ବିଦର୍ଭର ରାଜକୁମାରୀ ରୁକ୍ମିଣୀ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଭାସିଯାଉଥିଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁରେ କଜଳ ଲାଗିଥିବା ଲୁହ ଝରାଉଥିଲେ, ତାଙ୍କର ରକ୍ତିମ ନଖରେ ଶୋଭିତ ପାଦ ମାଟିରେ ଚିତ୍ର ଆକିଉଥିଲା। ତାଙ୍କର ଶରୀର ସଂସ୍କାର ଦ୍ୱାରା ଭାସ୍କରିତ, ଶୋକରେ ତାଙ୍କର ଛାତି ଓ ମୁଣ୍ଡ ନମିଯାଇଥିଲା, ଶବ୍ଦ ଭାବନାରେ ଅଟକିଯାଇଥିଲା। ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖ, ଭୟ ଓ ଶୋକରେ ତାଙ୍କର ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ହାତରୁ ଚୁଡ଼ି ଖସିଯାଇଥିଲା, ବାହୁଁରୁ ପଙ୍ଖା ଖସିପଡ଼ିଥିଲା, ଶରୀର ଅବସ୍ଥିର; ଅଚାନକ ସେ ଅଚେତନ ହେଇପଡ଼ିଥିଲେ, ପବନରେ ଚଳିତ କଦଳୀ ଗଛପରି ଚୁଲି ଖୋଲିଯାଇଥିଲା। ଏ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କ ପ୍ରେମରେ ବନ୍ଧା ପ୍ରଭୁ କୃଷ୍ଣ, ତାଙ୍କର ଗଭୀର ସ୍ନେହ ଅନୁଭବ କରିପାରିନଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୟାରେ ପ୍ରଭାବିତ ହେଲେ। ସେ ଶୀଘ୍ର ଶୟନାସନରୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଇ, ଚତୁର୍ଭୁଜ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇଲେ, ଚୁଲି ଗଠିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ମୁହଁକୁ ପଦ୍ମସଦୃଶ ହାତରେ ପିଛିଲେ। ଲୁହ ପଖାଳିଦେଇ, ଦୁଃଖରେ ଭିଜା ଛାତି ପିଛିଦେଇ, ସ୍ନେହରେ ତାଙ୍କୁ ବାହୁଁରେ ନେଲେ। କୃଷ୍ଣ, ଯିଏ ଶାନ୍ତି ଦେଇପାରନ୍ତି, ସେ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ; ଦୁଃଖରେ ଭ୍ରମିତ ମନ ଓ ଅଭିମାନରେ ଅନ୍ଧା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ରୁକ୍ମିଣୀ ଏପରି ଦୁଃଖର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ପୁଣି, ପ୍ରଭୁ ଏହିପରି ଭକ୍ତ ପାଇଁ ଶରଣ ଦେଲେ। ତେଣୁ, କୃଷ୍ଣ କହିଲେ, "ହେ ବିଦର୍ଭର ରାଜକୁମାରୀ, କ୍ରୋଧ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ମୁଁ ଜାଣେ ଯେ ଆପଣ ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତ। ମୁଁ କେବଳ ଆପଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ମିଠା କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଏପରି କଥା କହିଥିଲି। ମୁଁ ଚାହେଁଥିଲି ଆପଣଙ୍କ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଞ୍ଚଳ ଦୃଷ୍ଟି, କମ୍ପିତ ଅଠି, ଲାଲ ଚାହୁଁ, ଭୂକୁଟିର ଶୋଭା ଦେଖିବାକୁ। ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନରେ ପ୍ରେମମୟ କଥାବାର୍ତ୍ତା ହିଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଲାଭ।" ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ, "ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଏହି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଶୁଣି, ରୁକ୍ମିଣୀ ବୁଝିପାରିଲେ ଯେ ସେହି କଥା ସମସ୍ତ ମଜାର ଭାବେ କହାଯାଇଥିଲା, ତାଙ୍କର ଭୟ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲା। ସେ, ସ୍ନେହ ଓ ଲଜ୍ଜାର ମିଶ୍ର ମୃଦୁ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ମନୋହର ହାସି ସହିତ, ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—" "ହେ କମଳାକ୍ଷ, ଆପଣ କହିଥିବା ସବୁ ସତ୍ୟ। ମୁଁ ଅସାର ଗୁଣ ଓ ଅଜ୍ଞାନିନୀ, ଆପଣଙ୍କ ଭଳି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ରୀମାନ୍ତ ଏବଂ ସ୍ୱୟଂବିହାରୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସହିତ କିପରି ମିଳିପାରିବି? ଆପଣ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରି ଶଗର ତଳେ ତରଙ୍ଗ ରହିଥାଏ। ଆପଣ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ଅସଙ୍ଗ, ଭକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଦେହ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ରାଜନ୍ତି ହୃଦୟର ଅନ୍ଧକାର ଅନ୍ତ କରନ୍ତି। ଆପଣଙ୍କ ଚରଣ ମାର୍ଗ ମୁନିମାନେ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ପଶୁମାନେ ତାହା ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, କାରଣ ଆପଣଙ୍କ କ୍ରୀଡା ଲୀଳା ଅଲୌକିକ। କେବଳ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁସରଣ କରିଥିବା ଲୋକେ ଏହି ଗୁପ୍ତ ମାର୍ଗ ବୁଝନ୍ତି। ସଂସାରରେ କିଛି ଅପୃଥକ ନାହିଁ, ସେଥିପାଇଁ ଆପଣ ନିର୍ମମ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ନମନ୍ତି। ଅତୃପ୍ତ କାମନା ଓ ଧନରେ ଅନ୍ଧ ଲୋକେ ଆପଣଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ତଥାପି ସେମାନେ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରିୟ। ଆପଣ ସମସ୍ତ ପୁରୁଷାର୍ଥ ଓ ତାହାର ଫଳ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ସବୁକିଛି ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ଏହି ସଂସାରର ସୁଖ-ଦୁଃଖରେ ଲିନ ଲୋକଙ୍କୁ ଆପଣଙ୍କ ସାଙ୍ଗ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ମୁନିମାନେ ଆପଣଙ୍କ ମହିମା ଗାନ କରନ୍ତି, ଆପଣ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଆତ୍ମାକୁ ଦାନ କରନ୍ତି। ଆପଣଙ୍କ ଭୂକୁଟି ଭଙ୍ଗିଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଶିବ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଆଶୀର୍ବାଦ ହରାଇଦିଅନ୍ତି; ତେବେ ଅନ୍ୟମାନେ କ’ଣ? ହେ ଗଦାଗ୍ରଜ, ଆପଣଙ୍କ କଥା ମୃଦୁ ଲାଗିପାରେ, କିନ୍ତୁ ଧନୁର ଟଣ୍କାରରେ ରାଜାମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇଥିଲେ, ଆପଣ ସେମାନଙ୍କୁ ହଟାଇ ମୋତେ ନେଇଥିଲେ; ମୁଁ ଭୟରେ ସମୁଦ୍ରକୁ ଶରଣ ନେଇଥିଲି। ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଅମ୍ବରୀଷ, ନହୁଷ, ଗୟା ପ୍ରମୁଖ ରାଜାମାନେ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ପରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ; ଯେଉଁମାନେ ଏଠି ରହିଛନ୍ତି, ସେମାନେ କିପରି ଆପଣଙ୍କ ମାର୍ଗ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ? ଆପଣଙ୍କ ପଦପଦ୍ମର ଗନ୍ଧ ଶୁଣିବା ପରେ କିଏ ଅନ୍ୟ ଶରଣ ଚାହେ? ଲୋକେ ଭୌତିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ଲକ୍ଷ୍ମୀର ନିବାସ ଓ ଗୁଣର ଭଣ୍ଡାରକୁ ଅବହେଳା କରନ୍ତି। ମୁଁ ଶାସ୍ତ୍ରଉଚିତ ଭାବେ ଆପଣଙ୍କୁ ପୂଜିଛି; ଏ ଜନ୍ମ ଓ ପରଜନ୍ମର ଇଚ୍ଛାପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ଆପଣ। ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରେ ଘୁଞ୍ଚୁଥିବା ବେଳେ ମୋର ଏକମାତ୍ର ଶରଣ ମାନେ ଆପଣଙ୍କ ପଦପଦ୍ମ। ଯେଉଁମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି, ଆପଣ ସେମାନଙ୍କୁ ମିଥ୍ୟାରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇ ଆସନ୍ତି। ଯେଉଁ ଘରରେ ମହିଳାମାନଙ୍କ ସ୍୵ାମୀ ଆପଣଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ନୁହନ୍ତି, ସେମାନେ ଗଧା, ଗାଈ, ଘୋଡ଼ା, ବିଲାଇ, ଦାସ ପରି; ଯଦି ଶିବ ଓ ବ୍ରହ୍ମାର ସଭାରେ ଗାଯାଯାଉଥିବା ଆପଣଙ୍କ ଗାଥା ତାଙ୍କ କାନରେ ପହଞ୍ଚି ନାହିଁ, ତେବେ ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନର ଉପକାର କ’ଣ? ଯିଏ ଆପଣଙ୍କ ପଦପଦ୍ମର ଅମୃତ ଗନ୍ଧ ଅନୁଭବ କରିନାହିଁ, ସେ ଅବିବେକି ସ୍ତ୍ରୀ ନିଜ ପତିକୁ ଶରୀରର ମାଂସ, ହାଡ଼, ରକ୍ତ, କୀଟ, ମଳ, କଫ, ପିତ୍ତ, ବାୟୁ ଭରା ଅସାର ଦେହ ଭାବି ଭଲପାଏ—ଏକ ଜୀବନ୍ତ ଶବ। ହେ କମଳାକ୍ଷ, ଆପଣ ସ୍ୱୟଂତୃପ୍ତ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିଜର ଭାବିଥିବା ଦେଖନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ବୟସର ପ୍ରଭାବରେ ରଜୋଗୁଣ ବଢ଼ିଯାଏ, ଆପଣ ମୋତେ ଦୟା ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ଦେଖିବେ, ସେହି ହେଉଛି ଆପଣଙ୍କର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦୟା। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ କଥା ମିଥ୍ୟା ଭାବିନାହିଁ, କାରଣ ଅବିବାହିତାର ପ୍ରେମ ସାଧାରଣତଃ ମାଆ ପାଇଁ, ଅନ୍ୟ ପାଇଁ କେବଳ କେବେ କେବେ। ଏକ ଚଞ୍ଚଳ ସ୍ତ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ବିବାହିତ ହୋଇ ନୂତନ ଆକର୍ଷଣ ଦେଖିଲେ ମନ ଘୁଞ୍ଚାଏ। ଏପରି ଅବିଶ୍ୱାସୀ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ରଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ରଖିଲେ, ଦୁଇଁ ପଟେ ହାରିଯିବ। ପ୍ରଭୁ କୃଷ୍ଣ କହିଲେ, "ହେ ପତିବ୍ରତା ରାଜକୁମାରୀ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ କେବଳ ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଜାଣିବାକୁ ଏପରି କଥା କହିଥିଲି। ଆପଣ ଯାହା ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛନ୍ତି, ମୁଁ ଯାହା କହିଛି, ସବୁ ସତ୍ୟ। ମୋତେ ଏକାନ୍ତିକ ଭାବେ ଭଜନ୍ତିଲେ, ଆପଣଙ୍କ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ସଫଳ।