କଳିଯୁଗର ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ସମସ୍ତ ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନ ଭସ୍ମ ହୋଇଯାଇଛି। ଏଠି କୌଣସି ଯୋଗୀ, ସିଦ୍ଧ, ଜ୍ଞାନୀ କିମ୍ବା ଶିଷ୍ଟ ଚରିତ୍ରର ବ୍ୟକ୍ତି ନାହାନ୍ତି। ଗ୍ରାମଗୁଡ଼ିକ ଦୁଷ୍ଟ ଚୋରା ଓ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଉପଦ୍ରବ କରୁଛନ୍ତି, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଶିବଙ୍କ ତ୍ରିଶୂଳରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ନାରୀମାନେ ଅବ୍ୟବସ୍ଥିତ କେଶରେ କାମନାରେ ଲିନ୍ନ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏଭଳି କଳିଯୁଗର ଦୋଷ ଦେଖି, ମୁଁ ପୃଥିବୀରେ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲି। ଏଭଳି ଭ୍ରମଣ କରି, ମୁଁ ଯମୁନା ତଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲି, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଲୀଳା ଘଟିଥିଲା। ସେଠି ମୁଁ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲି—ଏହା ଶୁଣ, ମୁନିମାନେ! ଏକ ଯୁବତୀ ଅତି କ୍ଲାନ୍ତ, ଚିନ୍ତିତ ଓ ଦୁଃଖିତ ମନେ ବସିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଦୁଇଜଣ ବୃଦ୍ଧ ପୁରୁଷ ଅଚେତନ, ଦୁର୍ବଳ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ। ସେ ତାଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ, ଜଗାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ ଓ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ। ସେ ଦଶ ଦିଗରେ ତାଙ୍କର ରକ୍ଷକକୁ ଖୋଜୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଶରୀରକୁ ଶତଶଃ ନାରୀମାନେ ପଂଖା କରୁଥିଲେ, ସେମାନେ ବାରମ୍ବାର ତାଙ୍କୁ ଜଗାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦୂରରୁ ଦେଖି, ମୋର ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନ ଜାଗ୍ରତ ହେଲା ଏବଂ ମୁଁ ସେଠାକୁ ଯାଇଲି। ମୋତେ ଦେଖି, ସେ ଯୁବତୀ ଉଠିଲେ, ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ହୋଇ କହିଲେ, “ମୁନିବର, ଦୟାକରି ଏଠାରେ ଥାନ୍ତୁ ଏବଂ ମୋ ଚିନ୍ତା ଦୂର କରନ୍ତୁ। ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନେ ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ୱର ହୋଇଯାଏ। ଆପଣଙ୍କ ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ଦୂର ହେବ। ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟରେ ଯେଉଁଠି ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ ମିଳେ।” ମୁଁ ପଚାରିଲି: “ତୁମେ କିଏ? ଏହି ଦୁଇଜଣ କିଏ? ଏହି କମଳନୟନା ନାରୀମାନେ କିଏ? ମୋତେ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ତୁମ ଦୁଃଖର କାରଣ କୁହ।” ଯୁବତୀ କହିଲେ: “ମୋ ନାମ ଭକ୍ତି। ଏହି ଦୁଇଜଣ ମୋ ପୁଅ—ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ। ସମୟର ପ୍ରଭାବରେ ସେମାନେ ବୃଦ୍ଧ ଓ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ଏମାନେ ଗଙ୍ଗା ଆଦିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ମୋ ସେବାକୁ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋ ସେବା କରିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୋର କୌଣସି ସତ୍ୟ କଳ୍ୟାଣ ହୋଇନାହିଁ। ଏବେ ମୋ ଗଳ୍ପ ଶୁଣ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହା ସବୁଠି ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଶୁଣିଲେ ତୁମେ ଆନନ୍ଦ ପାଇବ। ମୋ ଜନ୍ମ ଡ୍ରାବିଡରେ, ବଳ୍ୟକାଳ କର୍ଣ୍ଣାଟକରେ, ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ଗୁର୍ଜର ଅଞ୍ଚଳରେ ମୁଁ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଥିଲି। କଳିର ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଭାବରେ ମୁଁ କୁପଥୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରମିତ ହୋଇ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁର୍ବଳ ରହିଲି। ପୁଣି ବୃନ୍ଦାବନକୁ ଆସି, ମୁଁ ଯୁବତୀ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ ଧାରଣ କଲି। କିନ୍ତୁ ଏଠି ମୋ ପୁଅମାନେ ଦୁଃଖରେ ଶୋଇଛନ୍ତି; ଏଠାରୁ ଯାଇ, ମୁଁ ଅନ୍ୟ ଦେଶକୁ ଯିବି। ସେମାନେ ବୃଦ୍ଧ, ଏହି ଦୁଃଖରେ ମୋ ହୃଦୟ ଭାରି। ମୁଁ ଯୁବତୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ପୁଅମାନେ କାହିଁକି ବୃଦ୍ଧ? ଆମେ ତିନିଜଣ ସଦା ସଙ୍ଗେ ରହୁଥିଲୁ, ତେବେ ଏହି ଅସ୍ଥିତି କିପରି ହେଲା? ସାଧାରଣତଃ ମାଆ ବୃଦ୍ଧ ହୁଏ, ପୁଅମାନେ ଯୁବ। ଏଥିପାଇଁ ମୁଁ ଆତ୍ମବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ମୋ ମନ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଯାଇଛି। ମୁଁ କିପରି ଏହି ଦୁଃଖର କାରଣ ଜାଣିପାରିବି?” ମୁଁ (ନାରଦ) କହିଲି: “ମୁଁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସବୁ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଭାବରେ ଦେଖୁଛି। ତୁମେ ଦୁଃଖିତ ହେଉନି, କାରଣ ହରି ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ଶୁଭ ଦିଅନ୍ତି।” ସୂତ କହିଲେ: ଏହି ଉତ୍ତର ଶୁଣି, ମହାମୁନି ତୁରନ୍ତ କଥା କହିଲେ। ନାରଦ କହିଲେ: “ଶୁଣ, ଶିଶୁ! ଏହି ଯୋଗ ଓ କଳିଯୁଗର ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଭାବରେ ଶିଷ୍ଟ ଆଚରଣ, ଯୋଗ ଓ ତପସ୍ୟା ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି। ଲୋକମାନେ ଅଘାସୁର ପରି ଦୁଷ୍ଟ ଓ ପାପ କାମ କରୁଛନ୍ତି। ଏଠି ଧର୍ମିକ ଦୁଃଖିତ ଓ ଅଧର୍ମୀ ଆନନ୍ଦିତ। କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରି ଜ୍ଞାନରେ ଅବିଚଳିତ, ସେଇ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ। ଏହି ଚଣ୍ଡାଳମାନେ ଦେଖି, ପୃଥିବୀ ଭାରବାହିଣୀ ହୋଇଯାଇଛି। ବର୍ଷେ ବର୍ଷେ ଶୁଭ ଦୃଶ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଉଛି। ଏବେ କେହି ତୁମକୁ ତୁମ ପୁଅ ସହିତ ଦେଖୁନାହାନ୍ତି, ସମସ୍ତେ ମୋହରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ ତୁମକୁ ଅବହେଳା କରୁଛନ୍ତି, ତୁମେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଇଛ। ବୃନ୍ଦାବନ ସହ ସଂଯୋଗରେ ତୁମେ ପୁନି ଯୁବତୀ ହେଲା। ବୃନ୍ଦାବନ ଧନ୍ୟ, ଯେଉଁଠାରେ ଭକ୍ତି ନୃତ୍ୟ କରେ। କିନ୍ତୁ ଏଠି ଗ୍ରାହକ ନଥିବାରୁ, ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଯାଏ ନାହିଁ; ସାନା ଆତ୍ମସନ୍ତୋଷରେ ସେମାନେ ବିଶ୍ରାମ ମାନିଛନ୍ତି। ଭକ୍ତି ପଚାରିଲେ: “ପରୀକ୍ଷିତ ରାଜା କିପରି ଏହି କଳିର ଅପବିତ୍ରତାକୁ ଅନୁମୋଦନ କଲେ? କଳି ଆସିଲାପରେ ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ସାର କେଉଁଠି ଗଲା? ଦୟାଳୁ ହରିଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ ମଧ୍ୟ ଅଧର୍ମ କିପରି ଦେଖାଯାଏ? ମୋ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରନ୍ତୁ।” ନାରଦ କହିଲେ: “ତୁମେ ପଚାରିଛ, ଏଠି ମୁଁ ସବୁ କହିବି, ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣ, ଭାଗ୍ୟଶାଳି। ମୁକୁନ୍ଦ ଭୂମି ଛାଡ଼ି ନିଜ ଧାମକୁ ଚାଲିଗଲେ, ସେହି ଦିନଠାରୁ ଧର୍ମର ସମସ୍ତ ମାର୍ଗକୁ ବାଧା ଦେଇ କଳି ଆସିଲା। ରାଜାଙ୍କ ଦିଗ୍ବିଜୟ ସମୟରେ କଳି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଶରଣ ନେଲା; ମୁଁ ମଧୁମକ୍ଷିକା ପରି ସେଉଁକୁ ମାରିଲି ନାହିଁ। ତପସ୍ୟା, ଯୋଗ, ଧ୍ୟାନରେ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେନାହିଁ, କଳିରେ କେଶବଙ୍କ ଶ୍ରୀଗୁଣଗାନରେ ସେଇ ଫଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମିଳେ। କଳିକୁ ନିରର୍ଥକ ଓ ନିର୍ବିଷୟ ଦେଖି, ବିଷ୍ଣୁରାତ କଳିରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦ ପାଇବା ପାଇଁ ତାକୁ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମରେ ସମସ୍ତ ସାର ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି; ପୃଥିବୀରେ ବସ୍ତୁମାନେ ବିଜ ଛାଡ଼ି ଚୋପଡ଼ ପରି ରହିଯାଇଛି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଘରେ ଘରେ ଭାଗବତ ଶିକ୍ଷା ପ୍ରଚାର କଲେ, କିନ୍ତୁ ଦକ୍ଷିଣା ଲୋଭରେ କଥାର ସାର ହରାଇଗଲା। ଅତି ଭୟଙ୍କର ଓ ଅଧିକ କର୍ମ କରୁଥିବା, ନାସ୍ତିକ, ନରକୀୟ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ରରେ ରହିଲେ, କିନ୍ତୁ ତୀର୍ଥର ସାର ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ମହା କାମ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ତୃଷ୍ଣାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ସେମାନେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ସତ୍ୟ ସାର ନଷ୍ଟ। ମନର ଅବସାଦ, ଲୋଭ, ପାଖଣ୍ଡ, କୁପଥୀ ଓ କେବଳ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ ଦ୍ୱାରା ଧ୍ୟାନ ଓ ଯୋଗର ଫଳ ନଷ୍ଟ ହେଉଛି।” ଏଭଳି ଭାବେ, ନାରଦ ଓ ଭକ୍ତିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଗଭୀର କଥୋପକଥନ ଚାଲିଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଭକ୍ତି, ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟଙ୍କ ଦୁଃଖ ଏବଂ କଳିଯୁଗର ଦୁଷ୍ଟ ପ୍ରଭାବ ଉଦ୍ଘାଟିତ ହେଲା।