ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନରେ, ଅନିରୁଦ୍ଧ ଓ ତାଙ୍କ ପ୍ରେମିକା ଉଷାଙ୍କୁ ଏକ ଶୋଭାମୟ ରଥରେ ବସାଇ, ରାମ ଓ ଦଶାର୍ହମାନେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରି ଭୋଜକଟରୁ କୁଶାସ୍ଥଳୀକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ। ତାପରେ ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ଯଦୁମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାଣଙ୍କ ଝିଅ ଉଷାଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଛନ୍ତି। ସେ ସମୟରେ ହରି ଓ ଶଙ୍କରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା। ମହାୟୋଗୀ, ଆପଣ ଏହାକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କଥାହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।" ଶ୍ରୀ ଶୁକଦେବ କହିଲେ—ବାଣ, ବଳିଙ୍କ ଏକ ଶତ ପୁଅମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜେଷ୍ଠ, ଯିଏ ମହାତ୍ମା ବଳିଙ୍କ ପୁଅ ଓ ଯିଏ ବାମନ ରୂପରେ ହରିଙ୍କୁ ପୃଥିବୀ ଦାନ କରିଥିଲେ। ବାଣ ସ୍ବୟଂ ଶିବ ଭକ୍ତ, ସମ୍ମାନିତ, ଦାନଶୀଳ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ଓ ନିଜ ନିଶ୍ଚୟରେ ଦୃଢ। ସୋଣିତ ନାମକ ସୁନ୍ଦର ନଗରରେ ସେ ରାଜା ଭାବରେ ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଦୟାରେ ତାଙ୍କ ଦାସମାନେ ଦେବମାନଙ୍କ ପରି ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ହଜାରଟି ହାତରେ ସେ ତାଣ୍ଡବ ନୃତ୍ୟ ସମୟରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ସଙ୍ଗୀତରେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିଲେ। ଏହାର ଫଳରେ, ଭଗବାନ ଶିବ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ, ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ଓ ପ୍ରେମୀ, ବାଣଙ୍କୁ ଚୟନ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ। ବାଣ ନିଜ ନଗର ପାଇଁ ଶିବଙ୍କୁ ରକ୍ଷକ ଭାବେ ଚୟନ କଲେ। ଏକ ଦିନ, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଅହଂକାରିତ ହୋଇ, ବାଣ ଶିବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଓ ତାଙ୍କ ଚରଣକୁ ନମସ୍କାର କଲେ। ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡର କିରଣ ବଡ଼ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଥିଲା। ବାଣ କହିଲେ—"ମହାଦେବ, ଆପଣ ଜଗତର ଗୁରୁ ଓ ନାଥ, ଅପୂର୍ବ ଇଚ୍ଛା ଧାରଣ କରିଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ଆଶା ପୂରଣ କରନ୍ତି, ଦେବମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଚରଣକୁ ପୂଜନ୍ତି। ଆପଣ ମୋତେ ହଜାରଟି ହାତ ଦେଇଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହି ହାତ ଏବେ ମୋ ପାଇଁ ଏକ ଭାର ହୋଇଯାଇଛି। ତିନି ଲୋକରେ ମୁଁ ଆପଣ ସହିତ ଛଡା କୌଣସି ସମାନ ଯୋଦ୍ଧା ଦେଉନି।" "ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ ଆଶାରେ ନିଜ ହାତରେ ନିଜକୁ ଖୁଣ୍ଡି ଦେଉଛି, ଦିଗ୍ଗଜମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରି ଗିରିମାନେକୁ ଚୂର୍ଣ୍ଣ କରିଛି, ତେବେ ସେମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇଯାଇଛନ୍ତି।" ଏହା ଶୁଣି, ଶିବ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କହିଲେ—"ତୋର ପତାକା ଭଙ୍ଗ ହେବା ସମୟରେ, ହେ ମୂଢ଼, ତୁ ତୋର ସମାନ ଯୋଦ୍ଧା ପାଇବି ଓ ତୋର ଅହଂକାର ଭଙ୍ଗ ହେବ।" ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଅବିବେକୀ ବାଣ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ନିଜ ଘରକୁ ଲୋଟିଲେ, ଶିବଙ୍କ ଆଗ୍ୟା ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରିବାରେ ଥିଲେ, ଅଜାନି ଭାବରେ ନିଜ ଶକ୍ତିର ନାଶ ଆଶା କରୁଥିଲେ। ବାଣଙ୍କ ଏକ ଝିଅ ଥିଲେ, ନାମ ଉଷା, ଯିଏ ଏକ ସ୍ଵପ୍ନରେ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ପୁଅ ଅନିରୁଦ୍ଧ ସହିତ ମିଳନ ଅନୁଭବ କଲେ, ଯିଏକି ସେ କେବେ ଦେଖିନଥିଲେ, କିମ୍ବା ଶୁଣିନଥିଲେ। ସ୍ଵପ୍ନରେ ଦେଖିବା ପରେ, ଉଷା ତାଙ୍କ ସହଯାତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଉଠିଲେ, ଅଶାନ୍ତ ଓ ଲଜ୍ଜାରେ ଭରି ଚିତ୍କାର କଲେ—"ମୋ ପ୍ରିୟ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି?" ବାଣଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ କୁମ୍ଭାଣ୍ଡ ଓ ତାଙ୍କ ଝିଅ ଚିତ୍ରଲେଖା, ଉଷାଙ୍କ ସହଯାତ୍ରୀ ଥିଲେ, ଉତ୍ସୁକତାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ତୁ କେଉଁଠି ଦେଖୁଛୁ, ରୂପବତୀ? କେଉଁ ପୁରୁଷ ତୋର ଚିନ୍ତାରେ ଅଛି? ରାଜକୁମାରୀ, ମୁଁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେଉଁଠି ତୋର ହାତ ଧରିଥିବା କାହାକୁ ଦେଖିନି।" ଉଷା କହିଲେ—"ମୁଁ ଏକ ସ୍ଵପ୍ନରେ ଏକ ପୁରୁଷକୁ ଦେଖିଛି—କଳା, ପଦ୍ମନୟନ, ପୀତବସନ, ବଡ଼ ହାତ—ଯିଏ ମହିଳାମାନଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଆକର୍ଷଣ କରିଥାଏ।" "ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଖୋଜୁଛି, ଯିଏ ମୋ ଉଷ୍ଟରୁ ଅମୃତ ପାନ କରାଇଲେ, କିନ୍ତୁ ପରେ ମୋତେ ଆଶା କରି କେଉଁଠି ଗଲେ, ମୋତେ ବିପ୍ଲବ ଦୁଃଖରେ ପେଲେ।" ଚିତ୍ରଲେଖା କହିଲେ—"ତିନି ଲୋକରେ ତୋର ଦୁଃଖ ଯଦି ଲିଖାଯାଇଛି, ମୁଁ ଏହାକୁ ଦୂର କରିଦେବି। ଏହି ମନୋହର ପୁରୁଷ କିଏ, ମୋତେ କହ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ତୋ ପାଖକୁ ଆଣିଦେବି।" ଏପରି କହି, ଚିତ୍ରଲେଖା ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ, ନାଗ, ଦାନବ, ବିଦ୍ୟାଧର, ଯକ୍ଷ ଓ ମାନବମାନେର ଚିତ୍ର ଆକିଲେ। ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବୃଷ୍ଣି, ଶୂର, ଅନକଦୁନ୍ଦୁଭିଙ୍କ ଚିତ୍ର ଆକିଲେ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାମ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚିତ୍ର ଆକିବା ସମୟରେ ଲଜ୍ଜା ଅନୁଭବ କଲେ। ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କ ଚିତ୍ର ଦେଖି ଉଷା ମୁଣ୍ଡ ନମାଇଲେ, ହସି କହିଲେ—"ଏହି, ଏହି।" ଏହା ବୁଝି, ଯୋଗିନୀ ଚିତ୍ରଲେଖା, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ନାତି, ଆକାଶ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱାରକାକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ କୃଷ୍ଣ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ସେଠାରେ, ଯୋଗଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ପୁଅ ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କୁ, ଯେଉଁଠି ସେ ଶୋଭାମୟ ଶୟନରେ ଶୁଇଥିଲେ, ଉଠାଇ ନେଇ ସୋଣିତପୁରକୁ ଆଣିଲେ ଓ ଉଷାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ। ଏହି ସୁନ୍ଦର ନାୟକକୁ ଦେଖି, ଉଷା ଆନନ୍ଦିତ ମୁହଁରେ ଅନିରୁଦ୍ଧ ସହିତ ନିଜ ଘରରେ ଭୋଗ କଲେ, ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟମାନେ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବା ଅତି କଠିନ। ଅନିରୁଦ୍ଧ ଉତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ର, ମାଳା, ଗନ୍ଧ, ଧୂପ, ଦୀପ, ଆସନ, ପାନ, ଖାଦ୍ୟ, ରସ, ଓ ସେବା ଶବ୍ଦରେ ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ। ଉଷାଙ୍କ ମହଲରେ ଲୁଚି, ତାଙ୍କ ଦୟାରେ ସେବା ପାଇ, ଅନିରୁଦ୍ଧ ଉଷାଙ୍କ ଭାବରେ ମନୋବୃତ୍ତି ହରାଇ, ଦିନ କେମିତି ଗଲା ଜଣାନଥିଲେ। ଏପରି ଯଦୁନାୟକ ଉଷାଙ୍କୁ ଭୋଗ କରିଥିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କ ନିଷ୍ଠା ଭଙ୍ଗ ହେଲା, ରକ୍ଷକମାନେ ଲୁଚି ଚିହ୍ନରେ ଉଷାଙ୍କୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ଏହି ଆଚରଣ ଦେଖି ରକ୍ଷକମାନେ ବାଣଙ୍କୁ ଖବର କଲେ—"ଆମେ ତୁମ ଝିଅଙ୍କର ଅପରିଚିତ ଆଚରଣ ଦେଖିଛୁ, ଏହା କୁଳର ଲାଜ।" "ଆମେ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ରାଜା, ତାଙ୍କ ଘରରେ କିପରି ଏହି ଅପହ୍ରାସ ହେଲା, ଆମେ ଜଣାନଥିଲୁ।" ଏହା ଶୁଣି, ବାଣ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଝିଅଙ୍କର ମହଲକୁ ଶୀଘ୍ର ଗଲେ, ଯଦୁପ୍ରିନ୍ସ ଅନିରୁଦ୍ଧକୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୁନ୍ଦର, କଳା, ପୀତବସନ, ପଦ୍ମନୟନ, ବିସ୍ତୃତ ହାତ, ଚମକୁଥିବା କୁଣ୍ଡଳ ଓ ଲଟେଇ ଚୁଲ, ହସିଥିବା ଚେହେରା ଅନିରୁଦ୍ଧକୁ ଦେଖିଲେ। ଅନିରୁଦ୍ଧ ଉଷାଙ୍କ ସହିତ ଦାୟ ଖେଳୁଥିଲେ, ଉଷା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ, ତାଙ୍କ ଶରୀର ଉଷାଙ୍କ ଅଂଗର କୁମ୍କୁମ ଦ୍ୱାରା ରଙ୍ଗିତ ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଅନିରୁଦ୍ଧ ଜାସମିନ ମାଳା ଧରିଥିଲେ; ଉଷାଙ୍କ ପାଖରେ ବସିଥିବା ଅନିରୁଦ୍ଧକୁ ଦେଖି ବାଣ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ହେଲେ।