ଏହି ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକ ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତର ଦଶମ ସ୍କନ୍ଧରୁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି। ଏଠାରେ ବାଣାସୁରଙ୍କ ଅଭିମାନ, ତାଙ୍କର କନ୍ୟା ଉଷାଙ୍କ ସ୍ୱପ୍ନ, ଏବଂ ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କ ବନ୍ଧନ ଓ ତାହା ପରେ ଘଟିଥିବା ମହାଯୁଦ୍ଧର ଚିତ୍ରଣ ହୋଇଛି। ଯେତେବେଳେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ବାଣାସୁରଙ୍କ ଅଭିମାନ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳିଲା, ସେ ରୋଷାବେଶରେ କହିଲେ—“ଅବିବେକୀ, ତୋର ଧ୍ୱଜ ଭଙ୍ଗ ହେବା ପରେ ତୁ ତୋର ସମାନ ଏକ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ପାଇବି, ଯିଏ ତୋର ଗର୍ବ ଭଙ୍ଗ କରିଦେବ।” ଏହିପରି ଭାବରେ ଭଗବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚାରିତ ଶାପକୁ ଶୁଣି ବାଣାସୁର ଅନ୍ୟଥା ଅର୍ଥ ନେଇ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ଏବଂ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ, ଗିରିଶଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଇବା ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ନିଜ ଶକ୍ତି ନାଶ ହେବାକୁ ଅନୁମାନ କରିନଥିଲେ। ବାଣାସୁରଙ୍କ ଏକ କନ୍ୟା ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଉଷା। ଏକ ଦିନ ସେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ସହ ମିଳନ ଅନୁଭବ କଲେ—ଏମିତି ଏକ ସୁନ୍ଦର, ଅପୂର୍ବ ଯୁବକ, ଯାହାକୁ ସେ ପୂର୍ବରୁ କେବେ ଦେଖିନଥିଲେ, ଶୁଣିନଥିଲେ। ସ୍ୱପ୍ନ ଶେଷ ହେଲାପରେ, ସେ ତାଙ୍କ ସାଙ୍ଗମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଉଠି ବସିଲେ, ଅନ୍ତର୍ଜ୍ୱଳା ଓ ଲଜ୍ଜାବିତ ହୋଇ, ଡାକିଲେ—“ମୋ ପ୍ରିୟ, କେଉଁଠି ଅଛ?” ବାଣାସୁରଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ କୁମ୍ଭାଣ୍ଡଙ୍କ ଝିଅ ଚିତ୍ରଲେଖା, ଉଷାଙ୍କ ମିତ୍ରୀ, ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଚାରିଲେ—“ହେ ସୁନ୍ଦର ଭ୍ରୁକୁଟିବାଳା, କେଉଁଠି କାହାକୁ ଖୋଜୁଛ? କେଉଁ ପୁରୁଷ ତୁମ ଚିନ୍ତାରେ ଅଛନ୍ତି? ରାଜକୁମାରୀ, ମୁଁ ତୁମ ହାତ ଧରିଥିବା କାହାକୁ ଦେଖିନି।” ଉଷା ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ମୁଁ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଏକ ଯୁବକଙ୍କୁ ଦେଖିଛି—ଅନ୍ଧକାର ଚର୍ମ, କମଳନୟନ, ପିତାମ୍ବର ପିନ୍ଧିଥିବା, ଦୀର୍ଘ ବାହୁର, ଯିଏ ନାରୀମାନଙ୍କ ହୃଦୟ ଆକୃଷ୍ଟ କରେ। ମୁଁ ସେଇ ପ୍ରିୟକୁ ଖୋଜୁଛି, ଯିଏ ମୋତେ ତାଙ୍କ ଅଂଶୁମାଧୁର୍ୟ ପାନ କରାଇ, ପଛେ ମୋତେ ଚାହିଁ ଅଜଣାଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ, ମୋତେ ଦୁଃଖର ସାଗରରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।” ଚିତ୍ରଲେଖା କହିଲେ—“ତୁମର ଏହି ଅଭାଗ୍ୟ ଯଦି ତିନି ଲୋକରେ ଲିଖାଯାଇଥାଏ, ମୁଁ ତାହା ଦୂର କରିଦେବି। ଏହି ମନୋହର ପୁରୁଷ କିଏ ତୁମେ ମୋତେ କହ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ତୁମ ପାଖକୁ ଆଣିଦେବି।” ଏହିପରି କହି ଚିତ୍ରଲେଖା ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ, ନାଗ, ଦାନବ, ଵିଦ୍ୟାଧର, ଯକ୍ଷ ଓ ମଣିଷମାନଙ୍କ ଆକୃତି ଚିତ୍ରାଙ୍କନ କଲେ। ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଭୃଷ୍ଣି, ଶୂର, ଅନକଦୁନ୍ଦୁଭି, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ଚିତ୍ର ଏବଂ ବଳରାମ-କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚିତ୍ର ଆଙ୍କିବା ବେଳେ ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ। ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କ ଚିତ୍ର ଦେଖି ଉଷା ଶର୍ମା ହୋଇ ମୁହଁ ନମାଇଲେ, ହସି କହିଲେ—“ଏହି, ଏହି ସେଇ।” ଏହା ବୁଝି ଯୋଗିନୀ ଚିତ୍ରଲେଖା, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ନାତି, ଆକାଶମାର୍ଗେ ଯୋଗବଳରେ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ପୁଅ ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ଶୋଇଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଶୋଣିତପୁରକୁ ଆଣିଲେ ଏବଂ ମିତ୍ରୀ ଉଷାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ। ଉଷା ଏହି ସୁନ୍ଦର ବୀରଙ୍କୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲେ, ଏବଂ ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କ ସହ ନିଜ ଗୃହରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ୟମାନେ ପ୍ରବେଶ କରିପାରନଥିଲେ, ମଧୁର ସମୟ କାଟିଲେ। ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ର, ମାଳା, ଗନ୍ଧ, ଧୂପ, ଦୀପ, ଆସନ, ପାନୀୟ, ଭୋଜନ, ମିଷ୍ଟାନ୍ନ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେବା ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ କରାଯାଇଲା। ସେ ମହଳରେ ଲୁଚିଥିଲେ, ଉଷାଙ୍କ ଭାବବୃଦ୍ଧିରେ ସଦା ପରିଚର୍ଯ୍ୟିତ, ଅନିରୁଦ୍ଧ ଉଷାଙ୍କ ପ୍ରେମରେ ମଗ୍ନ ହୋଇ ଦିନ କେମିତି କଟିଗଲା ଟିକେ ମଧ୍ୟ ଅନୁଭବ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏଭଳି ଯଦୁବୀରଙ୍କ ସହ ଉଷା ଅନୁଭୂତିରେ ମଗ୍ନ, ତାଙ୍କ ବ୍ରତ ଭଙ୍ଗ ହେଲା। ରକ୍ଷକମାନେ ଉଷାଙ୍କ ଆଚରଣରେ କିଛି ଅସାଧାରଣ ଚିହ୍ନ ଦେଖି ମନେ ମନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ। ଏହି ଖବର ରକ୍ଷକମାନେ ବାଣାସୁରଙ୍କୁ ଦେଲେ—“ମହାରାଜ, ଆମେ ତୁମ କନ୍ୟାଙ୍କର ଅସାଧାରଣ ଚଳନା ଦେଖିଛୁ, ଯାହା ପରିବାରର ଅପମାନ। ଆମେ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ସତ୍ୱେ, କିପରି ଏହି ଅପ୍ରବେଶ୍ୟ ମହଳରେ ଏକ ପୁରୁଷ ତାଙ୍କୁ ଦୂଷିତ କଲେ, ଆମେ ଜାଣିପାରୁନାହିଁ।” ଏହି ଖବର ଶୁଣି ବାଣା ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ତୁରନ୍ତ ଜନାନା ମହଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ଯଦୁବଂଶୀ ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ—ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ସବୁଠାରୁ ସୁନ୍ଦର, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ପିତାମ୍ବରଧାରୀ, କମଳନୟନ, ଚଉଡ଼ା ବାହୁ, କୁଣ୍ଡଳ ଓ ବିକଳ୍ପ କେଶରେ ଶୋଭିତ, ହସିଥିବା ଚାହାରି ଦେଖି ମୁହଁ ଅଳଙ୍କୃତ, ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ଯୁବକ। ଅନିରୁଦ୍ଧ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ସହ ଚେସ୍ ଖେଳୁଥିଲେ, ଉଷା ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ଲେଷା କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଦେହ ଉରସ୍ଥଳର କୁମ୍କୁମ ଲଗିଥିବା ମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ଅନିରୁଦ୍ଧ ଜାସ୍ମିନ ମାଳା ଧରିଥିଲେ। ଏଭଳି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ବାଣା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ବାଣାସୁରଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ସେନା ଓ ରକ୍ଷକମାନେ ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ଘେରି ନେଲେ। ତେବେ ଅନିରୁଦ୍ଧ ଗଦା ଉଠାଇ ମୃତ୍ୟୁର ଦଣ୍ଡ ବୋହିଥିବା ବେଳେ ଯେମିତି, ସେମିତି ରକ୍ଷା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କୁ ଧରିବାକୁ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ, ସେମାନେ ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରହାର ପାଇ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ଅନେକ ମଣିଷ ମୁଣ୍ଡ, ଜଂଘା, ବାହୁ ଭଙ୍ଗ ହୋଇ ଭଗିଗଲେ। ତାପରେ ବାଣାସୁରଙ୍କ ପୁଅ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସର୍ପପାଶ ବ୍ୟବହାର କରି ରୋଷାବେଶରେ ତାଙ୍କ ସେନା ହତ୍ୟା କରୁଥିବା ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିଦେଲେ। ଉଷା ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ବିଷାଦ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅପରିମିତ କ୍ଷୋଭ ଅନୁଭବ କଲେ, ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା କାନ୍ଦିଲେ। ଏହିପରି ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କ ବନ୍ଧନ ଘଟଣା ଦଶମ ସ୍କନ୍ଧର ବାଷଠିଏ ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ ହେଉଛି। ଏହି ଘଟଣା ପରେ ଚାରି ମାସ କାଟିଗଲା, ଅନିରୁଦ୍ଧ ଓ ତାଙ୍କ ପରିବାର ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଉନଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଥିଲେ। ତେବେ ନାରଦ ମୁନି ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କ ବନ୍ଧନ ଓ ଏହି ଘଟଣା ବିଷୟରେ ଖବର ଦେଲେ। ଏହା ଶୁଣି ବୃଷ୍ଣିବଂଶୀମାନେ, ଯାହାଙ୍କ ପାଇଁ କୃଷ୍ଣ ଦେବତା, ଶୋଣିତପୁର ଯାତ୍ରା କଲେ। ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଯୁଯୁଧାନ, ଗଦ, ସାମ୍ବ, ସାରଣ, ନନ୍ଦ, ଉପନନ୍ଦ, ଭଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ସମସ୍ତେ ବଳରାମ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅନୁୟାୟୀ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଯାତ୍ରା କଲେ।