ବାଣାସୁରଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ରକ୍ଷାକର୍ମୀମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଏହି ଖବର ଦେଲେ: “ମହାରାଜ, ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଝିଅଙ୍କ ଆଚରଣରେ ଅନୁଚିତ କିଛି ଚିହ୍ନଟ କରିଛୁ, ଯାହା ପରିବାର ପାଇଁ ଅପମାନଜନକ। ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଘରେ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କିପରି ଏହି ଅପ୍ରାପ୍ୟ ଅପୂର୍ବା ଯୁବତୀ କୌଣସି ପୁରୁଷଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପବିତ୍ର ହେଲେ, ଆମେ ଜାଣିନାହୁଁ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି ବାଣା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ଝିଅଙ୍କର ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ବାଣା ଯଦୁବଂଶୀ ପ୍ରିନ୍ସ ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ଅନିରୁଦ୍ଧ, ଯେଉଁଠି କାମନାର ପୁତ୍ର, ସଂସାରରେ ସବୁଠାରୁ ସୁନ୍ଦର, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ପୀତବସନଧାରୀ, ପଦ୍ମନୟନ, ଚଉଡ଼ା ବାହୁ, ଚମକୁଥିବା କୁଣ୍ଡଳ ଓ ଗୁଞ୍ଚିଆ କେଶ ଥିଲା; ହସୁଥିବା ଦୃଷ୍ଟିରେ ମୁଖ ଅଳଙ୍କୃତ ଥିଲା। ସେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ୱୂଷାଙ୍କ ସହ ଚଉପଡ଼ି ଖେଳୁଥିଲେ, ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ବହୁତ ଆନନ୍ଦିତ ଏବଂ ଉତ୍ସୁକ୍ତ ଥିଲେ; ତାଙ୍କ ଦେହ ଉରସ୍ଥଳର କୁଙ୍କୁମ ରଙ୍ଗର ମାଳା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲା, ଅନିରୁଦ୍ଧ ତାଙ୍କ କୋଳରେ ମଲ୍ଲିକା ମାଳା ଧରିଥିଲେ। ଏଭଳି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ବାଣା ଅତିବ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ମାଧବଙ୍କୁ ଶତ୍ରୁମୁଖୀ ରକ୍ଷାକର୍ମୀ ଏବଂ ସେନା ଦ୍ୱାରା ଘିରିଯିବା ଦେଖି, ଅନିରୁଦ୍ଧ ଦଣ୍ଡ ଉଠାଇ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ, ମୃତ୍ୟୁ ନିଜ ଦଣ୍ଡ ଧାରଣ କରିଥିବା ପରି। ତାଙ୍କୁ ଧରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଯେଉଁମାନେ ଚାରିପଟେ ଆସିଥିଲେ, ଅନିରୁଦ୍ଧ ସେମାନଙ୍କୁ ଏଭଳି ପ୍ରହାର କଲେ, ଯେପରି ଏକ ଶୂକର ଦଳ ଶୁନା ମାନଙ୍କୁ ମାରେ। ଯେଉଁମାନେ ଆକ୍ରମଣ ହେଉଥିଲେ ସେମାନେ ମୁଣ୍ଡ, ଜଂଘା, ବାହୁ ଭଙ୍ଗ ହୋଇ ରାଜମହଳରୁ ପଳାଇଗଲେ। ତାପରେ ବାଣାଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅ ନାଗପାଶ ଦ୍ୱାରା ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ବନ୍ଧିଦେଲେ, ଯିଏ ତାଙ୍କର ସେନାକୁ କ୍ରୋଧରେ ମାରୁଥିଲେ। ଉଷା ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଦୁଃଖ ଓ ବିଷାଦରେ ଭରିଯାଇ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ନୟନରେ କାନ୍ଦିଲେ। ଏଭଳି ଦଶାରେ ଅନିରୁଦ୍ଧ ବନ୍ଧିତ ହେଲେ—ଏହିପରି ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କ ବନ୍ଧନ ଦଶା ଦଶମ ସ୍କନ୍ଧର ବାଉଣ୍ଠିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ‘ଅନିରୁଦ୍ଧ ବନ୍ଧନ’ ନାମକ ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ ହେଲା। ଏହାପରେ ଶ୍ରୀ ଶୁକଦେବ ମହାରାଜଙ୍କୁ କହିଲେ: ହେ ଭାରତବଂଶୀ, ଅନିରୁଦ୍ଧ ଓ ତାଙ୍କର ପରିବାର ଦୃଶ୍ୟାନ୍ତ ହୋଇ ଚାରି ମାସ ବିତିଗଲା, ସେମାନେ ଦିନ ରାତି ଦୁଃଖରେ ଡୁବି ରହିଲେ। ଏହି ଘଟଣା ବିଷୟରେ ନାରଦଙ୍କ ଠାରୁ ଶୁଣି, ଯଦୁବଂଶୀମାନେ, ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଦେବତା କୃଷ୍ଣ, ସେମାନେ ଶୋଣିତପୁରକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ। ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଯୁୟୁଧାନ, ଗଦ, ସାମ୍ବ, ସାରଣ, ନନ୍ଦ, ଉପନନ୍ଦ, ଭଦ୍ର ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ବଳରାମ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅନୁଯାୟୀ, ସେମାନେ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଦ୍ୱାଦଶ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା ସହିତ ସେମାନେ ବାଣାଙ୍କ ନଗରକୁ ଚାରିପଟେ ଘେରିଦେଲେ। ବାଣା ନିଜ ଉଦ୍ୟାନ, ପ୍ରାଚୀର, ଦୁର୍ଗ ଏବଂ ଦ୍ୱାର ଧ୍ୱଂସ ହେଉଥିବା ଦେଖି ରୋଷରେ ଭରିଗଲେ; ସମାନ ସେନା ନେଇ ସେ ବାହାରି ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଆସିଲେ। ବାଣାଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ଶିବଜୀ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଏବଂ ପ୍ରମଥଗଣ ସହ ବୃଷଭ ନନ୍ଦୀ ଉପରେ ଚଢ଼ି ବଳରାମ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। କୃଷ୍ଣ ଓ ଶଙ୍କରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଭୟାନକ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଓ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା। କୁମ୍ଭାଣ୍ଡ ଓ କୂପକର୍ଣ୍ଣ ବଳରାମଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ, ସାମ୍ବ ବାଣାଙ୍କ ପୁଅ ସହ ଓ ସାତ୍ୟକି ବାଣା ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା, ଦେବମାନ୍ୟ, ଋଷି, ସିଦ୍ଧ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ଯକ୍ଷମାନେ ଆପଣାଙ୍କର ବିମାନରେ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଥିଲେ। କୃଷ୍ଣ ଶଙ୍କରଙ୍କ ସମସ୍ତ ଅନୁଚର—ଭୂତ, ପ୍ରମଥ, ଗୁହ୍ୟକ, ଡାକିନୀ, ରାକ୍ଷସ, ବିନାୟକମାନେ—କୁ ଆପଣଙ୍କ ଶାର୍ଙ୍ଗଧନୁର ତୀରରେ ଦୂର କରିଦେଲେ। ପ୍ରେତ, ମାତୃକା, ପିଶାଚ, କୁଷ୍ମାଣ୍ଡ, ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟ ତୀରବାଣରେ ବିଧ୍ୱଂସ ହେଲେ। ପିନାକଧାରୀ ଶିବ ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ପ୍ରେରଣ କଲେ, କିନ୍ତୁ କୃଷ୍ଣ ନିଜ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିରସ୍ତ କରିଦେଲେ। ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ରକୁ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର, ବାୟବ୍ୟକୁ ପାର୍ବତାସ୍ତ୍ର, ଅଗ୍ନିୟକୁ ପାର୍ଜନ୍ୟ, ପାଶୁପତକୁ ନିଜ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିରୋଧ କଲେ। ତାପରେ କୃଷ୍ଣ ଜୃମ୍ଭଣାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶିବଙ୍କୁ ମୂଢ଼ କରି, ତାଙ୍କ ସେନାକୁ ତଳୱାର, ଗଦା ଓ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ବିଧ୍ୱଂସ କଲେ। ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ତୀରବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା କାର୍ତ୍ତିକେୟ ରକ୍ତରେ ଭିଜି ଯୁଦ୍ଧ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। କୁମ୍ଭାଣ୍ଡ ଓ କୂପକର୍ଣ୍ଣ ବଳରାମଙ୍କ ହାତରେ ବିନାଶ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ସେନା ଚାରିପଟେ ପଳାଇଗଲା। ନିଜ ସେନା ଭାଙ୍ଗିଯାଉଥିବା ଦେଖି ବାଣା କ୍ରୋଧରେ ଜ୍ୱଳିଉଠିଲେ, ସାତ୍ୟକିଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯୁଦ୍ଧମଝିରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ସେ ପାଞ୍ଚଶୋ ଧନୁ ବେଳେ ବେଳେ ଦୁଇଟି କରି ତୀର ଧରି ରୋଷରେ ମଦମାତ୍ତ ହୋଇ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଭଗବାନ୍ ହରି ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ ଧନୁ ଏକାସାଥିରେ କାଟିଦେଲେ, ସାରଥି, ରଥ ଓ ଘୋଡ଼ାକୁ ମାରିଦେଲେ, ତାପରେ ଶଂଖ ଧ୍ୱନି କଲେ। ଏବେ ବାଣାଙ୍କ ମାତା କୋଟରା ନଙ୍ଗା ଅବସ୍ଥାରେ, ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ କେଶରେ, ପୁଅଙ୍କୁ ରକ୍ଷା ପାଇଁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦାଁଡିଲେ। ତେଣୁ କୃଷ୍ଣ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚାଇଲେ, ନଙ୍ଗା ମହିଳା ଦେଖିଲେ ନାହିଁ; ବାଣା ଏବେ ଧନୁ ଭଙ୍ଗି ଓ ରଥହୀନ ଅବସ୍ଥାରେ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଭୂତପ୍ରେତ ଦୂର ହୋଇଗଲେ, ତେବେ ତିନିମୁଣ୍ଡ ଓ ତିନିପାଏଁ ଥିବା ଜ୍ୱର-ଦେବତା ଦଶର୍ହବଂଶୀ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦଶଦିଗନ୍ତ ଜ୍ୱାଳାଇ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ତେବେ ଦେଖି, ଦିବ୍ୟ ନାରାୟଣ ନିଜ ଜ୍ୱର-ଦେବତା ପ୍ରେରଣ କଲେ; ଶିବଙ୍କ ଜ୍ୱର ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଜ୍ୱର ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଜ୍ୱରର ଶକ୍ତିରେ ଅତିବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ଶିବଙ୍କ ଜ୍ୱର ଭୟଭିତ ହୋଇ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅଶ୍ରୟ ନପାଇ, ହୃଷୀକେଶଙ୍କ ଶରଣ ନେଇ ହାତ ଜୋଡି ସ୍ତୁତି କଲେ: “ହେ ଅନନ୍ତଶକ୍ତିଶାଳୀ, ପରମେଶ୍ୱର, ସମସ୍ତର ଆତ୍ମା, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟର କାରଣ, ଶାନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ।