କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଷୋଳ ହଜାର ରାନୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ନିଜ ନାରୀସୌନ୍ଦର୍ୟ, ନଜର ଭାଙ୍ଗି, ହସି, ଭାବଭଙ୍ଗିମା ଓ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଭଲପାଇବାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଇଙ୍ଗিত ଦେଇ ମନ ହରିବା ପ୍ରୟାସ କଲେ ମଧ୍ୟ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ କେବେ ମଧୁନା କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେମାନେ ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ଭାବରେ ଏବଂ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଦୟାମୟ ହସ, ଦୃଷ୍ଟି, ସ୍ପର୍ଶ, ଆଲିଙ୍ଗନ ପାଇଁ ସଦା ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ରହି, ଅନନ୍ୟ ଭକ୍ତିରେ ତାଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁ ମାର୍ଗକୁ ଅଗ୍ରହଣ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେଇ ମାର୍ଗରେ ଏହି ରାନୀମାନେ ଅଗ୍ରସର ଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ସେବାରେ ଶତଶଃ ଦାସୀମାନେ ଲାଗିଥିଲେ—ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଅଭ୍ୟର୍ଥନା, ଆସନ ଦେବା, ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ, ପାନ ସ୍ୱୀକାର, ବିଶ୍ରାମ, ଚାମର ଡୋଲାଇବା, ସୁଗନ୍ଧିତ ମାଳା ଦେବା, କେଶ ଶୃଙ୍ଗାର, ଶୟନ ତୟାରି, ସ୍ନାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପଚାର କରୁଥିଲେ। କୃଷ୍ଣଙ୍କ ରାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅଷ୍ଟ ରାନୀଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପୁଅମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଠାରୁ ଆମେ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଆଦି ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବା। ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କୁ ଦଶ ପୁଅ ଥିଲେ—ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଚାରୁଦେଷ୍ଣ, ସୁଦେଷ୍ଣ, ଚାରୁଦେହ, ସୁଚାରୁ, ଚାରୁଗୁପ୍ତ, ଭଦ୍ରଚାରୁ, ଚାରୁଚନ୍ଦ୍ର, ବିଚାରୁ ଓ ଚାରୁ। ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ପିତାଙ୍କ ପରି ଶୂରବୀର ଓ ଗୁଣବାନ୍। ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଭାନୁ, ସୁଭାନୁ, ସ୍ୱର୍ଭାନୁ, ପ୍ରଭାନୁ, ଭାନୁମାନ୍, ଚନ୍ଦ୍ରଭାନୁ, ବୃହଦ୍ଭାନୁ, ରତିଭାନୁ, ଶ୍ରୀଭାନୁ ଓ ପ୍ରତିଭାନୁ। ଜାମ୍ବବତୀଙ୍କୁ ସାମ୍ବ, ସୁମିତ୍ର, ପୁରୁଜିତ, ଶତଜିତ, ସହସ୍ରଜିତ, ବିଜୟ, ଚିତ୍ରକେତୁ, ବସୁମାନ୍, ଦ୍ରାବିଡ ଓ କ୍ରତୁ ନାମକ ପୁଅ ଥିଲେ। ନାଗ୍ନଜିତଙ୍କୁ ଭୀରଚନ୍ଦ୍ର, ଅଶ୍ୱସେନ, ଚିତ୍ରଗୁ, ବେଗବାନ୍, ବୃଷ, ଆମ, ଶଙ୍କୁ, ବସୁ, ଶ୍ରୀମାନ୍ ଓ କୁନ୍ତିର ନାମକ ପୁଅ ଥିଲେ। କାଳିନ୍ଦୀଙ୍କୁ ଶ୍ରୁତ, କବି, ବୃଷ, ଭୀର, ସୁବାହୁ, ଭଦ୍ର, ଏକଲ, ଶାନ୍ତି, ଦର୍ଶ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣମାସ, ତାଙ୍କ ଅନ୍ତିମ ପୁଅ ସୋମକ। ମାଦ୍ରୀଙ୍କୁ ପ୍ରଘୋଷ, ଗାତ୍ରବାନ୍, ସିଂହ, ବଳ, ପ୍ରବଳ, ଊର୍ଧ୍ୱଗ, ମହାଶକ୍ତି, ସହ, ଓଜ, ଅପରାଜିତ ନାମକ ପୁଅ ଥିଲେ। ମିତ୍ରବିନ୍ଦାଙ୍କୁ ବୃକ, ହର୍ଷ, ଅନିଳ, ଗୃଧ୍ର, ବର୍ଧନ, ଅନ୍ନାଦ, ମହାଶ, ପାବନ, ଭାନି ଓ କ୍ଷୁଧି। ଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ସଂଗ୍ରାମଜିତ, ବୃହତ୍ସେନ, ଶୂର, ପ୍ରହରଣ, ଅରିଜିତ, ଜୟ, ସୁଭଦ୍ର, ବାମାୟୁ, ସତ୍ୟକ। ରୋହିଣୀଙ୍କୁ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ତାମ୍ର, ତପ୍ତା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ। ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ପୁଅ ଅନିରୁଦ୍ଧ, ରୁକ୍ମିଙ୍କ ପୁତ୍ରୀ ରୁକ୍ମବତୀଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ। ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନ ଓ ବନ୍ଶଜ ଦଶ ଦଶ କୋଟି ଥିଲେ। କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ମାଆ ଷୋଳ ହଜାର ଜଣ। ତାପରେ ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଏହି ରୁକ୍ମି କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ ହୋଇଥିବା ସତ୍ୱେ, ଏବଂ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଅବସର ଖୋଜୁଥିବା ସତ୍ୱେ, କେମିତି ତାଙ୍କ ଝିଅକୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପୁଅ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଦେଲେ? ଏହି ବିରୋଧୀ ପକ୍ଷର ବିବାହ କାହାଣୀ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।” ଏଉଁ ସମୟରେ ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ, “ଯୋଗୀମାନେ ଅତୀତ, ଭବିଷ୍ୟତ, ବର୍ତ୍ତମାନ, ଅଲକ୍ଷ୍ୟ, ଦୂର, ଗୁପ୍ତ ସବୁ ଜାଣନ୍ତି। ଏହି ବିବାହ ସ୍ୱୟଂବର ରୂପେ ହୋଇଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ମନ୍ମଥ ନିଜେ ଅନେକ ଅଂଗ ଧାରଣ କରି ଥିଲେ। ଏଠି ଏକା ଅନିରୁଦ୍ଧ ଯୁଦ୍ଧ କରି ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କୁ ହରାଇ ରୁକ୍ମବତୀଙ୍କୁ ନିଏଇଥିଲେ। ରୁକ୍ମି, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମନରେ ଶତ୍ରୁ ଭାବିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ଝିଅକୁ ତାଙ୍କ ଭଉଣୀର ପୁଅକୁ ବିବାହ କରିଦେଲେ, ଏହିପରି କରି ତାଙ୍କ ଭଉଣୀକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ। କୃତବର୍ମାଙ୍କ ପୁଅ ଏବଂ ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କ ଝିଅ ଭି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ବିବାହିତ ହେଲେ। ଏହିପରି ଭଳି ରୁକ୍ମି ତାଙ୍କ ନାତିନୀ ରୋଚନାଙ୍କୁ ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଦେଲେ, ଯଦିଓ ଏହି ଯୋଗ କ୍ଷମ୍ୟ ନୁହେଁ ବୋଲି ଜାଣିଥିଲେ, ଭଉଣୀ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ ଦ୍ୱାରା ବାଧ୍ୟ ହେଲେ। ଏହି ମଙ୍ଗଳ ଅବସରରେ ରୁକ୍ମିଣୀ, ବଳରାମ, କୃଷ୍ଣ, ସାମ୍ବ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ବୋଜକଟ ନଗରକୁ ଗଲେ। ବିବାହ ସମ୍ପନ୍ନ ହେବା ପରେ କଳିଙ୍ଗରାଜ ସହିତ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ଗର୍ବ ଓ ଅହଂକାରରେ ରୁକ୍ମିଙ୍କୁ ବଳରାମଙ୍କ ସହ ଜୁଆ ଖେଳିବାକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କଲେ। ‘ଏହି ଗୋପାଳମାନେ ଜୁଆ ଖେଳିବା ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ, ରାଜାମାନେ ତ ଏହି କ୍ରୀଡା ଓ ଧନୁଷ୍ୟ ଚାଳନ କରନ୍ତି’ ବୋଲି ଉପହାସ କଲେ। ବଳରାମଙ୍କୁ ଡାକି, ରୁକ୍ମି ତାଙ୍କ ସହ ଜୁଆ ଖେଳିଲେ। ପ୍ରଥମେ ବଳରାମ ଶତ, ହଜାର, ଦଶ ହଜାର ମୁଦ୍ରା ରଖିଲେ, ରୁକ୍ମି ଜିତିଲେ, ଏବଂ କଳିଙ୍ଗରାଜ ଦାଁତ ଦେଖାଇ ଉପହାସ କଲେ। ପୁନି ଏକ ଲକ୍ଷ ମୁଦ୍ରା ରଖିଲେ, ଏଥିରେ ବଳରାମ ଜିତିଲେ, କିନ୍ତୁ ରୁକ୍ମି ଚାଳାକି କରି ‘ମୁଁ ଜିତିଛି’ ବୋଲି ଘୋଷଣା କଲେ। ଏହି ଉପହାସ ଓ ଅନ୍ୟାୟ ଦେଖି ବଳରାମ ଦଶ ଲକ୍ଷ ମୁଦ୍ରା ରଖିଲେ, ଏଥିରେ ମଧ୍ୟ ତିନିଉଠି ଜିତିଲେ, ରୁକ୍ମି ତଥାପି ମିଥ୍ୟା ଦାବି କଲେ। ତେବେ ଆକାଶବାଣୀ ହେଲା—‘ବଳରାମ ଜିତିଛନ୍ତି, ରୁକ୍ମି ଅନ୍ୟାୟ କଥା କହୁଛନ୍ତି।’ ଏହି ଆକାଶବାଣୀକୁ ଅନଦେଖା କରି, ଅନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ରାଜାମାନଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ରୁକ୍ମି ବଳରାମଙ୍କୁ ଉପହାସ କଲେ—‘ତୁମେ ଗୋପାଳ, ଦୟାଳୁ, ରାଜାମାନେ ଏଠି ଖେଳନ୍ତି, ତୁମେ ନୁହଁ।’ ଏହିପରି ଉପହାସ ଓ ଅପମାନ ଦେଖି ବଳରାମ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଗଦା ଉଠାଇ ସମ୍ମିଳିତ ସଭାରେ ରୁକ୍ମିଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ। କଳିଙ୍ଗରାଜ ଦାଁତ ଦେଖାଇ ହସୁଥିଲେ, ବଳରାମ ତାଙ୍କ ଦଶମ ପଦ ଧରି ଦାଁତ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ। ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ବଳରାମଙ୍କ ଗଦା ଆଘାତରେ ଆହତ ହୋଇ ରକ୍ତରେ ଲୁହା ହୋଇ ପଳାଇଗଲେ। ରୁକ୍ମି ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ, ହରି ଅର୍ଥାତ୍ କୃଷ୍ଣ, ରୁକ୍ମିଣୀ ଓ ବଳରାମଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ନେହ ଭଙ୍ଗ ହେଉନାହିଁ ବୋଲି କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ତାପରେ ଅନିରୁଦ୍ଧ ଓ ତାଙ୍କ ନବବଧୂକୁ ଶୋଭାମୟ ରଥରେ ବସାଇ ବଳରାମ ଓ ଦାଶାର୍ହମାନେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ କୁଶସ୍ଥଳୀକୁ ଫେରିଗଲେ। ତାପରେ ରାଜା ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଯଦୁମାନ୍ୟ ଅନିରୁଦ୍ଧ ବାଣାସୁରଙ୍କ ଝିଅ ଉଷାଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ହରି ଓ ଶଙ୍କରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା। ଏହି ଘଟଣା ବିସ୍ତୃତ କରି କହନ୍ତୁ।