ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଓ ଧୁନ୍ଧୁକାରୀଙ୍କ ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି ଏପରି ଭାବେ—ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ନିଜ ଗୃହ ଛାଡି ଦୂରକୁ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଲୋକମାନେ ଜିଜ୍ଞାସା କରିଲେ, ତାଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଲୋଭ ଓ ଧନ ଆଶାରେ ତିନି ବର୍ଷ ପରେ ଫେରିବେ ବୋଲି କହିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଶାସ୍ତ୍ର କହିଛି—ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଦୁଷ୍ଟ ନାରୀଙ୍କୁ କ୍ଷମା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯେଉଁ ଅଜ୍ଞାନୀ ଏହାର ଉପରେ ଭରସା କରେ, ସେ ଦୁଃଖରେ ବିପର୍ୟସ୍ତ ହୁଏ। ଅନେକ ନାରୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁମାନେ ଲୁଭିତ ହୃଦୟ ରଖିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧୁର ଭାଷାରେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ହୃଦୟ କ୍ଷୁର ଭଳି ତୀକ୍ଷ୍ଣ। ଧୁନ୍ଧୁକାରୀଙ୍କ ଧନ ଗ୍ରହଣ କରି, ସେମାନେ ଏଉଁ ଅନେକ ପତି ରଖି ଯାଉଥିଲେ। ଏହା ପରେ, ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ନିଜ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ, ଏକ ଭୂତର ଦେହ ନେଇ ଦୁଃଖରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହେଲେ। ଏଉଁ ଭୂତ ତାଳ ଦଶ ଦିଗରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇ, ଉଷ୍ଣତା ଓ ଶୀତରେ ତାପିତ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ବିନା ତ୍ରିଷ୍ଣାରେ ଭୋଗିଥିଲେ। ସେ କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ଆଶ୍ରୟ ମିଳିନାହିଁ, ପୁନଃପୁନ ଚିତ୍କାର କରିଥିଲେ—"ହା ଭାଗ୍ୟ!"। କିଛି ସମୟ ପରେ, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଜଣାପଡ଼ିଲା। ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ଅସହାୟ ଜାଣି, ଗୟାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଲେ; ଏବଂ ଯେଉଁଠି ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯାଇଥିଲେ, ସେଠି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଥିଲେ। ଏଭଳି ଭ୍ରମଣ କରି, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ନିଜ ନଗରକୁ ଫେରିଲେ; ରାତିରେ ନିଜ ଗୃହର ଆଙ୍ଗଣରେ ଅନ୍ୟମାନେ ଅଜାଣା ଥିବାବେଳେ ଶୁଇଲେ। ସେଠି, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ନିଦ୍ରାବସ୍ଥାରେ ଥିବାବେଳେ, ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ରାତିରେ ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଦେଖାଇ, ନିଜ ସ୍ବଜନକୁ ଦେଖାଇଲେ। ସେ ପ୍ରଥମେ ଏକ ମେଁଡା, ପରେ ହାତୀ, ମହିଷ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି ଓ ପୁନଃ ମନୁଷ୍ୟ ରୂପ ନେଲେ—ପ୍ରତ୍ୟେକ ରୂପ ଏକଥର କରି। ଏହି ରୂପ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖି, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ ଓ ଦୃଢ଼ ହୋଇ, ଏହି ଦୁଃଖୀ ଅବସ୍ଥାର ଲୋକକୁ ଚିହ୍ନି, ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ତୁମେ କିଏ, ଏତେ ଭୟଙ୍କର ରୂପରେ ରାତିରେ ଆସିଛ? କେଉଁଠୁ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଆସିଛ? ତୁମେ ଭୂତ, ପିଶାଚ କିମ୍ବା ଦାନବ ନା?"। ଗୋକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ଚିତ୍କାର କରିଥିଲେ, କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ, କେବଳ ଚେତନାର ଇଙ୍ଗିତ ଦେଇଥିଲେ। ତାପରେ, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ହାତରେ ଜଳ ନେଇ, ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇଲେ; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ମୁକ୍ତ ହୋଇ କଥା କହିପାରିଲେ। ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ କହିଲେ—"ମୁଁ ତୁମର ଭାଇ, ନାମ ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ; ନିଜ ଦୋଷରେ ମୁଁ ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମକୁ ନଷ୍ଟ କରିଛି। ମୋର କାର୍ଯ୍ୟ ଅନେକ, ଅଜ୍ଞାନରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ; ମୁଁ ଜଗତକୁ କ୍ଷତି କରିଛି, ନାରୀମାନେ ଦୁଃଖ ଦେଇ ମୋତେ ମାରିଛନ୍ତି।" "ଏହିପରି ମୁଁ ଭୂତ ହୋଇ ଦୁଃଖରେ ଅବସ୍ଥିତ; ମୁଁ କେବଳ ପବନ ଉପରେ ଜୀବନ୍ତ, ଭାଗ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଫଳ ମିଳେ। ଓ ସଉନ୍ଦର୍ୟ ଓ କରୁଣାର ସାଗର, ଭାଇ, ଦୟାକରି ଶୀଘ୍ର ମୋତେ ମୁକ୍ତ କର!" ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଏହି କଥା ଶୁଣି, କହିଲେ—"ତୋ ପାଇଁ ମୁଁ ଗୟାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଛି। ତୁମେ କିପରି ମୁକ୍ତ ହେଉନାହିଁ? ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ। ଯଦି ଗୟା ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ମୁକ୍ତି ମିଳେନାହିଁ, ତେବେ ଏଠି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ମୁଁ କି କରିବି? ସତ୍ୟ କହ।" ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ କହିଲେ—"ଏକ ଶତ ଗୟା ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ମୁକ୍ତି ପାଇବିନାହିଁ। ଏବେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ବିଚାର କର।" ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଏହି କଥା ଶୁଣି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ—"ଏକ ଶତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି ମୁକ୍ତି ନ ମିଳିଲେ, ତେବେ ତୋର ମୁକ୍ତି ଅତି କଷ୍ଟ। ଏବେ ତୁମେ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ରୁହ, ଭୟ କରନାହିଁ। ମୁଁ ଚିନ୍ତା କରି କୌଣସି ଉପାୟ କରିବି।" ଗୋକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶରେ ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ। ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଏହି ରାତି ଚିନ୍ତାରେ କାଟିଲେ, ଶୁଇଲେ ନାହିଁ। ପ୍ରଭାତରେ, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଆସିଥିବା ଦେଖି ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରାତିରେ ଘଟିଥିବା ସମସ୍ତ କଥା କହିଲେ। ଏହି ଉପରେ, ବିଦ୍ୱାନ, ଯୋଗୀ, ଜ୍ଞାନୀ, ବ୍ରହ୍ମବାଦୀମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଲେ, କିନ୍ତୁ ଧୁନ୍ଧୁକାରୀଙ୍କ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ କୌଣସି ଉପାୟ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। ତାପରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କଥା ସର୍ବୋପରି ହେଲା—ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ସମୟରେ ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଗତିକୁ ଅଟକାଇ, ନମସ୍କାର କରି, ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ଓ ଜଗତ ଦ୍ରଷ୍ଟା, ମୁକ୍ତିର କାରଣ କହ।" ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୂରରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କଥା କହିଲେ—"ସପ୍ତାହ ଭରି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତ ପାଠ କର; ଏହି ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ।" ସମସ୍ତ ଏହାକୁ ଧର୍ମର ସତ୍ୟ ରୂପ ମାନିଲେ। ସମସ୍ତ କହିଲେ—"ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ, ଏହା ସହଜ।" ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇ, ପାଠ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏହା ଶୁଣିବା ପାଇଁ ଗ୍ରାମ ଓ ଦେଶରୁ ଲୋକମାନେ ଆସିଲେ—ଅଙ୍ଗହୀନ, ଅନ୍ଧ, ବୃଦ୍ଧ, ଶିଥିଳ—ସମସ୍ତ ନିଜ ପାପ ନାଶ ପାଇଁ ଆସିଥିଲେ। ଏକ ବିଶାଳ ସଭା ହେଲା, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ, ଯେଉଁଠି ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରି, ଉପାଖ୍ୟାନ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ ସମୟରେ ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ମଧ୍ୟ ଆସି, ଏକ ସ୍ଥାନ ଦେଖିବାକୁ ଚାଲିଥିଲେ; ସେଠି ଏକ ସାଜା ଦଣ୍ଡା ଦେଖିଲେ, ଯାହାର ସାତଟି ଗଠି ଥିଲା। ଏହି ଦଣ୍ଡାର ତଳ ଗୁହାରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଶୁଣିବାକୁ ଉଭୟ ହେଲେ; ପବନ ରୂପରେ ରୁହିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଦଣ୍ଡା ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ମୁଖ୍ୟ ବୈଷ୍ଣବ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଶ୍ରୋତା ଭାବରେ ଗଣି, ଧେନୁପୁତ୍ର ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଥମ ପୁସ୍ତକରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଉପାଖ୍ୟାନ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଦିନ ଶେଷରେ, ଶ୍ଲୋକ ପାଠ ହେବା ସମୟରେ ଏକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଘଟଣା ଘଟିଲା—ଦଣ୍ଡାର ଏକ ଗଠି ଉପରେ ଚିର୍ ହେଲା, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକ ଦେଖିଲେ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଗଠି ଭାଙ୍ଗିଲା; ତୃତୀୟ ଦିନ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ତୃତୀୟ ଗଠି ଭାଙ୍ଗିଲା। ଏଭଳି, ସପ୍ତ ଦିନ ଧରି ସାତଟି ଗଠି ଭାଙ୍ଗିଗଲା; ଦ୍ୱାଦଶ ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତ ଶୁଣି, ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ଭୂତ ଅବସ୍ଥା ଛାଡିଲେ। ସେ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ—ତୁଳସୀ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ପୀତାମ୍ବର ପରିଧାନ କରି, ବଦଳ ମେଘ ଭଳି ଶ୍ୟାମ, ମୁକୁଟ ଓ କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧି।