ଏହି ଉତ୍କଣ୍ଠାପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଏକ ବଡ଼ ଦ୍ୟୁତ କ୍ରୀଡାରେ । ରୁକ୍ମି ଏକ ଲକ୍ଷ ମୁଦ୍ରା ଦାଉ ଲଗାଇଲେ, ବଳରାମ ନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସେହି ଦାଉ ଜିତିଲେ । କିନ୍ତୁ ରୁକ୍ମି କପଟ ଉପାୟ ଅବଳମ୍ବନ କରି କହିଲେ, “ମୁଁ ଜିତିଛି।” ଏହା ଦେଖି ବଳରାମଙ୍କ ରୋଷ ଉତ୍ତାଳ ସମୁଦ୍ର ପରି ବଢ଼ିଗଲା, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଜନ୍ମ ଓ କ୍ରୋଧରେ ରକ୍ତିମ ହୋଇଯାଇଥିଲା । ସେ ଏବେ ଦଶ ଲକ୍ଷ ମୁଦ୍ରା ଦାଉ ଲଗାଇଲେ । ପୁନି ସେ ନ୍ୟାୟରେ ଜିତିଲେ, ଯଦିଓ ରୁକ୍ମି ପୁଣି ଚାଳାକି କଲେ ଓ କହିଲେ, “ମୁଁ ଜିତିଛି, ସାକ୍ଷୀମାନେ କହନ୍ତୁ।” ସେହି ସମୟରେ ଆକାଶ ଥରୁ ଏକ ଦିବ୍ୟ ବାଣୀ ହେଲା, “ଏହି ଦ୍ୟୁତ ବଳରାମ ଏକା ଜିତିଛନ୍ତି; ରୁକ୍ମି କେବଳ ଶବ୍ଦରେ ଜିତିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି, ଧର୍ମରେ ନୁହେଁ।” ଏହି ଦିବ୍ୟ ବାଣୀକୁ ଅଣଦେଖା କରି, ରୁକ୍ମି ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ରାଜାମାନେ ବଳରାମଙ୍କୁ ଉପହାସ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ରୁକ୍ମି ଉପହାସ କରି କହିଲେ, “ତୁମେ ଗୋଲାପାଳ, ଜଙ୍ଗଲ ଘୁଞ୍ଚୁଛ; ରାଜାମାନେ ଦ୍ୟୁତ ଖେଳନ୍ତି, ତୀର ଛାଡନ୍ତି, ତୁମ ପରି ଲୋକେ ନୁହେଁ।” ଏଭଳି ଉପହାସ ଓ ଅପମାନରେ ବଳରାମ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ । ସେ ତାଙ୍କ ଗଦା ଉଠାଇ ରୁକ୍ମିଙ୍କୁ ସମ୍ମିଳିତ ମଣ୍ଡପରେ ପ୍ରହାର କଲେ । ଏହି ବେଳେ କଳିଙ୍ଗ ରାଜା, ଯିଏ ଦଶମ ପଦକ୍ରମରେ ହସୁଥିଲେ, ବଳରାମ ତାଙ୍କ ଦାନ୍ତ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ । ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ, ତାଙ୍କ ହାତ, ଜଂଘା ଓ ମୁଣ୍ଡ ଭଙ୍ଗି, ରକ୍ତରେ ଲୁହା ହୋଇ, ବଳରାମଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଗଦା ଆଘାତରୁ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ପଳାଇଗଲେ । ଏପରେ, ରୁକ୍ମି—ଯିଏ ବଳରାମଙ୍କ ଭାଇଁ ଥିଲେ—ଘଟଣାରେ ନଷ୍ଟ ହେଲେ । ହରି, ରୁକ୍ମିଣୀ ଓ ବଳରାମଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ନେହ ଭଙ୍ଗ ହେବାକୁ ଭୟ କରି, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନ ଶଂସିଲେ, ନ ନିନ୍ଦା କଲେ । ପରେ ଏକ ଶୁଭ୍ର ରଥରେ ଅନିରୁଦ୍ଧ ଓ ତାଙ୍କ ନବବଧୁକୁ ବସାଇ, ବଳରାମ ଓ ଦାଶାର୍ହମାନେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧନ କରି, ଭୋଜକଟ ଛାଡ଼ି କୁଶସ୍ଥଳୀକୁ ଗଲେ । ଏହି ସମୟରେ, ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ଯଦୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବାଣଙ୍କ ଝିଅ ଉଷାଙ୍କ ସହ ବିବାହ କଲେ । ଏହି ସମୟରେ ହରି ଓ ଶଙ୍କରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା । ହେଁ ମହାଯୋଗୀ, ଏହି ଘଟଣା ସବୁ ଆପଣ ଏବେ ଓଠେ ଖୋଲି କହନ୍ତୁ ।” ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ କହିଲେ: ବାଣ, ବଳି ରାଜାଙ୍କ ଶତପୁତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼, ଯିଏ ପୂର୍ବେ ବାମନ ରୂପେ ହରିଙ୍କୁ ପୃଥିବୀ ଦାନ କରିଥିଲେ । ବାଣ ସ୍ୱୟଂ ଶିବ ଭକ୍ତ, ମାନ୍ୟ, ଦାନଶୀଳ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ଓ ଦୃଢ଼ ବ୍ରତୀ ଥିଲେ । ସେ ଶୋଣିତପୁର ନାମକ ସୁନ୍ଦର ନଗରରେ ରାଜ୍ୟ କରୁଥିଲେ । ଶିବଙ୍କ କୃପାରେ, ତାଙ୍କ ସେବକମାନେ ଦେବତାମାନେ ପରି ଥିଲେ । ସେ ତାଙ୍କ ହଜାର ହସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ତାଣ୍ଡବ ନୃତ୍ୟ ସମୟରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ସଙ୍ଗୀତ ଦେଇ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଥିଲେ । ଭଗବାନ ଶିବ, ଯେଉଁଠାରେ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ଓ ପ୍ରେମୀ, ତାଙ୍କୁ ଯେକୌଣସି ବର ମାଗିବାକୁ କହିଲେ । ବାଣ ଶିବଙ୍କୁ ନିଜ ନଗରର ରକ୍ଷକ ଭାବେ ଚୟନ କଲେ । ଏକଦିନ, ସ୍ୱଶକ୍ତିର ଗର୍ବରେ ମଦମସ୍ତ ହୋଇ ବାଣ ଶିବଙ୍କ ଚରଣ ଧରି ଶୂର୍ୟପ୍ରଭ ମୌଳି ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶ କଲେ । ବିନୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିଲେ, “ଓ ମହାଦେବ, ଜଗତ୍ ଗୁରୁ, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ କାମମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କ ପାଦ ଦେବତାମାନେ ପୂଜନ୍ତି, ସେଇ ଆପଣଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ ।” “ଆପଣ ମୋତେ ହଜାର ହସ୍ତ ଦେଇଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହି ଶକ୍ତି ଏବେ ଭାର ହୋଇଯାଇଛି । ତିନି ଲୋକରେ ମୋତେ ସମ ଯୋଦ୍ଧା ମିଳୁନାହିଁ, କେବଳ ଆପଣ ଛାଡ଼ି । ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରତୀକ୍ଷାରେ ନିଜ ହସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଆଘାତ କରିଥିଲି, ଦିଗଗଜମାନେ ସହ ଯୁଦ୍ଧ, ପାହାଡ଼ ଭଞ୍ଗ କରିଥିଲି, ସେମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ ।” ଏହି ଶୁଣି ଶିବ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କହିଲେ, “ଅଜ୍ଞାନୀ, ତୁମ୍ଭର ଧ୍ୱଜ ଭଙ୍ଗିବାବେଳେ, ତୁମେ ତୁମ ସମ ଶତ୍ରୁ ମିଳିବେ, ଯେ ତୁମ ଗର୍ବ ଭଙ୍ଗ କରିଦେବେ ।” ଏହିପରି ଉପଦେଶ ପାଇ ବାଣ ତାଙ୍କ ଗୃହକୁ ଫେରିଲେ ଓ ଶିବଙ୍କ ଆଞ୍ଜଳି ଅପେକ୍ଷା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ନିଜ ଶକ୍ତି ନାଶ ହେବାର ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ । ବାଣଙ୍କ ଏକ ଝିଅ ଥିଲେ, ନାମ ଉଷା । ସେ ଜନ୍ମେ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ପୁତ୍ର ଏକ ସୁନ୍ଦର ଯୁବକ ସହ ସ୍ୱପ୍ନରେ ମିଳନ ଅନୁଭବ କଲେ, ଯାହାକୁ କେବେ ଦେଖିନଥିଲେ, ଶୁଣିନଥିଲେ । ସେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କୁ ନ ଦେଖି, ସେ ମିତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଲଜ୍ଜିତ ଓ ବିବ୍ରତ ହୋଇ, “ପ୍ରିୟ, କେଉଁଠି ଅଛ?” ବୋଲି ଡାକିଲେ । ବାଣଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ କୁମ୍ଭାଣ୍ଡଙ୍କ ଝିଅ ଚିତ୍ରଲେଖା, ଉଷାଙ୍କ ସହ ମିତ୍ର ଥିଲେ, ସେ ମଜା ଭାବେ ପଚାରିଲେ, “କାହାକୁ ଖୋଜୁଛ, ଚନ୍ଦ୍ରଭାଳା? କେଉଁ ପୁରୁଷ ତୁମ ମନରେ ଅଛି? ରାଜକୁମାରୀ, ତୁମ ହାତ ଧରିଥିବା କାହାକୁ ମୁଁ ଦେଖିନଥିଲି ।” ଉଷା କହିଲେ, “ମୁଁ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଏକ କଳା, କମଳନୟନ, ପୀତବସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ଦୀର୍ଘବାହୁ, ନାରୀମନ ଆକର୍ଷଣ କରୁଥିବା ଯୁବକୁ ଦେଖିଛି ।” “ମୁଁ ସେଇ ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ଖୋଜୁଛି, ଯେ ମୋତେ ତାଙ୍କ ଅଂକୁର ମୁଖରୁ ଅମୃତ ପାନ କରାଇ, ପୁନି ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ଯାଇ, ମୋତେ ବିୟୋଗ ଦୁଃଖ ଦେଇଛନ୍ତି ।” ଚିତ୍ରଲେଖା କହିଲେ, “ତ୍ରିଲୋକରେ ଯଦି ତୁମ ଦୁର୍ଦ୍ରୁଃଖ ଲିଖା, ମୁଁ ସେହି ଦୁଃଖ ଦୂର କରିଦେବି । ଏହି ମନମୋହନା ଯୁବକ କିଏ ତୁମେ କହ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ତୁମ ପାଖକୁ ଆଣିଦେବି ।” ଏହିପରି କହି, ସେ ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ, ନାଗ, ଦାନବ, ବିଦ୍ୟାଧର, ଯକ୍ଷ ଓ ମାନବ ମାନେ କିପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି, ତାହା ଚିତ୍ରାଙ୍କନ କଲେ । ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଭୃଷ୍ଣି, ଶୂର, ଅନକଦୁନ୍ଦୁଭିଙ୍କ ଚିତ୍ର ଆଙ୍କି, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ବଳରାମ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚିତ୍ରାଙ୍କନ କରିବାବେଳେ ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ । ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କ ଚିତ୍ର ଦେଖି ଉଷା ମୂଖ ନମାଇଲେ, ହସି କହିଲେ, “ଏହି, ଏହି ।” ଏହି ଅନୁଭବରେ, ଯୋଗିନୀ ଚିତ୍ରଲେଖା, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ନାତି, ଆକାଶ ମାର୍ଗରେ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଗଲେ । ସେଠାରେ ଯୋଗବଳରେ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କୁ, ଯିଏ ସୁନ୍ଦର ଶୟନରେ ଶୟାନ ଥିଲେ, ନେଇ ଶୋଣିତପୁରକୁ ଆଣି, ଉଷାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ । ଉଷା ଏହି ସୁନ୍ଦର ବୀରଙ୍କୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦିତ ମୁଖରେ ନିଜ ଗୃହରେ ତାଙ୍କ ସହ ରହିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ୟ କେହି ପ୍ରବେଶ କରିପାରୁନଥିଲେ ।