ଏହି ଘଟଣାଗୁଡିକ ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଘଟିଥିଲା । ଦ୍ୟୁତ କ୍ରୀଡ଼ା ଚଲିଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ବଳରାମଙ୍କୁ ଅନ୍ୟମାନେ କହିଲେ, “ଏ ଲୋକ ଦ୍ୟୁତ ଖେଳିବା ଜାଣେନି, ରାଜା, ତଥାପି ହାର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ।” ଏପରି କହି, ବଳରାମଙ୍କୁ ଡାକାଯାଇଲା ଏବଂ ରୁକ୍ମି ସହିତ ତାଙ୍କର ଦ୍ୟୁତ ଖେଳ ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ଏଠାରେ ବଳରାମ ପ୍ରଥମେ ଏକ ଶତ, ପରେ ଏକ ହଜାର, ଏବଂ ତାପରେ ଦଶ ହଜାର ମୁଦ୍ରା ଦାଉ ଲଗାଇଲେ । ରୁକ୍ମି ତାଙ୍କୁ ହରାଇଲେ, ଏବଂ କଳିଙ୍ଗ ରାଜା ବଳରାମଙ୍କୁ ଦାନ୍ତ ଦେଖାଇ ଉଠେଇ ହସିଲେ । ଏହି ଅପମାନ ବଳରାମ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ । ପରେ ରୁକ୍ମି ଏକ ଲକ୍ଷ ମୁଦ୍ରା ଦାଉ ଲଗାଇଲେ, ଏବଂ ବଳରାମ ସେଇ ଦ୍ୟୁତ ଜିତିଲେ । କିନ୍ତୁ ରୁକ୍ମି ଚତୁରତା ଦେଖାଇ କହିଲେ, “ମୁଁ ଜିତିଛି ।” ଏହାଦେଖି ବଳରାମ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ । ସମୁଦ୍ର ଯେପରି ତାରଙ୍ଗିତ ହୁଏ, ସେପରି ତାଙ୍କ ଆଖି ଜନ୍ମ ଓ କ୍ରୋଧରେ ରକ୍ତିମ ହେଲା । ସେ ଏଥିପାଇଁ ଦଶ କୋଟି ମୁଦ୍ରା ଦାଉ ଲଗାଇଲେ । ଏହି ଦାଉ ବଳରାମ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଜିତିଲେ, ଯଦ୍ୟପି ରୁକ୍ମି ଚତୁରତା କଲେ ଏବଂ କହିଲେ, “ମୁଁ ଜିତିଛି; ସାକ୍ଷୀମାନେ ଦେଖନ୍ତୁ ।” ତେବେ ଆକାଶରୁ ଏକ ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱର ହେଲା, “ଏହି ଦ୍ୟୁତ ବଳରାମ ଏକାଙ୍କର ଜିତ; ରୁକ୍ମି ମିଥ୍ୟା କହୁଛନ୍ତି, ଶବ୍ଦରେ ନୁହେଁ, ଧର୍ମରେ ଜିତିନାହାନ୍ତି ।” ଏହି ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱରକୁ ଅବହେଳା କରି, ରୁକ୍ମି ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ରାଜାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଉପହାସ କଲେ । ରୁକ୍ମି ବଳରାମଙ୍କୁ ବେଢ଼ି କହିଲେ, “ତୁମେ ଦ୍ୟୁତ ଖେଳିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ ନୁହଁ; ଗୋପାଳମାନେ କେବଳ ଜଙ୍ଗଲ ଘୁଞ୍ଚନ୍ତି, ରାଜାମାନେ ଦ୍ୟୁତ ଖେଳନ୍ତି ଓ ବାଣ ଛାଡନ୍ତି, ତୁମେ ନୁହଁ ।” ଏପରି ଉପହାସ ଓ ଅପମାନ ଦେଖି ବଳରାମ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ । ସେ ତାଙ୍କର ଗଦା ଉଠାଇ, ମଣ୍ଡପରେ ରୁକ୍ମିଙ୍କୁ ପିଟିଦେଲେ । ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ବଳରାମ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ କଳିଙ୍ଗ ରାଜାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଦଶମ ପଦରେ ଧରି ଦାନ୍ତ ଉଖଳିଦେଲେ—ସେଇ ରାଜା ଯିଏ ବଳରାମଙ୍କୁ ଦାନ୍ତ ଦେଖାଇ ହସିଥିଲେ । ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ବଳରାମଙ୍କ ଗଦା ଆଘାତରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ହାତ, ଗୋଡ଼, ମୁଣ୍ଡ ଭାଙ୍ଗି ରକ୍ତରେ ଲାଲ ହୋଇ, ପଳାଇଗଲେ । ଏପରି ଭାବେ ରୁକ୍ମି, ଯିଏ ବଳରାମଙ୍କ ଶ୍ୱାଶୁର ଥିଲେ, ସେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ । ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ, ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କ ଭାଇ ଓ ବଳରାମଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ନେହ ଭଙ୍ଗ ହେବା ଭୟରେ, କିଛି ନ କହିଲେ, ନ ସ୍ତୁତି କଲେ, ନ ନିନ୍ଦା କଲେ । ପରେ ବଳରାମ ଓ ଦଶାର୍ହମାନେ ଅନିରୁଦ୍ଧ ଓ ତାଙ୍କର ବଧୁକୁ ଶୋଭାପୂର୍ଣ୍ଣ ରଥରେ ବସାଇ, ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାର୍ଥକ କରି ବୋଜକଟୁରୁ କୁଶସ୍ଥଳୀକୁ ଯାଇଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଯାଦବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅନିରୁଦ୍ଧ ବାଣାସୁରଙ୍କ କନ୍ୟା ଉଷାଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ । ଏହି ସମୟରେ ହରି ଓ ଶଙ୍କରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା । ହେ ମହାଯୋଗୀ, ଏହି ଘଟଣା ସବୁ ଆପଣ ଏବେ ବିସ୍ତୃତ କରି କହନ୍ତୁ ।” ତେବେ ଶ୍ରୀ ଶୁକଦେବ କହିଲେ, “ବଳି ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଶତ ଝିଅ ପୁଅମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବଡ଼, ବାଣାସୁର ନାମକ ଜଣେ ପୁଅ ଥିଲେ—ଯିଏ ବାମନ ରୂପେ ହରିଙ୍କୁ ପୃଥିବୀ ଦାନ କରିଥିଲେ । ବାଣାସୁର ସ୍ୱୟଂ ଶିବଭକ୍ତ, ସମ୍ମାନୀତ, ଦାନଶୀଳ, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ଓ ଦୃଢ଼ବ୍ରତ ଥିଲେ । ସୋଣିତପୁର ନାମକ ଶୁଭ୍ର ନଗରରେ ସେ ରାଜ୍ୟ କରୁଥିଲେ । ଶିବଙ୍କ କୃପାରେ ତାଙ୍କର ସାଥୀମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପରି ଥିଲେ । ସେ ତାଙ୍କର ହଜାର ହଜାର ବାହୁ ଦ୍ୱାରା ତାଣ୍ଡବ ନୃତ୍ୟ ସମୟରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ସଙ୍ଗୀତ ଦେଇ ପ୍ରସନ୍ନ କରୁଥିଲେ । ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କୁ ଏକ ବର ଦେଲେ, ଯେଉଁ ବର ସେ ଚାହାଁଥିଲେ । ବାଣାସୁର ଶିବଙ୍କୁ ନିଜ ନଗରର ରକ୍ଷକ ଭାବେ ଚାହିଲେ । ଏକଥର ବାଣାସୁର ନିଜ ବଳରେ ଅତି ଗର୍ବିତ ହୋଇ ଶିବଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ମୁକୁଟ ଦ୍ୱାରା ଶିବଙ୍କ ପଦସ୍ପର୍ଶ କଲେ । ସେ କହିଲେ, “ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ, ହେ ମହାଦେବ, ଜଗତ୍ ଗୁରୁ, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ କାମନା ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଥିବା, ଯାହାଙ୍କ ପାଦ ଦେବତାମାନେ ପୂଜନ୍ତି । ଆପଣ ମୋତେ ହଜାର ବାହୁ ଦେଇଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହି ବାହୁମାନେ ଏବେ ମୋ ପାଇଁ ଭାର ହୋଇଯାଇଛି । ଏହି ତିନି ଲୋକରେ ମୁଁ ଆପଣ ବ୍ୟତୀତ କେହି ସମାନ ଯୋଦ୍ଧା ମିଳୁନାହିଁ ।” ଯୁଦ୍ଧ ଆଶାରେ ବାଣାସୁର ନିଜ ବାହୁ ଦ୍ୱାରା ନିଜେକୁ ଖୋଚାଇଥିଲେ, ଦିଗ୍ଗଜମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ, ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ପାହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇଯାଇଥିଲେ । ଏହା ଶୁଣି ଭଗବାନ ଶିବ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କହିଲେ, “ତୋର ପତାକା ଭଙ୍ଗ ହେବାବେଳେ, ହେ ମୂଢ଼, ତୁଁ ତୋର ସମାନ ଏକ ବିରୋଧୀ ପାଇବି, ଯେ ତୋର ଗର୍ବ ଭଙ୍ଗ କରିଦେବେ ।” ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ବାଣାସୁର ଅନ୍ଧଭାବେ ଖୁସି ହୋଇ ନିଜ ଗୃହକୁ ଫେରିଗଲେ, ଶିବଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଇବା ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ନିଜ ବଳ ନାଶ ହେବାର ଅନୁମାନ ନ କରି । ବାଣାସୁରଙ୍କ ଏକ ଝିଅ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଉଷା । ସେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ପୁଅ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଯୌବନର ଯୁବକ ସହିତ ମିଳନ ଅନୁଭବ କଲେ, ଯାହାକୁ ସେ କେବେ ଦେଖିନଥିଲେ, ନ ଶୁଣିଥିଲେ । ସେ ଯୁବକଙ୍କୁ ନ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚିଞ୍ଚିତ ଏବଂ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ, ସହେଳୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଉଠି ଚିତ୍କାର କଲେ, “ତୁମେ କେଉଁଠି ଅଛ, ପ୍ରିୟ?” ବାଣାସୁରଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ କୁମ୍ଭାଣ୍ଡଙ୍କ କନ୍ୟା ଚିତ୍ରଲେଖା, ଉଷାଙ୍କ ସହେଳୀ, ଏହା ଦେଖି ଉତ୍ସୁକତାରେ ଉଷାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ତୁମେ କାହାକୁ ଖୋଜୁଛ, ହେ ସୁନ୍ଦର ଭୃକୁଟିବତୀ? କେଉଁ ପୁରୁଷ ତୁମର ଚିନ୍ତାରେ ଅଛନ୍ତି? ରାଜକୁମାରୀ, ମୁଁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାହାକୁ ତୁମ ହାତ ଧରିଥିବା ଦେଖିନାହିଁ ।” ଉଷା କହିଲେ, “ମୁଁ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖିଥିଲି ଏକ ଯୁବକ—କଳା, କମଳନୟନ, ପିତାମ୍ବର ପିନ୍ଧିଥିବା, ଦୀର୍ଘ ବାହୁ, ଯିଏ ନାରୀମାନଙ୍କ ହୃଦୟ ଆକର୍ଷଣ କରନ୍ତି ।” “ମୁଁ ସେଇ ପ୍ରିୟକୁ ଖୋଜୁଛି, ଯିଏ ମୋତେ ତାଙ୍କର ଅଂଶୁମୁଖରୁ ଅମୃତ ପାନ କରାଇଥିଲେ, ତାପରେ ମୋତେ ଚାହିଁ ଅଚାନକ କେଉଁଠି ଯାଇ ଦେଲେ, ମୋତେ ଦୁଃଖର ସାଗରରେ ଫେଲିଦେଲେ ।” ଚିତ୍ରଲେଖା କହିଲେ, “ତିନି ଲୋକରେ ତୁମ ଦୁଃଖ ଯଦି ଲିଖା ଅଛି, ମୁଁ ତାହା ଦୂର କରିଦେବି ।