ବଳରାମ ଦଶମ ପଦରେ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ କଳିଙ୍ଗର ରାଜାଙ୍କୁ ଧରି ଧର୍ମାନ୍ତରେ ରୂଷ୍ଟ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ଦାନ୍ତ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ—ଏହି ସେଇ ରାଜା ଯିଏ ଖୋଲା ଦାନ୍ତରେ ହସିଥିଲେ। ବଳରାମଙ୍କ ଗଦାର ଘାତରେ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ, ତାଙ୍କର ହାତ, ଜଂଘା ଓ ମୁଣ୍ଡ ଭାଙ୍ଗି ରକ୍ତରେ ଲପେଟାଇ, ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ। ରୁକ୍ମି, ଯିଏ ବଳରାମଙ୍କ ଶ୍ଵାଶୁର ଥିଲେ, ସେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଲେ। ଏହା ଦେଖି, ହରି ଭୟ କଲେ ଯେ, ରୁକ୍ମିଣୀ ଓ ବଳରାମଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ନେହ ଭଙ୍ଗ ହେବ; ତେଣୁ ସେ ନ ନିନ୍ଦା କଲେ, ନ ଶଂସା କଲେ। ତାପରେ, ବଳରାମ ଓ ଦାଶାର୍ହମାନେ ଅନିରୁଦ୍ଧ ଓ ତାଙ୍କର ବଧୁଙ୍କୁ ଏକ ଶୋଭାମୟ ରଥରେ ବସାଇ, ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ଶରଣ ନେଇ, ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧନ କରି, ଭୋଜକଟ ରୁ କୁଶସ୍ଥଳୀକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ଯଦୁମାନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅନିରୁଦ୍ଧ ବାଣାଙ୍କ ଝିଅ ଉଷାଙ୍କ ସହ ବିବାହ କଲେ। ଏହି ଅବସରରେ ହରି ଓ ଶଙ୍କରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା। ହେ ବ୍ରହ୍ମନ, ଆପଣ ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହନ୍ତୁ।” ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ କହିଲେ: ବଳି ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ଏକଶ ଝିଅ ମଧ୍ୟରୁ ବଡ଼, ବାଣା ନାମକ ଝିଅ। ବଳି ସେଇ ମହାନ ଯିଏ ବାମନ ରୂପରେ ହରିଙ୍କୁ ପୃଥିବୀ ଦାନ କରିଥିଲେ। ବାଣା ସବୁବେଳେ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରତି ଅତି ଭକ୍ତ, ସମ୍ମାନୀୟ, ଦାନଶୀଳ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ଓ ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ। ସୋଣିତପୁର ନାମକ ଶୋଭାମୟ ନଗରରେ ବାଣା ରାଜା ଭାବେ ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ଶିବଙ୍କ କୃପାରେ ତାଙ୍କର ସେବକମାନେ ଦେବତାମାନେ ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ହଜାର ହାତରେ ବାଣା ତାଣ୍ଡବ ନୃତ୍ୟ ସମୟରେ ସଙ୍ଗୀତ ରଚନା କରି ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଥିଲେ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ନାଥ, ଭକ୍ତଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ଓ ପ୍ରେମୀ, ଭଗବାନ ତାଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛାମତ ବର ଦେବାକୁ କହିଲେ। ବାଣା ଆପଣଙ୍କ ନଗରକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଶିବଙ୍କୁ ବର ମାଗିଲେ। ଏକଥର ବାଣା ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଅତି ଗର୍ବିତ ହୋଇ, ନିକଟରେ ଥିବା ଗିରିଶଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭା ମୁକୁଟରେ ଶିବଙ୍କ ପଦସ୍ପର୍ଶ କଲେ। ବାଣା କହିଲେ: “ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ, ହେ ମହାଦେବ, ବିଶ୍ୱର ଗୁରୁ ଓ ପ୍ରଭୁ, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ କାମନା ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରୁଥିବା, ଯାହାଙ୍କ ଚରଣଦ୍ୱୟ ଦେବତାମାନେ ପୂଜନ କରନ୍ତି। ଆପଣ ମୋତେ ହଜାର ହାତ ଦେଇଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହି ହାତମାନେ ଏବେ ମୋ ପାଇଁ ଭାର ହୋଇଯାଇଛି। ତିନି ଲୋକରେ ମୁଁ ଆପଣ ବ୍ୟତୀତ କାହାକୁ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ମନେ କରିନାହିଁ। ଯୁଦ୍ଧ ଆଶାରେ ମୁଁ ନିଜ ହାତମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଚିରେଇଥିଲି, ଦିଗ୍-ଗଜମାନେ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲି, ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ପାହାଡ଼ ଭାଙ୍ଗିଦେଲି, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି ବିଶ୍ୱନାଥ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କହିଲେ: “ଏ ମୂଢ଼, ତୋର ପତାକା ଭଙ୍ଗିବାବେଳେ, ତୁ ତୋତେ ସମାନ ଏକ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀ ପାଇବି, ଯିଏ ତୋର ଅହଂକାର ଭଙ୍ଗିଦେବ।” ଏଭଳି ଶୁଣି, ବାଣା ଅନ୍ୟଥା ବୁଝି, ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ନିଜ ଗୃହକୁ ଗଲେ, ଗିରିଶଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଇଁ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ନିଜ ଶକ୍ତିର ନାଶ ଆସିବା ଅନୁମାନ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ବାଣାଙ୍କ ଏକ ଝିଅ ଥିଲେ, ନାମ ଉଷା। ସେ ଏକ ସ୍ୱପ୍ନରେ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ପୁଅ ସହ ମିଳନ ଅନୁଭବ କଲେ, ଯିଏ ଦେଖିନଥିଲେ, ଶୁଣିନଥିଲେ, ଏକ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଯୁବକ। ସେ ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ନ ଦେଖି, ସଂଗୀନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଠି ପଡ଼ି, ଅନ୍ତର୍ବେଦନା ଓ ଲଜ୍ଜାରେ, “ମୋ ପ୍ରିୟ କେଉଁଠି?” ବୋଲି ଡାକିଲେ। ବାଣାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ କୁମ୍ଭାଣ୍ଡଙ୍କ ଝିଅ ଚିତ୍ରଲେଖା, ଉଷାଙ୍କ ସଂଗୀନୀ, ଉତ୍ସୁକତାରେ ସଂଗୀନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପଚାରିଲେ: “ହେ ସୁନ୍ଦରାନନେ, କାହାକୁ ଖୋଜୁଛ? କେଉଁ ପୁରୁଷ ତୁମ ଚିନ୍ତାରେ ଆଛି? ରାଜକୁମାରୀ, ଆମେ କେବେ ଦେଖିନାହିଁ କିଏ ତୁମ ହାତ ଧରିଛି।” ଉଷା କହିଲେ: “ମୁଁ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖିଲି ଏକ କଳାବର୍ଣ୍ଣ, କମଳନୟନ, ପୀତାମ୍ବର ପିନ୍ଧିଥିବା, ବିଶାଳ ବାହୁଧାରୀ, ଯିଏ ନାରୀମାନଙ୍କ ହୃଦୟ ଆକର୍ଷଣ କରେ।” ଏହି ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ମୁଁ ଖୋଜୁଛି, ଯିଏ ମୋତେ ତାଙ୍କ ଅଂଶୁ ମଧୁର ରସ ପାନ କରାଇଲେ, କିନ୍ତୁ ପଛେ ମୋତେ ଆକାଂକ୍ଷା କରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ, ମୋତେ ଦୁଃଖର ସାଗରରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ଚିତ୍ରଲେଖା କହିଲେ: “ତିନି ଲୋକରେ ଯଦି ତୁମ ଦୁଃଖ ଲିଖା ଥାଏ, ମୁଁ ତାହା ଦୂର କରିଦେବି। ଏହି ମନୋହରକୁ କିଏ ଭଲରେ କହ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ତୁମ ପାଖକୁ ଆଣିଦେବି।” ଏହିପରି କହି, ଚିତ୍ରଲେଖା ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ, ନାଗ, ଦାନବ, ବିଦ୍ୟାଧର, ଯକ୍ଷ ଓ ମାନବମାନେ କିପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି, ସେଭଳି ଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ କଲେ। ମାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୃଷ୍ଣି, ଶୂର, ଅନକଦୁନ୍ଦୁଭିଙ୍କ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ କଲେ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ରାମ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ କରିବାବେଳେ ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ। ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କ ଚିତ୍ର ଦେଖି, ଉଷା ଲଜ୍ଜାରେ ମୁହଁ ନମାଇଲେ; ହସି, ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି, ଏହି।” ଏହା ବୁଝି, ଯୋଗଶକ୍ତିଅନ୍ୱିତା ଚିତ୍ରଲେଖା, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ନାତି, ଆକାଶମାର୍ଗରେ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ କୃଷ୍ଣ ସୁରକ୍ଷା ଦେଉଥିଲେ। ସେଠାରେ ଯୋଗବଳ ବ୍ୟବହାର କରି, ସୁନ୍ଦର ଶୟନରେ ଶୁଏଥିବା ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ପୁଅ ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ନେଇ, ଉଷାଙ୍କୁ ଦେଖାଇବାକୁ ଶୋଣିତପୁରକୁ ଆଣିଲେ। ଉଷା ଏହି ସୁନ୍ଦର ବୀରଙ୍କୁ ଦେଖି, ଆନନ୍ଦରେ ମୁହଁ ଖିଳିଗଲେ, ଅନିରୁଦ୍ଧ ସହ ନିଜ ଗୃହରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ୟମାନେ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ର, ମାଳା, ଗନ୍ଧ, ଧୂପ, ଦୀପ, ଆସନ, ପାନୀୟ, ଖାଦ୍ୟ, ମିଠା, ଓ ସେବାମୂଳକ ମଧୁର କଥା ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ କରାଯାଇଥିଲା। ସେ ଜନାନା ମହଳରେ ଲୁଚି ରହି, ଉଷାଙ୍କ ଆସକ୍ତିରେ ଦିନ କେମିତି କଟିଯାଉଛି ଅନିରୁଦ୍ଧ ଅନୁଭବ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏଭଳି ଯଦୁବୀର ତାଙ୍କୁ ଭୋଗ କରୁଥିଲେ, ଉଷାଙ୍କ ବ୍ରତ ଭଙ୍ଗ ହେଲା; ରକ୍ଷକମାନେ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭିନ୍ନତା ଅନୁଭବ କଲେ। ରକ୍ଷକମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଖବର ଦେଲେ: “ଆମେ ତୁମ ଝିଅଙ୍କର ଅସାଧାରଣ ଚଳନ ଦେଖୁଛୁ, ଏହା ପରିବାରର ଅପମାନ।