ରୁକ୍ମି, ଯେଉଁଠି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଶତ୍ରୁତା ଏବଂ ଅପମାନର ସ୍ମୃତି ରଖିଥିଲେ, ତଥାପି ତାଙ୍କର ଭଉଣୀଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବାକୁ ତାଙ୍କର କନ୍ୟାକୁ ଭଉଣୀର ପୁଅକୁ ବିବାହ କରାଇଦେଲେ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ କୃତବର୍ମାଙ୍କ ପୁଅ, ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କ କନ୍ୟା—ଏକ ଚଉଡ଼ା ଆଖି ଓ ଅତି ସୁନ୍ଦରୀ କୁମାରୀ—କୁ ବିବାହ କରିଲେ। ରୁକ୍ମି, ଏଠି ତାଙ୍କର ଭଉଣୀଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ତାଙ୍କର ନାତିନୀ ରୋଚନାକୁ ହରିଙ୍କ ନାତି ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ବିବାହ କରାଇଦେଲେ, ଯଦିଓ ଏହି ବିବାହ ଅନୁଚିତ ଥିଲା। ଏହି ଶୁଭ ଅବସରରେ, ରୁକ୍ମିଣୀ, ରାମ, କୃଷ୍ଣ, ସାମ୍ବ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଓ ଅନ୍ୟ ଦଶାର୍ହମାନେ ଭୋଜକଟ ନଗରକୁ ଗଲେ। ବିବାହ ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ, କଳିଙ୍ଗ ରାଜା ନେତୃତ୍ୱରେ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ଅହଂକାର ଓ ଅଭିମାନରେ ଭରି, ରୁକ୍ମିଙ୍କୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରି, ବଳରାମଙ୍କୁ ତାଶ ଖେଳରେ ହରାଇବାକୁ ଚାଲେଞ୍ଜ କରିଲେ। ରାଜା, ଏହି ତାଶ ଖେଳରେ ବଳରାମଙ୍କୁ ଅନୁଭବ ନଥିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ, ହାର ଅତି ବଡ଼ ଥିଲା; ବଳରାମଙ୍କୁ ଡାକି ରୁକ୍ମି ତାଶ ଖେଳିଲେ। ସେଠି ବଳରାମ ପ୍ରଥମେ ଏକ ଶତ, ତାପରେ ଏକ ହଜାର, ତାପରେ ଦଶ ହଜାର ମୁଦ୍ରା ରଖିଲେ; ରୁକ୍ମି ତାଙ୍କୁ ହରାଇଲେ। କଳିଙ୍ଗ ରାଜା ବଳରାମଙ୍କୁ ଉପହାସ କରି, ବଡ଼ ଆବାଜରେ ଦାନ୍ତ ଦେଖାଇ ହସିଲେ, ଯାହା ହଳାୟୁଧ ବଳରାମ ଭଲପାଇଲେ ନାହିଁ। ତାପରେ ରୁକ୍ମି ଏକ ଲକ୍ଷ ମୁଦ୍ରା ରଖିଲେ, ଏବଂ ଏହି ହାରରେ ବଳରାମ ଜିତିଲେ; ରୁକ୍ମି ଚତୁର୍ୟ ଦ୍ୱାରା କହିଲେ, "ମୁଁ ଜିତିଛି।" ଏହା ଦେଖି, ବଳରାମ ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ଆଖି ରାଗରେ ଲାଲ ହେଇ ଏକ କୋଟି ମୁଦ୍ରା ରଖିଲେ। ବଳରାମ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଏହି ହାର ଜିତିଲେ, କିନ୍ତୁ ରୁକ୍ମି ପୁନି ଚତୁର୍ୟ ଦ୍ୱାରା କହିଲେ, "ମୁଁ ଜିତିଛି; ସାକ୍ଷୀମାନେ ଘୋଷଣା କରନ୍ତୁ।" ଏହି ସମୟରେ ଆକାଶରୁ ଏକ ଶବ୍ଦ ଆସିଲା: "ଏହି ହାର ବଳରାମ ଜିତିଛନ୍ତି; ରୁକ୍ମି ମିଥ୍ୟା କହୁଛନ୍ତି, କୌଶଳ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ।" ଏହି ଦିବ୍ୟ ଶବ୍ଦକୁ ଅନଦେଖା କରି, ବିଦର୍ଭ ରାଜା ଅନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ରାଜା ଓ ଦୈବର ଉପଦେଶରେ ବଳରାମଙ୍କୁ ଉପହାସ କରି ଅବମାନନା କଥା କହିଲେ। "ତୁମେ ତାଶ ଖେଳରେ ଦକ୍ଷ ନୁହଁ, ଗୋପମାନେ ତୁମେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁଞ୍ଚିବା; ରାଜାମାନେ ତାଶ ଖେଳି ଏବଂ ତୀର ଚଳାନ୍ତି, ତୁମେ ନୁହଁ।" ଏଭଳି ଅପମାନ ଓ ଉପହାସରେ ବଳରାମ ଭୟଙ୍କର ରାଗରେ, ତାଙ୍କ କୁହାଏଁ ଉପରେ ଉଠାଇ ରୁକ୍ମିଙ୍କୁ ମଣ୍ଡପରେ ମାରିଦେଲେ। କଳିଙ୍ଗ ରାଜା, ଯିଏ ଦାନ୍ତ ଦେଖାଇ ବଳରାମଙ୍କୁ ଉପହାସ କରିଥିଲେ, ବଳରାମ ତାଙ୍କୁ ଦଶମ ପଦରେ ଧରି ଦାନ୍ତ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ। ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ମୁଣ୍ଡ, ହାତ, ଗୋଡ଼ ଭାଙ୍ଗି ରକ୍ତରେ ଲିପ୍ତ ହୋଇ ବଳରାମଙ୍କ ଗଦା ଆଘାତରୁ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ। ରୁକ୍ମି, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଭଉଣୀର ସ୍ବାମୀ, ବଳରାମଙ୍କ ହାତରେ ବଧ ହେଲା। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ, ରୁକ୍ମିଣୀ ଓ ବଳରାମଙ୍କ ମଧ୍ୟର ସ୍ନେହ ଭଙ୍ଗ ହେବାକୁ ଭୟ କରି, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନ ନିନ୍ଦା କଲେ, ନ ଶଂସା କଲେ। ପରେ, ଅନିରୁଦ୍ଧ ଓ ତାଙ୍କ ନବବଧୁକୁ ଚମତ୍କାର ରଥରେ ବସାଇ, ବଳରାମ ଓ ଦଶାର୍ହମାନେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ଭୋଜକଟରୁ କୁଶାସ୍ଥଳୀକୁ ଯାଇଲେ। ଏହିପରେ, ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ଯଦୁମାନେର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବାଣଙ୍କ କନ୍ୟା ଉଷାକୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ହରି ଓ ଶଙ୍କରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହେଇଥିଲା। ମହାଯୋଗୀ, ଆପଣ ଏହି ଘଟଣାକୁ ଏକାଗ୍ରତାରେ ବିସ୍ତୃତ କଥା କହିପାରିବେ।" ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ବାଣ, ବଲି ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଏକ ଶତ ପୁଅମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ବଡ଼; ବଲି ଯିଏ ଭୂମିକୁ ବାମନ ରୂପରେ ହରିଙ୍କୁ ଦାନ କରିଥିଲେ। ବାଣ ନିଜେ ଶିବଙ୍କୁ ସଦା ଭକ୍ତ, ଆଦର, ଦାନଶୀଳ, ଜ୍ଞାନୀ, ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ଓ ନିଶ୍ଚୟରେ ଦୃଢ଼। ସୋଣିତପୁର ନଗରରେ ରାଜା ଭାବରେ ଶାସନ କରୁଥିଲେ; ଶିବଙ୍କ ଦୟାରେ ତାଙ୍କର ସେବକମାନେ ଦେବମାନଙ୍କ ପରି ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ହଜାର ହାତ ଦ୍ୱାରା ତାଣ୍ଡବ ନୃତ୍ୟ ସମୟରେ ଶିବଙ୍କୁ ସଙ୍ଗୀତ ଶ୍ରବଣ କରାଇ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଥିଲେ। ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ନାଥ, ଭକ୍ତମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ଓ ପ୍ରେମୀ, ତାଙ୍କୁ ଏକ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ; ବାଣ ନିଜ ନଗର ପାଳକ ଭାବରେ ଶିବଙ୍କୁ ଚୟନ କଲେ। ଏକ ଦିନ, ନିଜ ଶକ୍ତିର ଅଭିମାନରେ ତିଆରି, ଶିବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଓ ତାଙ୍କର ପଦପଦ୍ମକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭ ମୁକୁଟ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶ କଲେ। "ମହାଦେବ, ଆପଣ ଜଗତର ଗୁରୁ ଓ ପ୍ରଭୁ, ଅପୂର୍ବ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବାରେ ଦକ୍ଷ, ଦେବମାନେ ଯାହାର ପଦପଦ୍ମକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ଆପଣଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରିଛି। ଆପଣ ମୋତେ ହଜାର ହାତ ଦେଇଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହି ହାତ ଏବେ ମୋତେ ଭାର ଲାଗୁଛି। ତିନି ଲୋକରେ ମୁଁ ଆପଣ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସମାନ ଯୋଦ୍ଧା ପାଇନାହିଁ।" ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଗ୍ରହୀ ହେଇ, ନିଜ ହାତ ଦ୍ୱାରା ଶରୀରକୁ ଖୁଞ୍ଚି, ଦିଗ୍ଗଜମାନେ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିଲେ, ପ୍ରଥମେ ପାହାଡ଼ଗୁଡିକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ; ସେମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶିବ ରାଗରେ କହିଲେ: "ତୁମର ଧ୍ୱଜ ଭଙ୍ଗ ହେବା ସମୟରେ, ଓ ମୂଢ଼, ତୁମେ ତୁମ ପ୍ରତିପକ୍ଷୀକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ପାଇବା; ସେ ତୁମର ଅଭିମାନକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଦେବ।" ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ଅନ୍ୟଥା ଭାବି, ବାଣ ଆନନ୍ଦରେ ନିଜ ଘରକୁ ଗଲେ, ଶିବଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରି, ନିଜ ଶକ୍ତି ନାଶ ଆଶା କରି। ବାଣଙ୍କର ଏକ କନ୍ୟା ଥିଲେ, ଉଷା; ସେ ଦ୍ୱାରକାର ନବଯୁବକ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ପୁଅକୁ, ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିନଥିଲେ, ଶୁଣିନଥିଲେ, ସ୍ବପ୍ନରେ ଦେଖି ତାଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ୱ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ। ସ୍ବପ୍ନରେ ଦେଖି ତାଙ୍କୁ ନ ପାଇ, ଉଷା ତାଙ୍କ ସହିତ ମିତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଉଠି, ଚିନ୍ତିତ ଓ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ, "ତୁମେ କେଉଁଠି, ପ୍ରିୟ?" ବୋଲି ଚିତ୍କାର କଲେ। ବାଣଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ କୁମ୍ଭାଣ୍ଡଙ୍କ କନ୍ୟା ଚିତ୍ରଲେଖା, ଉଷାଙ୍କ ସହ ମିତ୍ର, ତାଙ୍କୁ ମିତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ: "ତୁମେ କାହାକୁ ଖୋଜୁଛ, ଚନ୍ଦ୍ରଭ୍ରୁ? କେଉଁ ପୁରୁଷ ତୁମ ଚିନ୍ତାରେ ଅଛି? ରାଜକୁମାରୀ, ମୁଁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାହାକୁ ତୁମ ହାତ ଧରିଥିବା ଦେଖିନାହିଁ।" ଉଷା କହିଲେ: "ମୁଁ ଏକ ସ୍ବପ୍ନରେ ଏକ ଯୁବକକୁ ଦେଖିଛି—କଳା, ପଦ୍ମାକ୍ଷ, ପୀତବସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ଦୀର୍ଘ ଭୁଜା—ଯିଏ ନାରୀମାନଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଆକର୍ଷଣ କରେ।