ହେ ରାଜା, ଯେତେବେଳେ କ୍ରିୟାକୁ ଉପଜାଇଥିବା ଅଗ୍ନିମୟ ପ୍ରାଣୀକୁ ଚକ୍ରଧାରୀ ଭଗବାନଙ୍କ ଶସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ କରାଯାଇଲା, ସେ ପ୍ରାଣୀ ଭାଙ୍ଗି ପଡିଲା ଏବଂ ପରାଜିତ ମୁହଁରେ ଫେରିଗଲା। ତାପରେ, ସେ ଅଗ୍ନିମୟ ପ୍ରାଣୀ କାଶୀ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ସୁଦକ୍ଷିଣ ଏବଂ ତାଙ୍କର ପୁରୋହିତମାନେ ଯେଉଁ ଅଭିଚାର କରିଥିଲେ, ସେହି ଅଗ୍ନି ସେମାନଙ୍କୁ ଦଗ୍ଧ କଲା—ଯେଉଁ କ୍ରିୟା ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ପାଇଁ କରିଥିଲେ, ତାହା ନିଜେ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଆସିଲା। ଏହିଠାରେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର କାଶୀ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା; ଏହି ନଗର ରାଜମହଳ, ସଭାମଣ୍ଡପ, ବଜାର, ଦ୍ୱାର, ଗୋପୁର, ଗୋଦାମ, ଧନ-ଧାନ୍ୟ, ହାତୀ, ଘୋଡା, ରଥ ଏବଂ ଅନେକ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର ସମଗ୍ର କାଶୀକୁ ଦଗ୍ଧ କରି, ପୁନି କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାଖରେ, ନିର୍ମଳ କର୍ମ କରୁଥିବା ଭଗବାନଙ୍କ ସାଥିରେ, ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲା। ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଘଟଣା ଯେଉଁମାନେ ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ଶ୍ରବଣ କରନ୍ତି କିମ୍ବା ପାଠ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଏପରେ ରାଜା ପୁନି ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ: ହେ ମହାମୁନି, ଆଉ ଏକଥା ମୋତେ କୁହ, ମହାବଳୀ ଓ ଅପାର ସ୍ୱାମୀ ରାମଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ କୌତୁକ କ’ଣ ଘଟିଥିଲା? ଶୁକଦେବ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: ଏକ ମହାବଳୀ ବାନର ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଦ୍ୱିବିଦ; ସେ ନରକାସୁରଙ୍କ ମିତ୍ର, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ ଏବଂ ମଇନ୍ଦଙ୍କ ଭାଇ ଥିଲେ। ଦ୍ୱିବିଦ ତାଙ୍କ ମିତ୍ରଙ୍କର ପ୍ରତିଶୋଧ ନେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି, ଦେଶରେ ଅନେକ ଉପଦ୍ରବ କଲେ—ସେ ନଗର, ଗ୍ରାମ, ବସ୍ତି ଓ ଗୋପାଳକ ଗାଁରେ ଅଗ୍ନି ଲଗାଇଲେ। କେବେ କେବେ ପାହାଡ଼ ଉପଡ଼ି, ତାହାରେ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କଲେ, ବିଶେଷକରି ଅନର୍ତ୍ତ ଦେଶରେ, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କ ମିତ୍ରଙ୍କ ହତ୍ୟାକାରୀ ହରି ବସୁଥିଲେ। କେବେ ମହାସାଗରର ମଧ୍ୟରେ ଦଢ଼ି, ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ସମୁଦ୍ରର ଜଳ ଉଠାଇ ତଟ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଡୁବାଇ ଦେଉଥିଲେ; ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦଶହଜାର ହାତୀ ସମାନ। ସେ ମହାମୁନିମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଭଙ୍ଗ କରି, ଗଛ ଭାଙ୍ଗି ଦେଉଥିଲେ, ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟତାରେ ତାଙ୍କର ଅଗ୍ନିକୁ ମୁତ୍ର ଓ ମଳରେ ଅପବିତ୍ର କରୁଥିଲେ। ଅହଂକାରରେ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ନାରୀମାନେ ଉଠାଇ ପାହାଡ଼ ଗୁହା ଓ ତଳ ଭାଗକୁ ଛାଡ଼ି, ପଛରୁ ପଥର ଫେଙ୍ଗି, ପୋକା ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିବା ପରି ମାରୁଥିଲେ। ଏଭଳି ଭାବେ ଦେଶ ଉପଦ୍ରବ କରୁଥିବା ସମୟରେ, ଏବଂ ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ଅପମାନ କରୁଥିବାବେଳେ, ସେ ମଧୁର ଗୀତ ଶୁଣି ରୈବତକ ପର୍ବତକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଦେଖିଲେ—ଯଦୁବଂଶୀ ଭଗବାନ ରାମ, ପଦ୍ମମାଳା ଧାରଣ କରି, ଶୋଭାମୟ ଅଙ୍ଗରେ, ମହିଳାମାନଙ୍କ ସଂଗରେ ବସିଛନ୍ତି। ସେ ଦେଖିଲେ ରାମ ମଦିରାପାନ କରି, ଚଞ୍ଚଳ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଗୀତ ଗାଉଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ରୂପ ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ। ଦ୍ୱିବିଦ ଦୁଷ୍ଟ ବାନର ଗଛ ଚଢ଼ି, ଶାଖା ହଲାଇ, ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦ କରି ସବୁଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଆକର୍ଷିଲା। ତାଙ୍କର ଅସଭ୍ୟତା ଦେଖି, ବଳରାମଙ୍କ ସଂଗୀନୀ ଯୁବତୀମାନେ ହସି ପଡ଼ିଲେ। ବାନର ତାଙ୍କୁ ମାନ୍ୟ ଦେଇ, ମାଟି ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ସାମ୍ନାରୁ ଫେଙ୍ଗି, ପଛ ଦେଖାଇ ଉପହାସ କଲେ, ଏବଂ ଏହା ସବୁ ବଳରାମ ଦେଖୁଥିଲେ। ତାପରେ, କ୍ରୋଧିତ ବଳରାମ ଏକ ପଥର ଛାଡ଼ିଲେ; କିନ୍ତୁ ବାନର ଚତୁରତାରେ ସେଥିରୁ ବଞ୍ଚି, ମଦିରା ଘଟି ଧରିଲେ। ସେ ତାହାକୁ ଧରି ଉପହାସ କରି, ହସି, ଦୁଷ୍ଟତାରେ ଘଟି ଭଙ୍ଗିଲେ ଏବଂ ବଳରାମଙ୍କ ପୋଶାକ ଚିଁଡ଼ି ଦେଲେ। ଅହଂକାରରେ ମଦମାତ୍ତ ବାନର ବଳରାମଙ୍କୁ ଅପମାନ କଲେ; ଏହା ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେଶ ଉପଦ୍ରବ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ବଳରାମ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ଗଦା ଏବଂ ହଳ ଧରି, ଶତ୍ରୁ ଘାତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ; ଦ୍ୱିବିଦ ଏକ ବିଶାଳ ଗଛ ଉପଡ଼ି ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ମାରିଲେ। କିନ୍ତୁ ସଂକର୍ଷଣ (ବଳରାମ) ପାହାଡ଼ ପରି ଅଚଳ ରହିଲେ। ବଳରାମ ଗଛ ଧରି, ତାଙ୍କ ଗଦାରେ ବାନରକୁ ଘାତ କଲେ; ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଭାଙ୍ଗି ରକ୍ତ ଝରିଲା। ବାନର ପାହାଡ଼ରେ ଗେରୁଆ ରଙ୍ଗ ଲାଗିଥିବା ପରି ଦେଖାଗଲା, ତଥାପି ସେ ଘାତକୁ ଗଣଲେ ନାହିଁ; ଆଉ ଏକ ଗଛ ଉପଡ଼ି, ଶକ୍ତିରେ ଶାଖା ଛିଣ୍ଡିଲେ। ସେ ତାହା ଦ୍ୱାରା ତୀବ୍ର ଆକ୍ରମଣ କଲେ, କିନ୍ତୁ ବଳରାମ ତାହାକୁ ଶତଗୁଣ ଭାଗରେ କାଟିଦେଲେ; ଆଉ ଏକ ଗଛ ନେଇ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ସେହି ଭଳି ଭାବେ ତାହାକୁ କାଟିଦେଲେ। ଏଭଳି ଭାବେ ଯେତେବେଳେ ଏକ ପରେ ଏକ ଗଛ ଧ୍ୱଂସ ହେଉଥିଲା, ସେ ଚାରିପାଖରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଗଛ ଉପଡ଼ି ଦେଲେ ଏବଂ ପୁରା ଅଟବା ନିର୍ଗଛ ହୋଇଗଲା। ତାପରେ, ବଳରାମଙ୍କୁ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ବାନର ପଥରର ଝଡ଼ ଛାଡ଼ିଲେ; କିନ୍ତୁ ବଳରାମ ଗଦା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ସହଜରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ। ବାନର, ତାଙ୍କ ହାତକୁ ତାଳଗଛ ପରି କରି, ମୁଷ୍ଟି ବନେଇ, ରୋହିଣୀନନ୍ଦନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଗଲେ ଏବଂ ଦୁଇ ହାତରେ ତାଙ୍କ ଛାତିରେ ଘାତ କଲେ। କିନ୍ତୁ ଯଦୁବଂଶୀ ମୁଖ୍ୟ ବଳରାମ ତାଙ୍କ ଗଦା ଓ ହଳ ଛାଡ଼ି, କ୍ରୋଧରେ ଦ୍ୱିବିଦକୁ ଦୁଇ ହାତରେ ଧରି, ତାଙ୍କ ଗଳାରେ ଦବାଇଲେ; ବାନର ରକ୍ତ ଝଡ଼ାଇ ବେହୋଶ ହୋଇ ପଡ଼ିଲେ। ସେ ଲୁଢ଼ି ପଡ଼ିବା ସମୟରେ, ପୃଥିବୀ ଭୟଭୀତ ହୋଇ କମ୍ପିଲା, ଗଛମାନେ କମ୍ପିଲେ; ମହାପବନରେ ପାହାଡ଼ ଦୋଳିବା କିମ୍ବା ଜଳରେ ନାଉ ଦୋଳିବା ପରି ଦେଖାଗଲା। ଆକାଶରେ ଦେବତା, ସିଦ୍ଧ, ମହାମୁନିମାନେ 'ଜୟ!' 'ନମସ୍କାର!' 'ଶାଭାଶ!' ବୋଲି ଧ୍ୱନି କଲେ ଏବଂ ପୁଷ୍ପ ବର୍ଷା କଲେ। ଏଭଳି ଦ୍ୱିବିଦ ବାନର, ଯିଏ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଦୁଃଖ ଦେଉଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ବଳରାମ ବଧ କରି, ଲୋକମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିବା ସ୍ଥିତିରେ ନିଜ ସ୍ୱନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହିପରି ଦ୍ୱିବିଦ ବଧ ନାମକ ଅଧ୍ୟାୟ ଦଶମ ସ୍କନ୍ଧର ଦ୍ୱିତୀୟାର୍ଧରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭାଗବତରେ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏହା ପରେ ଘଟିଲା ସାମ୍ଭଙ୍କ ବିବାହ ଓ ବଳରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହସ୍ତିନାପୁରକୁ ଟାଣି ଆଣିବା ଘଟଣା। କୌରବମାନେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କହିଲେ: 'ଏହି ପୁଅ ଅସଭ୍ୟ; ସେ ଆମକୁ ଅବହେଳା କରି, ଆମର ଅନିଚ୍ଛାରେ ଆମ ଝିଅକୁ ବଳପୂର୍ବକ ନେଇଯାଇଛି।' 'ଆସ, ଏହି ଅହଂକାରୀକୁ ବାନ୍ଧିଦେବା; ଭୃଷ୍ଣିମାନେ କଣ କରିପାରିବେ? ସେମାନେ ଯେ ଭୂମି ଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି, ତାହା ଆମେ ଦାନ କରିଥିଲୁ, ଆମ ଦୟାରେ ପ୍ରାପ୍ତ।