ରୋହିଣୀଙ୍କ ପୁଅ ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ତାମ୍ର, ତପ୍ତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟଙ୍କ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲା । ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ରୁକ୍ମିଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳି କନ୍ୟା ରୁକ୍ମବତୀଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ ଓ ତାଙ୍କର ଗୋଟିଏ ପୁଅ ଅନିରୁଦ୍ଧ ଜନ୍ମିଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେମାନେ ଭୋଜକଟ ନଗରରେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ । ଏହି ପରିବାରର ସନ୍ତାନ ଓ ପୌତ୍ରମାନେ କୋଟି କୋଟି ସଂଖ୍ୟାରେ ଥିଲେ । କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କର ମାଆମାନେ ଏକୁଷି ହଜାର ଥିଲେ । ତେବେ ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରୁକ୍ମି ଯେଉଁଥିରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ ହୋଇଥିଲେ ଓ ସେଠିଏ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ, ସେ କିପରି ତାଙ୍କର କନ୍ୟାକୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ବିବାହ କରାଇଦେଲେ? ଏହି ବିପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ବିବାହ କଥା ମୋତେ ଖୋଲି କହ ।” ଏଉଁପରି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେଇ ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ, “ଯୋଗୀମାନେ ଅତୀତ, ଭବିଷ୍ୟତ, ବର୍ତ୍ତମାନ, ଅଦୃଶ୍ୟ, ଦୂର ଓ ଗୁପ୍ତ ଘଟଣାମାନେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖିପାରନ୍ତି ।” ତାପରେ ସେ କହିଲେ, “ସ୍ୱୟଂବର ସଭାରେ ରୁକ୍ମବତୀ ନିଜେ ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ବରଣ କଲେ । ସେଠାରେ ଏକାଏକି ସେ ରଥ ଚଢ଼ି ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ହରାଇ ତାଙ୍କୁ ନେଇଯାଇଥିଲେ । ରୁକ୍ମି ଯଦିଓ ପୂର୍ବରୁ ଶତ୍ରୁତା ଧରିଥିଲେ ଓ ଅପମାନ ମନେ ରଖିଥିଲେ, ତଥାପି ତାଙ୍କର ଭଉଣୀଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବା ପାଇଁ ତାଙ୍କର କନ୍ୟାକୁ ଭଉଣୀଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ବିବାହ କରାଇଦେଲେ । ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଏକ କନ୍ୟା, ଯିଏ ଚକ୍ଷୁର ଦୌଳତ୍ୟ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, କୃତବର୍ମାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ । ରୁକ୍ମି ତାଙ୍କର ନାତୁନୀ ରୋଚନାକୁ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ପୌତ୍ର ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ବିବାହ କରାଇଦେଲେ, ଯଦିଓ ଏହା ଉଚିତ ନୁହେଁ ବୋଲି ଜାଣିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଭଉଣୀପ୍ରତି ସ୍ନେହ ଦ୍ୱାରା ବାଧ୍ୟ ହେଇଥିଲେ । ଏହି ଶୁଭ ଅବସରରେ ରୁକ୍ମିଣୀ, ରାମ, କୃଷ୍ଣ, ସାମ୍ବ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦଶାର୍ହମାନେ ଭୋଜକଟ ନଗରକୁ ଗଲେ । ବିବାହ ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ କଳିଙ୍ଗ ରାଜା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ଗର୍ବିତ ଓ ଅହଂକାରୀ ହୋଇ ରୁକ୍ମିଙ୍କୁ ବଲରାମଙ୍କ ସହ ଜୁଆ ଖେଳିବାକୁ ଉକ୍ତ କଲେ । “ଏହି ଗୋପମାନେ ଜୁଆ ଖେଳିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ରାଜାମାନେ ଜୁଆ ଖେଳନ୍ତି ଓ ଧନୁଷ୍ ବାଣ ଧରନ୍ତି, ଏମିତି ମନୁଷ୍ୟମାନେ ନୁହେଁ,” ବୋଲି ଉପହାସ କରାଗଲା । ବଲରାମଙ୍କୁ ଡାକି ନେଇ ରୁକ୍ମି ସହ ଜୁଆ ଖେଳାଗଲା । ବଲରାମ ପ୍ରଥମେ ଶତ, ତାପରେ ହଜାର, ଏବଂ ଦଶ ହଜାର ମୁଦ୍ରା ଲାଗି ଖେଳିଲେ, କିନ୍ତୁ ରୁକ୍ମି ଜିତିଲେ । କଳିଙ୍ଗ ରାଜା ବଲରାମଙ୍କୁ ଦାତ ଦେଖାଇ ଉପହାସ କଲେ, ଯାହା ହଳାୟୁଧ ବଲରାମ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ । ପରେ ରୁକ୍ମି ଏକ ଲକ୍ଷ ମୁଦ୍ରା ଲାଗି ଖେଳିଲେ, ଏଥିରେ ବଲରାମ ଜିତିଲେ, କିନ୍ତୁ ରୁକ୍ମି ଚାଳାକି କରି କହିଲେ, “ମୁଁ ଜିତିଛି।” ବଲରାମ ରୋଷେ ଭରି ଦଶ ଲକ୍ଷ ମୁଦ୍ରା ଲାଗି ଖେଳିଲେ ଓ ଏଥିରେ ଏହା ସଠିକ୍ ଭାବେ ଜିତିଲେ, ଯଦିଓ ରୁକ୍ମି ପୁନି ଚାଳାକି କରି, “ମୁଁ ଜିତିଛି, ସାକ୍ଷୀ ଦିଅନ୍ତୁ,” ବୋଲି କହିଲେ । ଏହା ସୁନି ଆକାଶରୁ ଭାସ ହେଲା, “ବଲରାମ ଏହି ଜୁଆ ଜିତିଛନ୍ତି, ରୁକ୍ମି ମିଥ୍ୟା କହୁଛନ୍ତି, କଥା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଜିତ ହୁଏ ।” କିନ୍ତୁ ରୁକ୍ମି ଏହି ଦିବ୍ୟ ଭାସକୁ ଅନଦେଖା କରି, ଅନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ରାଜାମାନଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ବଲରାମଙ୍କୁ ଉପହାସ କଲେ, “ତୁମେ ଗୋପ, ଚରାଗାହରେ ଘୁଞ୍ଚିବା ଲୋକ, ରାଜାମାନେ ଏମିତି ଖେଳ ଖେଳନ୍ତି, ତୁମେ ନୁହେଁ ।” ଏଭଳି ଉପହାସ ଓ ଅପମାନ ସହି ବଲରାମ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କର ଗଦା ଉଠାଇ ସମ୍ମିଳିତ ମଣ୍ଡଳୀରେ ରୁକ୍ମିଙ୍କୁ ଘାତ କଲେ । ସେ ତୀବ୍ର ତେଜରେ କଳିଙ୍ଗ ରାଜାଙ୍କ ଦଶମ ପଦ ଧରି ତାଙ୍କର ଦାତ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ, ଯିଏ ଦାତ ଦେଖାଇ ଉପହାସ କରୁଥିଲେ । ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ବଲରାମଙ୍କ ଗଦା ଘାତରେ ହାତ, ଉରୁ, ମୁଣ୍ଡ ଭାଙ୍ଗି ରକ୍ତରେ ଲୁହା ହୋଇ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ । ରୁକ୍ମି, ଯିଏ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଭଉଣୀର ଭାଇ ଥିଲେ, ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ । ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି କୃଷ୍ଣ, ରୁକ୍ମିଣୀ ଓ ବଲରାମଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ନେହ ଭଙ୍ଗ ହେବାକୁ ଭୟ କରି, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନ ନିନ୍ଦା କଲେ, ନ ଶଂସା କଲେ । ତାପରେ ଅନିରୁଦ୍ଧ ଓ ତାଙ୍କର ବରକୁ ଶୁଭ ରଥରେ ବସାଇ ବଲରାମ ଓ ଦଶାର୍ହମାନେ ଭୋଜକଟରୁ କୁଶସ୍ଥଳୀକୁ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ଶରଣ ନେଇ ଫେରିଗଲେ । ଏଉଁପରେ ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଯଦୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ ଅନିରୁଦ୍ଧ ବାଣାସୁରଙ୍କ କନ୍ୟା ଉଷାଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ । ସେ ସମୟରେ ହରି ଓ ଶଙ୍କରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା । ଏହି କଥା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ ।” ଶୁକଦେବ କହିଲେ, “ବଳି ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଶତ ପୁଅମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ଥିଲେ ବାଣା । ବଳି ସେଇ ମହାନ ଯେ ଭୂମିକୁ ବାମନ ଭାବେ ଆସିଥିବା ହରିଙ୍କୁ ଦାନ କରିଥିଲେ । ବାଣା ନିଜେ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତ, ସମ୍ମାନିତ, ଦାନଶୀଳ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ସତ୍ୟପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଥିଲେ । ସେ ଶୋଣିତପୁର ନାମକ ସୁନ୍ଦର ନଗରରେ ରାଜ୍ୟ କରୁଥିଲେ । ଶିବଙ୍କ କୃପାରେ ତାଙ୍କର ସେବକମାନେ ଦେବତାମାନେ ପରି ଥିଲେ । ସେ ତାଙ୍କର ହଜାର ହସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଶିବଙ୍କ ତାଣ୍ଡବ ନୃତ୍ୟ ସମୟରେ ସଙ୍ଗୀତ ଚଲାଇ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଥିଲେ । ଏହିଭଳି ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଶିବ ତାଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛା ମୁତାବକ ଵର ଦେବାକୁ କହିଲେ । ବାଣା ଶିବଙ୍କୁ ନିଜ ସହରର ରକ୍ଷକ ଭାବେ ଚାହିଲେ । ଏକଥା ହେବା ପରେ, ସେ ନିଜ ଶକ୍ତିର ଗର୍ବରେ ଶିବଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଓ ସୂର୍ୟପ୍ରଭା ମୁକୁଟ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଚରଣ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ । ବାଣା କହିଲେ, “ମହାଦେବ, ଲୋକଗୁରୁ, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ କାମମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଇଥାନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କ ପାଦ ଦେବତାମାନେ ପୂଜନ୍ତି, ଆପଣଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର । ଆପଣ ମୋତେ ହଜାର ହସ୍ତ ଦେଇଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହି ଶକ୍ତି ବଡ଼ ଭାର ହୋଇଯାଇଛି । ତିନି ଲୋକରେ ମୁଁ ଆପଣ ବ୍ୟତୀତ କାହା ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି?” ଯୁଦ୍ଧ ଇଚ୍ଛାରେ ବାଣା ନିଜ ହସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଆଘାତ କରିଥିଲେ, ଦିଗ୍ଗଜମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ, ପର୍ବତମାନେ ଭଙ୍ଗିଦେଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇଯାଉଥିଲେ । ଏହା ଶୁଣି ଶିବ ରାଗେ କହିଲେ, “ତୋର ଧ୍ୱଜ ଭଙ୍ଗିହେବା ବେଳେ, ତୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ତୋତେ ସମ ଏକ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ବୀ ପାଇବି, ଯେ ତୋର ଗର୍ବ ଭଙ୍ଗ କରିଦେବ ।