ଦେଇଥିବା ଭୂମି ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ଆମେ ଜୁତା, କୁରୁମାନେ ମୁକୁଟ୍—ଏହି ଭାବରେ। ଧନର ମଦରେ ଅନ୍ଧ, ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଓ କଠୋର ଶବ୍ଦ କହୁଥିବା ଏମିତି ଲୋକଙ୍କୁ କି ଅଧିକ ଦଣ୍ଡ ଦିଆଯିବ?’ ଏହିପରି କହି ବଳରାମ କ୍ରୋଧରେ ଘୋଷଣା କଲେ—‘ଆଜି ମୁଁ ପୃଥିବୀକୁ କୌରବମାନେ ଠାରୁ ଶୂନ୍ୟ କରିଦେବି!’ ସେ ତାଙ୍କ ହଳକୁ ଧରି, ତିନି ଲୋକକୁ ଦଗ୍ଧ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ। ହଳର ଛଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ସେ ହସ୍ତିନାପୁର ନଗରକୁ ଚିରି, ଗଙ୍ଗା ନଦୀରେ ଟାଣି ନେଲେ, ମୁହେଁ ଆକ୍ରମଣ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ନଗର ଗଙ୍ଗାରେ ଟାଣି ନେଉଥିବା ବେଳେ, ତାହା ଏକ ତରଣୀ ପରି ଭୂମିକୁଣ୍ଡରେ ଘୂରିବାକୁ ଲାଗିଲା। ଏହା ଦେଖି କୌରବମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ। ଜୀବନ ରକ୍ଷା ପାଇଁ, ସେମାନେ ପରିବାର ସହ ବଳରାମଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସାମ୍ବକୁ ସାମ୍ନାରେ ରଖି, ହାତ ଜୋଡ଼ି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ।