ଗୌରବମୟ ଭାରତ ରାଜାନ୍ତୁ, ଶୁଣନ୍ତୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପରିବାର ଓ ତାଙ୍କ ପରିବାରର ଅନେକ ଚମତ୍କାର କଥା। କାଲିନ୍ଦୀଙ୍କ ଦଶ ପୁଅ – ଶ୍ରୁତ, କବି, ବୃଷ, ବୀର, ସୁବାହୁ, ଭଦ୍ର, ଏକଲ, ଶାନ୍ତି, ଦର୍ଶ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣମାସା; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୋମକ ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ। ମାଦ୍ରୀଙ୍କ ପୁଅମାନେ – ପ୍ରଘୋଷ, ଗାତ୍ରବାନ, ସିଂହ, ବଳ, ପ୍ରବଳ, ଊର୍ଧ୍ୱଗ, ମହାଶକ୍ତି, ସହ, ଓଜ ଓ ଅପରାଜିତ। ମିତ୍ରବିନ୍ଦାଙ୍କ ପୁଅମାନେ – ବୃକ, ହର୍ଷ, ଅନିଳ, ଗୃଧ୍ର, ବର୍ଧନ, ଅନ୍ନାଦ, ମହାଶ, ପାବନ, ଓ ଵହ୍ନି, ସହିତ କ୍ଷୁଧି। ଭଦ୍ରାଙ୍କ ପୁଅ – ସଂଗ୍ରାମଜିତ, ବୃହତ୍ସେନ, ଶୂର, ପ୍ରହରଣ, ଅରିଜିତ, ଜୟ, ସୁଭଦ୍ର, ବାମାୟୁ ଓ ସତ୍ୟକ। ରୋହିଣୀଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଥିଲେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ତାମ୍ର, ତପ୍ତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ। ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ଝିଅ ରୁକ୍ମବତୀଙ୍କଠାରୁ ଅନିରୁଦ୍ଧ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ଯିଏ ରୁକ୍ମିଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଝିଅ, ଭୋଜକଟ ନଗରରେ ଥିଲେ। ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ପୁଅ-ନାତି ଦଶ ଦଶ ମିଲି କୋଟି କୋଟି ହୋଇଥିଲେ। କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନେ ଯେଉଁମାନଙ୍କ ମାଆ, ସେମାନେ ଏକ ହଜାର ଛଅ ହଜାର ଥିଲେ। ତେବେ, ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— ହେ ମୁନି, ରୁକ୍ମି, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ ଓ ତାଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଚାହିଁଥିବା ସତ୍ୱେ, କିପରି ତାଙ୍କ ଝିଅକୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ସହ ବିବାହ କରାଇଲେ? ଏହି ଦୁଇ ପକ୍ଷର ବିବାହ ଉପଖ୍ୟାନ ମୋତେ କହ, ହେ ଜ୍ଞାନୀ। ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ, ଶୁକଦେବ କହିଲେ— ଯେଉଁଠି ସ୍ୱୟଂବର ହେଉଥିଲା, ସେଠାରେ ଅନେକ ରାଜା ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ରୁକ୍ମବତୀ କାମଦେବଙ୍କ ଦୂତ ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ଚୟନ କଲେ। ଯୁଦ୍ଧରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ହରାଇ ଅନିରୁଦ୍ଧ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ରଥରେ ନେଇ ଯାଇଥିଲେ। ରୁକ୍ମି, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ ଓ ଶତ୍ରୁତା ରଖିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ଝିଅକୁ ତାଙ୍କ ଭଉଣୀଙ୍କ ପୁଅକୁ ଦେଇ ଭଉଣୀକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ। ଏହି ବିବାହ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ କୃତବର୍ମାଙ୍କ ପୁଅ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କ ଝିଅ ସହ ବିବାହ କଲେ। ରୁକ୍ମି, ତାଙ୍କ ନାତୁନୀ ରୋଚନାକୁ ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ଦେଲେ, ଯଦ୍ୟପି ଦୁଇ ପକ୍ଷର ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱେଷ ଥିଲା, ଭଉଣୀ ପ୍ରତି ସ୍ନେହରେ ଏହା କଲେ। ଏହି ମଙ୍ଗଳ ଅବସରରେ, ରୁକ୍ମିଣୀ, ବଳରାମ, କୃଷ୍ଣ, ସାମ୍ବ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଓ ଅନ୍ୟେ ଭୋଜକଟ ନଗରକୁ ଗଲେ। ବିବାହ ସମ୍ପନ୍ନ ହେବା ପରେ, କଳିଙ୍ଗ ରାଜା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ଅହଂକାରରେ ରୁକ୍ମିଙ୍କୁ ବଳରାମ ସହ ଦ୍ୟୁତ କ୍ରୀଡ଼ାରେ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କଲେ। କହିଲେ, “ଏହି ବଳରାମ ଦ୍ୟୁତ ଖେଳ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ, ତଥାପି ବଡ଼ ହାନି ହେଉଛି।” ବଳରାମଙ୍କୁ ଡାକିଲେ, ରୁକ୍ମି ସହ ଦ୍ୟୁତ ଖେଳ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ସେଠାରେ ବଳରାମ ପ୍ରଥମେ ଶତ, ପରେ ହଜାର, ତାପରେ ଦଶ ହଜାର ମୁଦ୍ରା ଦାଉ କଲେ, କିନ୍ତୁ ରୁକ୍ମି ଜିତିଗଲେ। କଳିଙ୍ଗ ରାଜା ଦାଢ଼ି ଦେଖାଇ ବଳରାମଙ୍କୁ ଉପହାସ କଲେ, ଯାହା ହଳାୟୁଧ (ବଳରାମ) ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ପରେ ରୁକ୍ମି ଲକ୍ଷ ମୁଦ୍ରା ଦାଉ କଲେ, ଏବେ ବଳରାମ ଜିତିଗଲେ। କିନ୍ତୁ ରୁକ୍ମି ଚାଳାକି କରି କହିଲେ, “ମୁଁ ଜିତିଛି।” ବଳରାମ ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଦଶ ମିଲିଅନ୍ ମୁଦ୍ରା ଦାଉ କଲେ, ଏବେ ମଧ୍ୟ ସେଉଁଥିରେ ଜିତିଲେ, ଯଦ୍ୟପି ରୁକ୍ମି ମିଛ କହିଲେ, “ମୁଁ ଜିତିଛି, ସାକ୍ଷୀମାନେ କହନ୍ତୁ।” ତେବେ ଆକାଶରୁ ଧ୍ୱନି ହେଲା, “ବଳରାମ ଜିତିଛନ୍ତି, ରୁକ୍ମି ମିଛ କହୁଛନ୍ତି।” ଏହି ଦେବବାଣୀକୁ ଅବହେଳା କରି, ଭାଗ୍ୟ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ରାଜାମାନଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ରୁକ୍ମି ବଳରାମଙ୍କୁ ଉପହାସ କଲେ— “ତୁମେ ଗୋପ, ଅଟବା ଘୁରୁଛ, ରାଜାମାନେ ଦ୍ୟୁତ ଖେଳନ୍ତି, ତୁମେ ନୁହଁ।” ଏହା ଦେଖି ବଳରାମ ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ମଣ୍ଡପ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ଗଦା ଉଠାଇ ରୁକ୍ମିଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ। କଳିଙ୍ଗ ରାଜା ଦଶମ ପଦେ ଧରି, ତାଙ୍କ ଦାଢ଼ି ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ, ଯେଉଁ ଦାଢ଼ି ଦେଖାଇ ବଳରାମଙ୍କୁ ଉପହାସ କରିଥିଲେ। ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରାଜାମାନେ, ତାଙ୍କ ହାତ, ଜଂଘା, ମୁଣ୍ଡ ଭାଙ୍ଗି ରକ୍ତରେ ଭିଜି, ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ। ରୁକ୍ମି, ଯିଏ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦାୟାଦୀ, ତାଙ୍କୁ ମାରାଯିବା ପରେ, କୃଷ୍ଣ ଭୟ କଲେ ଯେ ରୁକ୍ମିଣୀ ଓ ବଳରାମଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ନେହ ଭଙ୍ଗ ହେବ, ସେଥିପାଇଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନ ନିନ୍ଦା କଲେ, ନ ମହିମା କଲେ। ଅନିରୁଦ୍ଧ ଓ ତାଙ୍କ ନୂତନ ବଧୂଙ୍କୁ ଶୋଭାମୟ ରଥରେ ବସାଇ, ବଳରାମ ଓ ଦଶାର୍ହମାନେ ଭୋଜକଟ ଛାଡ଼ି କୁଶସ୍ଥଳୀକୁ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ଚଲିଗଲେ। ଏଠାରେ ରାଜା ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— ଯଦୁମାନ୍ୟ ଅନିରୁଦ୍ଧ କେମିତି ବାଣାସୁରଙ୍କ ଝିଅ ଉଷାଙ୍କ ସହ ବିବାହ କଲେ? ସେଉଁବେଳେ ହରି ଓ ଶଙ୍କରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା। ହେ ମହାଯୋଗୀ, ଏହି କଥା ତୁମେ ଏବେ ମୋତେ ଏକାଗ୍ର ମନେ କହ। ଶୁକଦେବ କହିଲେ— ବଳି ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଶତ ପୁଅମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବାଣା ସବୁଠାରୁ ବଡ଼। ବଳି ମହାତ୍ମା ଯିଏ ବାମନ ରୂପେ ହରିଙ୍କୁ ପୃଥିବୀ ଦାନ କରିଥିଲେ। ବାଣା ନିଜେ ଶିବଙ୍କ ଭକ୍ତ, ସମ୍ମାନିତ, ଦାନଶୀଳ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ଓ ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଥିଲେ। ସୋଣିତପୁର ନାମକ ଅତି ଶୋଭାମୟ ନଗରରେ ବାଣା ରାଜ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ଶିବଙ୍କ କୃପାରେ ତାଙ୍କ ସେବକମାନେ ଦେବତାମାନେ ପରି ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ହଜାର ହଜାର ହାତ ଦ୍ୱାରା ତାଣ୍ଡବ ନୃତ୍ୟ ସମୟରେ ସଙ୍ଗୀତ ବଜାଇ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରୁଥିଲେ। ଏହିପରି ସେବାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ଭଗବାନ ଶିବ ତାଙ୍କୁ ଯେକୌଣସି ଵର ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ବାଣା ନିଜ ନଗରକୁ ଶିବଙ୍କୁ ରକ୍ଷକ ଭାବେ ଚାହିଲେ। ଏକ ଦିନ ନିଜ ଶକ୍ତିର ଗର୍ବରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ବାଣା ଶିବଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଓ ତାଙ୍କ ଚରଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୁକୁଟ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶ କଲେ। କହିଲେ, “ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଛି, ହେ ମହାଦେବ, ଜଗତର ଗୁରୁ ଓ ନାଥ, ଯିଏ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଇଚ୍ଛା ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଆଶା ପୂରଣ କରନ୍ତି, ଯାଙ୍କ ଚରଣକୁ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂଜନ୍ତି। ଆପଣ ମୋତେ ହଜାର ହଜାର ହାତ ଦେଇଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହା ମୋ ପାଇଁ ଭାର ହୋଇଯାଇଛି। ତିନି ଲୋକରେ ମୁଁ ଆପଣ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ସମାନ ପାଉନି। ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରତୀକ୍ଷାରେ ମୁଁ ନିଜ ହାତରେ ଆପଣକୁ ଚୁଲି ନେଉଛି, ଦିଗ୍ଗଜ ଓ ପାହାଡ଼ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲି, ସେମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ।