ବଳରାମଙ୍କ ସହ କୁମ୍ଭାଣ୍ଡ ଓ କୂପକର୍ଣ୍ଣ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ, ସାମ୍ବ ବାଣାଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ସାତ୍ୟକି ବାଣାଙ୍କ ସହ ସଂଘର୍ଷ କରୁଥିଲେ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖିବା ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମା, ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ, ଋଷି, ସିଦ୍ଧ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା ଓ ଯକ୍ଷମାନେ ନିଜ ନିଜ ବିମାନରେ ଆସିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ କୃଷ୍ଣ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଅନୁୟାୟୀ—ଭୂତ, ପ୍ରମଥ, ଗୁହ୍ୟକ, ଡାକିନୀ, ରାକ୍ଷସ ଓ ବିନାୟକମାନେ—ଓ ପ୍ରେତ, ମାତୃ, ପିଶାଚ, କୁଷ୍ମାଣ୍ଡ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସମାନେଙ୍କୁ ନିଜ ଶାର୍ଙ୍ଗଧନୁରୁ ମୁକ୍ତ କରାଯାଇଥିବା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଦୂରେଇଦେଲେ। ତା’ପରେ ପିନାକଧାରୀ ମହାଦେବ ନିଜ ନିଜ ଅସ୍ତ୍ର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଲେ, କିନ୍ତୁ କୃଷ୍ଣ ଅସ୍ତିର ହେବା ଛାଡ଼ି, ତାଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ଆପଣଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରରେ ନିରସ୍ତ କରିଦେଲେ। ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ରକୁ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର, ବାୟବ୍ୟକୁ ପାର୍ବତାସ୍ତ୍ର, ଆଗ୍ନେୟକୁ ପାର୍ଜନ୍ୟ ଏବଂ ପାଶୁପତକୁ ନିଜ ଅସ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରତିହତ କଲେ। ତା’ପରେ କୃଷ୍ଣ ଜ୍ରୁମ୍ଭଣା ଅସ୍ତ୍ରରେ ଗିରିଶଙ୍କୁ ମୁହଁ ହେଇଥିବାବେଳେ, ଶୌରି (କୃଷ୍ଣ) ତାଙ୍କ ତଳୱାର, ଗଦା ଓ ବାଣରେ ବାଣାଙ୍କ ସେନାକୁ ଭୂଲାଇ ଦେଲେ। ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ତୀବ୍ର ବାଣବର୍ଷାରେ ଶ୍କନ୍ଦ ଚାରିଦିଗରୁ ଆକ୍ରମିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗରୁ ରକ୍ତ ବହିଲା ଏବଂ ମୟୂରଧ୍ୱଜ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ର ଛାଡ଼ିଦେଲେ। କୁମ୍ଭାଣ୍ଡ ଓ କୂପକର୍ଣ୍ଣ ବଳରାମଙ୍କ ହଳରେ ପ୍ରହାର ପାଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ତାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱହୀନ ସେନା ଭୟରେ ଚାରିଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲା। ଏହା ଦେଖି ବାଣା ତାଙ୍କ ଦଳ ଭଙ୍ଗ ହେଉଥିବାରେ ଦୁର୍ଦାହ ରୋଷରେ ଜଳିଉଠି ସାତ୍ୟକିଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ବାଣା ଏକାସାଥିରେ ପାଞ୍ଚଶ ଧନୁଷ ତଣି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଧନୁଷରେ ଦୁଇଟି କରି ବାଣ ଲଗାଇ, ଯୁଦ୍ଧ ମଦରେ ମତ୍ତ ହୋଇ ଏକାସାଥିରେ ଛାଡ଼ିଲେ। ଭଗବାନ୍ ହରି ସେହି ସମସ୍ତ ଧନୁଷକୁ ଏକାସାଥିରେ ଚିରି ଦେଲେ, ରଥୀ, ରଥ ଓ ଘୋଡ଼ାକୁ ମାରିଦେଲେ ଏବଂ ତା’ପରେ ନିଜ ପାଞ୍ଚଜନ୍ୟ ଶଂଖ ବଜାଇଲେ। ତା’ପରେ ବାଣାଙ୍କ ମାଆ କୋଟରା, ନଗ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଓ ବିକଳ ଚୂଡ଼ାରେ, ନିଜ ପୁଅଙ୍କୁ ବଞ୍ଚାଇବା ପାଇଁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଢ଼ି ହୋଇ ଦାଉଡ଼ିଲେ। ଏହା ଦେଖି ଗଦାଗ୍ରଜ କୃଷ୍ଣ ମୁହଁ ଫେରାଇଲେ, ନଗ୍ନ ନାରୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ବାଣା ଏବେ ରଥହୀନ ଓ ଧନୁଷ ଭଙ୍ଗ ହୋଇ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ଭୂତମାନେ ଦୂରେଇଯିବା ପରେ, ତିନି ମୁଣ୍ଡ ଓ ତିନି ପାଦ ଥିବା ଜ୍ୱର ଦେବତା ଦଶ ଦିଗକୁ ଜଳାଇଦେଉଥିବା ପରି ଦାଶାର୍ହବଂଶୀ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ତା’ପରେ ଦିବ୍ୟ ନାରାୟଣ ନିଜ ଜ୍ୱର ଦେବତାକୁ ମୁକ୍ତ କରିଲେ; ଶିବଙ୍କ ଜ୍ୱର ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଜ୍ୱର ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା। ବିଷ୍ଣୁ ଜ୍ୱରର ଶକ୍ତିରେ ଅତିକ୍ରମିତ ହୋଇ ଶିବ ଜ୍ୱର ବିଳାପ କରିଲେ; ସେ କୌଣସି ଅନ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ ନ ପାଇ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ହୃଷୀକେଶଙ୍କ ଚରଣରେ ଶରଣ ନେଇ, ହାତ ଜୋଡ଼ି ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ଶିବ ଜ୍ୱର କହିଲେ: “ଅନନ୍ତ ଶକ୍ତିର ନାଥ, ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଧିପତି, ସମସ୍ତର ଆତ୍ମା, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନ, ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟର କାରଣ, ଶାନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ, ବ୍ରହ୍ମର ଚିହ୍ନ, ଆପଣଙ୍କୁ ଶିର ନମାଏ। କାଳ, ଦୈବ, କର୍ମ, ଜୀବ, ପ୍ରକୃତି, ଦ୍ରବ୍ୟ, କ୍ଷେତ୍ର, ପ୍ରାଣ, ଆତ୍ମା ଓ ବିକାର—ଏହି ସମସ୍ତ ଆପଣଙ୍କ ମାୟା, ମୁଁ ଏହାର ନିରାକରଣରେ ଶରଣ ନେଉଛି। “ଆପଣ ନିଜ ଲୀଳାରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଦେବତା, ସାଧୁ ଓ ଲୋକକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଅଧର୍ମୀଙ୍କୁ ନାଶ କରନ୍ତି; ଭୂମିର ଭାର ହ୍ରାସ ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କ ଅବତାର। ଆପଣଙ୍କ ଅସହ୍ୟ ତୀବ୍ର ଜ୍ୱରରେ ମୁଁ ଦଗ୍ଧ ହେଉଛି; ଲୋକମାନେ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଶାରେ ବନ୍ଧିତ, ସେମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଚରଣ ଶରଣ ନେଇନାହାନ୍ତି, ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ଚାଲିଚାଲି ରହେ।” ତା’ପରେ ଭଗବାନ୍ କହିଲେ: “ତ୍ରିଶିରା, ମୁଁ ତୁମଠାରେ ପ୍ରସନ୍ନ। ତୁମର ଜ୍ୱର ଭୟ ଦୂର ହେଉ। ଯେଉଁଠି ଏହି ଆମ ଆଲୋଚନା ସ୍ମରଣ ହେବ, ସେଠି ତୁମ ଭୟ ହେବ ନାହିଁ।” ଏହିପରି କହି, ଶିବଙ୍କ ଜ୍ୱର ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଦୂରେଇଗଲେ; ବାଣା ପୁନଃ ରଥ ଚଢ଼ି ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଆଗେଇଲେ। ଏହାପରେ, ବଡ଼ ରାଜା, ସେ ଦାନବ ହଜାର ହସ୍ତ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ନେଇ ଚକ୍ରଧାରୀ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପରେ ଭୟଙ୍କର ବାଣବର୍ଷା କଲେ। ପୁନିପୁନି କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କ ମୁଖରୁ ଆସୁଥିବା ଅସ୍ତ୍ରକୁ ଚକ୍ରରେ କାଟିଦେଲେ ଏବଂ ବାଣାଙ୍କ ହସ୍ତଗୁଡ଼ିକୁ ଗଛର ଡାଳି ଭାଙ୍ଗିବା ପରି କାଟିଦେଲେ। ଏହିପରି ବାଣାଙ୍କ ହସ୍ତ କାଟିଯିବା ସମୟରେ, ଭକ୍ତବତ୍ସଳ ଭବ ଭଗବାନ ଆସି ଚକ୍ରଧାରୀଙ୍କୁ କହିଲେ: “ତୁମେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ଉତ୍ତମ ଜ୍ୟୋତି, ଶବ୍ଦ ବ୍ରହ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ଗୁପ୍ତ। ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ଥିବାମାନେ ତୁମକୁ ଆକାଶରେ ଏକାକୀ ଦେଖନ୍ତି। “ତୁମର ନାଭି ଆକାଶ, ମୁଖ ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଶୁକ୍ର, ମୁଣ୍ଡ ଆକାଶ, କାନ ଦିଗ, ପାଦ ପୃଥିବୀ, ଚନ୍ଦ୍ର ମନ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି, ଆତ୍ମା ଜୀବ, ମୁଁ ସମୁଦ୍ର, ତୁମର ଜଠର, ନାଗ ରାଜ ତୁମର ବାହୁ। “ତୁମର ଚୁଲି ଉଦ୍ଭିଦ, ମେଘ ତୁମର ଜଳ, ବ୍ରହ୍ମା ଚୁଲି, ବୁଦ୍ଧି ସୃଷ୍ଟିଶକ୍ତି, ପ୍ରଜାପତି ହୃଦୟ, ଧର୍ମ ତୁମର ସ୍ୱରୂପ; ତୁମେ ବିଶ୍ୱର ପୁରୁଷ, ଜଗତର ମାନଦଣ୍ଡ। “ଏହି ତୁମର ଅବତାର ଧର୍ମର ରକ୍ଷା ଏବଂ ଲୋକମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ; ଆମେ ସମସ୍ତେ ତୁମରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ସତ୍ତ ଲୋକ ଜାଣିଛୁ। ତୁମେ ପ୍ରାଚୀନ, ଏକମାତ୍ର ପୁରୁଷ, ଚତୁର୍ଥ ପଦ, ସ୍ୱୟଂପ୍ରକାଶ, କାରଣ ଓ ଅକାରଣ, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଅବିକାର ରହି ଗୁଣମାନଙ୍କ ପ୍ରକାଶ ପାଇଁ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ। “ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ଛାୟା ଓ ରୂପକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ, ସେପରି ତୁମେ ଗୁଣରେ ଗୁପ୍ତ ହୋଇ ଗୁଣ ଓ ଗୁଣୀମାନଙ୍କୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କର; ଅନନ୍ତ ଆତ୍ମା ଜ୍ୟୋତି। ତୁମ ମାୟାରେ ମୋହିତ ଲୋକମାନେ ସନ୍ତାନ, ପତ୍ନୀ, ଘର ଇତ୍ୟାଦିରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ ଦୁଃଖ ସମୁଦ୍ରେ ଉଠିପଡ଼ି ରହନ୍ତି। “ଏହି ମଣିଷ ଜନ୍ମ ପାଇଲା ପରେ ଯଦି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅବଶ ଥିବା ଲୋକ ତୁମର ପାଦକୁ ସମ୍ମାନ ନଦେଉଛନ୍ତି, ସେ ନିଜକୁ ମୃଗ୍ରଣ୍ଠି କରୁଛନ୍ତି।