ବଳରାମଙ୍କ କୌତୁକ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପୌଣ୍ଡ୍ରକ ନିଧନ ଉପଖ୍ୟାନ ବଳରାମଙ୍କ ଅପୂର୍ବ କୌତୁକ ଭାରତୀୟ ମହିଳାମାନେ ଗୀତରେ ଗାଇଥିଲେ । ହଲାୟୁଧ ବଳରାମ ମଦିରାପାନରେ ମତ୍ତ, ଆନନ୍ଦରେ ଅସ୍ଥିର ଚକ୍ଷୁ ନିୟେ ଜଙ୍ଗଲ ମାନେ ଦେଖି ଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଥିଲେ । ସେ ତାଳମାଳା ଓ ଏକ କଣ ଅଲଙ୍କାର ପିନ୍ଧି, ବୈଜୟନ୍ତୀ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ମଦରେ ମତ୍ତ, ମନୋହର ପଦ୍ମମୁଖ ହସରେ ଭରି, ଶୀତଳ ଘମ ବିନ୍ଦୁରେ ଅଲଙ୍କୃତ ହୋଇଥିଲେ । ସେ ଜଳକ୍ରୀଡା ପାଇଁ ଯମୁନାକୁ ଡାକିଲେ, କିନ୍ତୁ ବଳରାମ ନିଜ ଉକ୍ତିକୁ ଅନଦ୍ୟା, ମଦରେ ମତ୍ତ, ଯମୁନାକୁ ଡାକିଲେ । ଯମୁନା ନାଆସିଲେ, ବଳରାମ କ୍ରୋଧରେ ନିଜ ହଳର ତୀର ଦ୍ୱାରା ଯମୁନାକୁ ଟାଣିଲେ, କହିଲେ, “ଅପପାତ୍ର, ମୁଁ ତୁମକୁ ଡାକିଥିଲି, ତୁମେ ଅନଦ୍ୟା କଲା; ମୁଁ ହଳର ତୀର ଦ୍ୱାରା ତୁମକୁ ନେଇଯିବି, ତୁମେ ମନମତା ଘୁଞ୍ଚି ଚାଲୁଛ ।” ଏପରି ଉପାଳି ହୋଇ, ଭୟଭିତ ଯମୁନା ବଳରାମଙ୍କ ପାଦପାଖା କୁ ପଡି, କମ୍ପିତ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ, “ହେ ବଳରାମ, ମୁଁ ତୁମର ପ୍ରଭାବ ଜାଣିନାହିଁ, ହେ ଜଗତର ନାଥ, ତୁମେ ଏକ ଅଂଶରେ ଭୂମିକୁ ଧାରଣ କରୁଛ । ମୁଁ ତୁମର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଜାଣିନଥିବାରୁ ଅପରାଧ କରିଛି, ମୁଁ ତୁମଠାରେ ଶରଣାଗତ, ଦୟା କରି ମୋତେ କ୍ଷମା କର ।” ଯମୁନା ଏପରି ଅନୁରୋଧ କରିବା ପରେ, ବଳରାମ ତାଙ୍କୁ ଛାଡିଦେଲେ, ଏବଂ ମହିଳାମାନେ ସହିତ ଯମୁନାର ଜଳରେ ହାତୀରାଜ ମାନେ ମହିଳା ହାତୀ ସହିତ ନିମଗ୍ନ ହୁଏ ଭଳି ନିମଗ୍ନ ହୋଇ ଉପଭୋଗ କଲେ । ପରେ ଜଳରୁ ବାହାରି, ମହିଳାମାନେକୁ ଭବ୍ୟ ଅଲଙ୍କାର ଓ ରମ୍ୟ ମାଳା ଦେଲେ । ନୀଳବସ୍ତ୍ର ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମାଳା ପିନ୍ଧି, ଅନେକ ଅଲଙ୍କାର ଓ ଚନ୍ଦନ ଲେପରେ ଶୋଭିତ, ହାତୀର ମଧ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଭଳି ବିଶ୍ରାମ କଲେ । ଏଠାରେ ବଳରାମଙ୍କ ହଳ ଦ୍ୱାରା ଯମୁନା ଟାଣିବାର ଚିହ୍ନ ଆଜିଯାଏ ଦୃଶ୍ୟମାନ, ବଳରାମଙ୍କ ଅନନ୍ତ ଶକ୍ତିର ପ୍ରମାଣ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ । ଏଭଳି, ବଳରାମ ଏକା ଭାବେ ବ୍ରଜର ମହିଳାମାନେଙ୍କ ମାଧୁର୍ୟରେ ମନ ହରାଇ ରାତିଟିଏ ଉପଭୋଗ କଲେ । ଏଉଁତି ଚାପ୍ଟର ଉପସମ୍ହାର ହେଉଛି । ଏବେ ଶୁକଦେବ କହିଲେ—ବଳରାମ ନନ୍ଦବ୍ରଜକୁ ଯାଇଥିବାବେଳେ, କରୁଷ ରାଜା ପୌଣ୍ଡ୍ରକ ଏକ ଦୂତକୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାଖକୁ ପଠାଇଲେ, ତାଙ୍କୁ ବାସୁଦେବ ଭାବି, ନିଜକୁ ବାସୁଦେବ ଭାବି କହିଲେ: “ମୁଁ ବାସୁଦେବ ।” ଛୋଟ ଛୋଟ ପୁରୁଷମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ବାସୁଦେବ, ଜଗତର ନାଥ, ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛ ।” କୃଷ୍ଣ ନିଜକୁ ଅଚଳ ଆତ୍ମା ଭାବି ଚିନ୍ତା କଲେ । ଭ୍ରମିତ କରୁଷ ରାଜା, ଶିଶୁ ଭଳି ଅବୁଦ୍ଧି ଦେଖାଇ, ଦୂତକୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାଖକୁ ପଠାଇଲେ, ଯେପରି ଦ୍ୱାରକାରେ ଏକ ଶିଶୁ ଅନ୍ୟ ଶିଶୁକୁ ଦୂତ ପଠାଏ । ଦୂତ ଦ୍ୱାରକାର ସଭାରେ ପହଞ୍ଚି, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ବୃହତ୍ପଦ୍ମନେତ୍ର ଭାଗବତଙ୍କୁ ରାଜାର ଦୂତିଆ ଶବ୍ଦ ସମ୍ପ୍ରେଷଣ କଲେ: “ମୁଁ ଏକା ହିଁ ବାସୁଦେବ ଅବତାର; ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହେଁ । ପ୍ରାଣୀମାନେ ପାଇଁ ଦୟାବଶତ: ଅବତରିଛି । ତୁମେ ତୁମ ଭ୍ରମ ଛାଡିଦିଅ ।” “ତୁମେ ଯେଉଁ ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିଛ, ସେଗୁଡିକ ମୋର; ଅଜ୍ଞାନରେ ପିନ୍ଧିଛ, ହେ ସାତ୍ୱତ । ଏଗୁଡିକ ଛାଡି ମୋଠାରେ ଶରଣ ନିଅ, ନାହିଁ ତ ମୋତେ ଯୁଦ୍ଧ ଦିଅ ।” ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ପୌଣ୍ଡ୍ରକର ଅବୁଦ୍ଧି ଭରା ଦମ୍ଭୀ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଉଗ୍ରସେନ ଓ ସଭାର ଅନ୍ୟ ସଦସ୍ୟମାନେ ଉଚ୍ଚ ହସରେ ହସି ପଡିଲେ । ଶ୍ରୀ କୃଷ୍ଣ, ମଜା ଭରା ଶବ୍ଦ ଅନୁସରି, ଦୂତକୁ କହିଲେ: “ମୂର୍ଖ, ତୁମେ ଯେଉଁ ଅସ୍ତ୍ର ଦେଖାଇ ଦମ୍ଭ କରିଛ, ମୁଁ ଏଗୁଡିକ ଛାଡିଦେବି ।” “ତୁମେ ମୃତ ହୋଇ ଏଠି ପଡିବ, ମୁହଁ ଢାକି ରହିବ, ଶୁଆ, କାଉ, ଶ୍ୟାଳ ଦ୍ୱାରା ଘିରିବ; ତୁମର ଶରଣ କୁକୁରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ହେବ ।” ଦୂତ ଏହି ଉପାଳି ଶବ୍ଦଗୁଡିକ ନିଜ ସ୍ୱାମୀ ପୌଣ୍ଡ୍ରକଙ୍କୁ ଯାଇ କହିଲା । ଏପରେ କୃଷ୍ଣ ରଥରେ ଚଢି କାଶୀକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ । ପୌଣ୍ଡ୍ରକ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରଥୀ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆଗମନ ଶୁଣି, ଦୁଇ ଦଳ ସେନା ସହିତ ଶୀଘ୍ର କାଶୀ ଛାଡି ଯୁଦ୍ଧକୁ ଚାଲିଗଲେ । କାଶୀର ରାଜା, ପୌଣ୍ଡ୍ରକଙ୍କ ମିତ୍ର, ତିନି ଦଳ ସେନା ସହିତ ଅନୁସରଣ କଲେ । ପୌଣ୍ଡ୍ରକ ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା, ଧନୁ, ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ, କୌସ୍ତୁଭ ମଣି ଓ ବନମାଳା ପିନ୍ଧିଥିଲେ । ହଳଦିଆ ମାଳା, ଗରୁଡ ଝଣ୍ଡା, ମୂଲ୍ୟବାନ ମୁକୁଟ ଓ ଅଲଙ୍କାର, ମକରାକାର କଣ ପିନ୍ଧି, ଶୋଭା ପାଉଥିଲେ । ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଦେଖାର ଅନୁକରଣ କରିଥିବା ଅଭିନେତା ଭଳି ଦେଖି, ହରି ହସିପଡିଲେ । ଶତ୍ରୁ ରାଜାମାନେ ହରିଙ୍କୁ ବୃଶୁଣ୍ଡି, ଗଦା, ମୁସଳ, ଶୁଳ, ତୀର, ଖଡ୍ଗ, ତଳୱାର, ଅଣ୍ଡା ଏବଂ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରମଣ କଲେ । କୃଷ୍ଣ ମାସ୍ତ୍ର, ଖଡ୍ଗ, ଚକ୍ର ଓ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ପୌଣ୍ଡ୍ରକ ଓ କାଶୀ ରାଜାର ସେନା—ହାତୀ, ରଥ, ଘୋଡା, ଅପଦ୍ଧାନ—କୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଦଳିଦେଲେ, ଯେପରି ଯୁଗାନ୍ତରେ ଅଗ୍ନି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଭସ୍ମ କରେ । ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ର ହାତୀ, ଘୋଡା, ଉଠ, ଗଧା, ମଣିଷର ଶବ ଦ୍ୱାରା ଭରି ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଭଙ୍ଗ କରିଥିଲେ; ସେଠି ଶ୍ମଶାନ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ସାହସିକମାନେ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦ ଅଟେ, ଭୟଙ୍କର ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଖେଳସ୍ଥଳ ଭଳି ଅଟେ । ତାପରେ ଶୌରି କୃଷ୍ଣ ପୌଣ୍ଡ୍ରକଙ୍କୁ କହିଲେ: “ହେ ପୌଣ୍ଡ୍ରକ, ତୁମେ ଦୂତ ଦ୍ୱାରା ଯେ କହିଛ, ମୁଁ ଏହି ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡିକ ତୁମକୁ ଦେଇ ଛାଡିଯିବି ।” “ମୁଁ ଏହି ନାମ ତୁମେ ମୋତେ ଭୁଲରେ ଦେଇଛ, ମୂର୍ଖ; ଆଜି ମୁଁ ଯଦି ଯୁଦ୍ଧ ଚାହେଁ ନାହିଁ, ତୁମଠାରେ ଶରଣ ନେବି ।” ଏପରି କହି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ପୌଣ୍ଡ୍ରକଙ୍କ ରଥ ଭଙ୍ଗ କରି, ରଥଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଭଳି ବଜ୍ର ଦ୍ୱାରା ପାହାଡ କାଟେ । ସେଇପରି, କାଶୀ ରାଜାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଶରୀରରୁ କାଟି କାଶୀ ନଗରରେ ଫେଲିଦେଲେ, ଯେପରି ବାୟୁ ପଦ୍ମକୁ ଫେଲି ଦେଉଥିବା ଭଳି । ଏଭଳି, ଦ୍ୱେଷୀ ପୌଣ୍ଡ୍ରକ ଓ ତାଙ୍କ ମିତ୍ରକୁ ମାରି, ହରି ଦ୍ୱାରକାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ସିଦ୍ଧମାନେ ଅମୃତ ଭଳି କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପାଖ୍ୟାନ ଗାଇଲେ । ପୌଣ୍ଡ୍ରକ, ସଦା ବିଭୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲେ, ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ, ହରିର ଆକାର ଧାରଣ କରି, ତାଙ୍କୁ ଲୟ ହୋଇଗଲେ । କାଶୀ ରାଜାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କଣ ଅଲଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ ରାଜଦ୍ୱାରରେ ଦେଖି, ଲୋକମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କଲେ—“ଏହା କେଉଁ ମୁହଁ? କାହାର ଚେହେରା?