ନାରଦଙ୍କ ଠାରୁ ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କ ଗ୍ରଫ୍ତାର ଓ ସେଥିରେ ଘଟିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ବିଷୟରେ ଶୁଣି, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେବତା ଭାବେ ମାନିଥିବା ବୃଷ୍ଣିବଂଶୀମାନେ ଶୋଣିତପୁରକୁ ଯିବାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଯୁୟୁଧାନ, ଗଦ, ସାମ୍ବ, ସାରଣ, ନନ୍ଦ, ଉପନନ୍ଦ, ଭଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବଳବାନ ବୃଷ୍ଣିବୀରମାନେ ବଳରାମ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହଯୋଗୀ ଭାବେ ଯାତ୍ରା କଲେ। ସେମାନେ ବାରଟି ସେନା ବିଭାଗ ସହିତ, ସାତ୍ୱତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ବାଣଙ୍କ ନଗରୀକୁ ଘେରି ନେଲେ। ବାଣ ଦେଖିଲେ ଯେ, ତାଙ୍କର ଉଦ୍ୟାନ, ଦୁର୍ଗପ୍ରାଚୀର, ଗୋପୁର ଓ ଦ୍ୱାର ଧ୍ୱଂସ ହେଉଛି। ତେଣୁ ରୋଷାନ୍ତିତ ହୋଇ, ସମାନ ସେନା ସହିତ ବାହାରି ଯୁଦ୍ଧକୁ ଆସିଲେ। ବାଣଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ଭଗ୍ୟଶାଳୀ ରୁଦ୍ର, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଓ ପ୍ରମଥଗଣଙ୍କୁ ନେଇ, ନନ୍ଦି ଉପରେ ଚଢି ବଳରାମ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହିତ ବିଗ୍ରହ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ଥୁତ ହେଲେ। ଏହିପରି ଭୟଙ୍କର, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଓ କମ୍ପାଦାୟକ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା—ଏଠାରେ କୃଷ୍ଣ ଓ ଶଙ୍କରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଓ ଗୁହଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିଲା। କୁମ୍ଭାଣ୍ଡ ଓ କୂପକର୍ଣ୍ଣ ବଳରାମଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ; ସାମ୍ବ ବାଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ସହିତ ଓ ସାତ୍ୟକି ବାଣଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିଲେ। ଏହି ବିଶିଷ୍ଟ ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖିବା ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମା, ଅନ୍ୟ ଦେବତା, ଋଷି, ସିଦ୍ଧ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା ଓ ଯକ୍ଷମାନେ ତାଙ୍କର ବିମାନରେ ଆସିଲେ। ଶିବଙ୍କ ସମସ୍ତ ଅନୁଚର—ଭୂତ, ପ୍ରମଥ, ଗୁହ୍ୟକ, ଡାକିନୀ, ରାକ୍ଷସ ଓ ବିନାୟକମାନେ—କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହଟାଇଦିଆଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ। କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କର ଶାର୍ଙ୍ଗଧନୁରୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଛାଡି ପ୍ରେତ, ମାତୃକା, ପିଶାଚ, କୁଷ୍ମାଣ୍ଡ ଓ ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିହତ କଲେ। ପିନାକଧାରୀ ଶିବ ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପରେ ଛାଡିଲେ, କିନ୍ତୁ କୃଷ୍ଣ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜ ପ୍ରତିଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବିନାଶ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ରକୁ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର, ବାୟବ୍ୟକୁ ପାର୍ବତାସ୍ତ୍ର, ଆଗ୍ନେୟକୁ ପାର୍ଜନ୍ୟ, ପାଶୁପତକୁ ନିଜ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିରୋଧ କଲେ। ପରେ, କୃଷ୍ଣ ଜୃମ୍ଭଣାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଗିରିଶଙ୍କୁ ମୂଢ଼ କରି, ତଳଵାର, ଗଦା ଓ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ବାଣଙ୍କ ସେନାକୁ ଦଳନ କଲେ। ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ତୀବ୍ର ବାଣବର୍ଷାରେ ଶ୍କନ୍ଦ ରକ୍ତରେ ଭିଜିଗଲେ ଓ ମୟୂରଧ୍ୱଜ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ର ଛାଡିଦେଲେ। କୁମ୍ଭାଣ୍ଡ ଓ କୂପକର୍ଣ୍ଣ, ହଳ ଦ୍ୱାରା ପଡ଼ିଗଲେ, ତାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱହୀନ ସେନା ଭୟରେ ଚାରିଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲା। ନିଜ ସେନା ଭାଙ୍ଗିଯିବା ଦେଖି, ବାଣ ଅତି ରୋଷରେ ସାତ୍ୟକିଙ୍କୁ ଛାଡି, ଯୁଦ୍ଧମଝିରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ସେ ଏକାସାଥିରେ ପାଞ୍ଚଶ ଧନୁରେ ଦୁଇଟି କରି ପାଞ୍ଚଶ ତୀର ଧରି, ଯୁଦ୍ଧ ମଦରେ ପ୍ରମତ୍ତ ହେଲେ। ପ୍ରଭୁ ହରି ସେଉଁଠାରେ ସେ ସମସ୍ତ ଧନୁକୁ କାଟିଦେଲେ, ସାରଥି, ରଥ ଓ ଘୋଡ଼ାକୁ ମାରିଦେଲେ ଓ ଶଂଖ ଧ୍ୱନି କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ବାଣଙ୍କ ମାତା କୋଟରା, ନଗ୍ନ ଓ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ କେଶରେ, ପୁଅଙ୍କୁ ବଞ୍ଚାଇବା ପାଇଁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ତେବେ, ଗଦାଗ୍ରଜ କୃଷ୍ଣ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚାଇ ନଗ୍ନାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ, ବାଣ ରଥହୀନ ଓ ଧନୁଭଙ୍ଗ ହୋଇ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହିପରି ଦେବସେନା ହଟିଯିବା ସମୟରେ, ତିନିମୁଣ୍ଡ ଓ ତିନିପାଁ ଥିବା ଜ୍ୱରଦେବତା, ଦଶଦିଗକୁ ଜଳାଇଦେଇବା ପରି, ଦଶାର୍ହବଂଶୀ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଏହା ଦେଖି, ଦିବ୍ୟ ନାରାୟଣ ନିଜ ଜ୍ୱରଦେବତାକୁ ମୁକ୍ତ କଲେ; ଶିବଙ୍କ ଜ୍ୱର ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଜ୍ୱର ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଜ୍ୱରର ଶକ୍ତିରେ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ଶିବଙ୍କ ଜ୍ୱର ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନପାଇ, ହୃଷୀକେଶଙ୍କ ପାଖକୁ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ ଓ ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କଲେ— "ଅନନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପ୍ରଭୁ, ସର୍ବଜନଙ୍କ ଆତ୍ମା, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି, ପ୍ରଳୟର କାରଣ, ଶାନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। କାଳ, ଦୈବ, କର୍ମ, ଜୀବ, ପ୍ରକୃତି, ଦ୍ରବ୍ୟ, ତତ୍ତ୍ୱ, ପ୍ରାଣ, ଆତ୍ମା, ବିକାର ଏହି ସମସ୍ତ ତୁମ ମାୟା; ମୁଁ ଏହାର ନିରାକରଣରେ ଶରଣ ନେଉଛି।" "ତୁମେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଦେବତା, ସାଧୁ, ଏବଂ ଲୋକମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଅବତାର ଗ୍ରହଣ କର; ଅଧର୍ମୀମାନେ ନାଶ ପାଉଛନ୍ତି। ତୁମ ଅସହ୍ୟ ତୀବ୍ର ଜ୍ୱରରେ ମୁଁ ପିଡ଼ିତ; ଯେଉଁମାନେ ଆଶାରେ ବନ୍ଧା ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ତୁମ ଚରଣ ଶ୍ରଦ୍ଧା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି।" ପ୍ରଭୁ କହିଲେ, "ତ୍ରିଶିରା, ମୁଁ ତୁମ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ; ତୁମ ଜ୍ୱର ଭୟ ଦୂର ହେଉ। ଯେଉଁମାନେ ଆମ ଏହି ସଂବାଦ ସ୍ମରଣ କରିବେ, ସେମାନେ ତୁମ ଭୟରେ ପୀଡ଼ିତ ହେବେ ନାହିଁ।" ଏହିପରି କହି, ଶିବଙ୍କ ଜ୍ୱର ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ। ବାଣ ପୁନଃ ରଥାରୁ ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଆସିଲେ। ଏ ମହାସମୟରେ, ରାଜନ୍, ହଜାର ହସ୍ତ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ବାଣ, ଅତି ରୋଷରେ ଚକ୍ରଧାରୀ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପରେ ବାଣବର୍ଷା କଲେ। ପ୍ରଭୁ ପୁନଃପୁନି ଚକ୍ରଦ୍ୱାରା ବାଣଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରକୁ କାଟିଦେଲେ ଓ ତାଙ୍କ ହସ୍ତଗୁଡ଼ିକୁ ବୃକ୍ଷର ଶାଖା ପରି କାଟିଦେଲେ। ବାଣଙ୍କ ହସ୍ତ କଟିଯିବା ସମୟରେ, ଭକ୍ତବତ୍ସଳ ଭବ (ଶିବ) ଆସି, ଚକ୍ରଧାରୀଙ୍କୁ କହିଲେ— "ତୁମେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ଚିରପ୍ରଭା, ଶବ୍ଦାତ୍ମକ ବ୍ରହ୍ମରେ ଗୁପ୍ତ; ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟ ଥିବାମାନେ ତୁମକୁ ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପ ଦେଖନ୍ତି।" "ତୁମ ନାଭି ଆକାଶ, ମୁଖ ଅଗ୍ନି, ଶୁକ୍ର ଜଳ, ମୁଣ୍ଡ ଆକାଶ, କାନ ଦିଗ, ପାଦ ପୃଥିବୀ, ଚନ୍ଦ୍ର ମନ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚକ୍ଷୁ, ଆତ୍ମା ଜୀବ, ମୁଁ ସମୁଦ୍ର, ତୁମ ପେଟ, ନାଗରାଜ ତୁମ ବାହୁ।" "ତୁମ ଚମର ଉଦ୍ଭିଦ, ମେଘ ତୁମ ଜଳ, ବ୍ରହ୍ମା ତୁମ ଚମର, ବୁଦ୍ଧି ତୁମ ସୃଷ୍ଟିଶକ୍ତି, ପ୍ରଜାପତି ହୃଦୟ, ଧର୍ମ ତୁମ ସ୍ୱରୂପ; ତୁମେ ବିଶ୍ୱର ପୁରୁଷ, ସମସ୍ତ ଲୋକର ଆଦର୍ଶ।" "ଏହି ତୁମ ଅବତାର ଧର୍ମର ରକ୍ଷା, ଲୋକମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ; ଆମେ ସମସ୍ତେ ତୁମ ଚେତନାରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ସପ୍ତ ଲୋକକୁ ବୁଝିପାରୁ।