ଏକ ସମୟର କଥା, ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ନାମକ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି, ଅନ୍ୟାୟ ପଥରେ ପଡି, କିଛି ଚଞ୍ଚଳ ନାରୀଙ୍କ ସଂଗରେ ଲିନ୍ ହୋଇ ପଡିଥିଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଦେହକୁ ଗୋଟିଏ ଗହ୍ବରରେ ଛାଡ଼ି ଦେଇ ଚାଲିଯାଇଥିଲେ, ଏହି ଗୁପ୍ତ ଘଟଣା କେହି ଜାଣିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଲୋକେ ଯେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ସେମାନେ କହିଥିଲେ, “ସେ ଆମ ପ୍ରିୟ, ଧନ ଲୋଭରେ ଦୂରକୁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ଏହି ବର୍ଷ ଆସିବେ।” ବିଦ୍ୱାନ୍ ଲୋକେ କହିଛନ୍ତି, ଦୁଷ୍ଟ ନାରୀଙ୍କୁ କେବେ ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯେଉଁ ମୂର୍ଖ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ, ସେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଏ। ଲୋଭା ନାରୀଙ୍କ ମିଠା କଥା ମଧୁପରି ଲାଗେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ରେଜର ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ; ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହୁଏ? ଧନ ହସ୍ତଗତ କରି, ସେ ଚଞ୍ଚଳ ନାରୀମାନେ ଅନେକ ପତି ଥିବା ସତ୍ୱେ ଚାଲିଯାଇଥିଲେ। ଏହି ପାପ ଦ୍ୱାରା ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ଏକ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରେତ୍ୟାତ୍ମା ହୋଇପଡିଥିଲେ। ସେ ଏବେ ବାୟୁର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଦଶ ଦିଗକୁ ଦୌଡ଼ିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ତାପ-ଶୀତରେ ପୀଡିତ, ଖାଦ୍ୟ-ପାନୀୟ ବିନା ଦୁଃଖ ପାଉଥିଲେ। କେଉଁଠି ଆଶ୍ରୟ ମିଳୁନଥିବା, “ହା ଭାଗ୍ୟ!” ବୋଲି କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଶୁଣିଲେ। ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଏହା ଦେଖି, ଧୁନ୍ଧୁକାରୀଙ୍କୁ ଅଶହାୟ ଦେଖି, ଗୟାରେ ପିତୃତର୍ପଣ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଯେଉଁଠି ତିନି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଯାଉଥିଲେ, ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ। ଏପରି ଭାବେ ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି ସେ ନିଜ ସହରକୁ ଫେରିଲେ, ଏବଂ ରାତିରେ ଘରର ଆଙ୍ଗଣରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ସୁତିଲେ। ସେଠାରେ ଗୋକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଘୁମେ ଦେଖି, ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ଏକ ଭୟାନକ ରୂପ ଧାରଣ କରି ରାତିରେ ନିଜ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କ ସମ୍ନାଗରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସେ ପ୍ରଥମେ ମେଷ, ହାତୀ, ମହିଷ, ପୁନି ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି, ଏବଂ ପୁନି ମଣିଷ ଆଦି ଅନେକ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ ଓ ଧୃଡ଼ ହୋଇ, ଏହାକୁ ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥାର ଜଣେ ମଣିଷ ବୋଲି ଭାବି, ପଚାରିଲେ, “ତୁମେ କିଏ? ଏଭଳି ଭୟଙ୍କର ରୂପ କାହିଁକି ଧାରଣ କରିଛ? କୁଏଁଠୁ ଏଠାକୁ ଆସିଛ? ତୁମେ ପ୍ରେତ୍ୟାତ୍ମା, ବେତାଳ, କିମ୍ବା ଦାନବ କି?” ଗୋକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ, ସେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରି, କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ, କେବଳ ହାତର ସଙ୍କେତ କରୁଥିଲେ। ତାପରେ ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଜଳ ନେଇ ତାଙ୍କୁ ଉଠେଇଲେ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ପାପୀ ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ମୁକ୍ତି ଲାଗି କଥା କହିପାରିଲେ। ପ୍ରେତ୍ୟାତ୍ମା କହିଲେ, “ମୁଁ ତୁମର ଭାଇ ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ। ମୋର ଦୋଷରେ ମୁଁ ମଣିଷ ଜନ୍ମ ନଷ୍ଟ କରିଛି। ଅନେକ ପାପ କରିଛି, ଅଜ୍ଞାନରେ ଏହି ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛି, ନାରୀମାନେ ମୋତେ ନଷ୍ଟ କରିଛନ୍ତି। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଁ ପ୍ରେତ୍ୟାତ୍ମା ହୋଇଛି, ବାୟୁ ଉପରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରି, ଭାଗ୍ୟଅନୁସାରେ ଫଳ ମିଳୁଛି। ହେ ସୁହୃଦ, ଦୟାର ସାଗର, ଭାଇ, ଦୟାକରି ଶୀଘ୍ର ମୋତେ ମୁକ୍ତ କର।” ଗୋକର୍ଣ୍ଣ କହିଲେ, “ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଗୟାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଛି। ତଥାପି ତୁମେ ମୁକ୍ତ କାହିଁକି ହେଲୁନାହିଁ? ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ! ଯଦି ଗୟା ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ମୁକ୍ତି ନ ମିଳେ, ତେବେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? ଖୁଲାସା କରି କହ।” ପ୍ରେତ୍ୟାତ୍ମା କହିଲେ, “ଶତ ଶତ ଗୟା ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ମଧ୍ୟ ମୋ ମୁକ୍ତି ହେବେ ନାହିଁ। ଅନ୍ୟ କିଛି ଉପାୟ ଭାବିବାକୁ ପଡିବ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ। ଯଦି ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ମୁକ୍ତି ନ ମିଳେ, ତେବେ ମୁକ୍ତି ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ। “ଏବେ ତୁମେ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ନିର୍ଭୟ ରୁହ, ମୁଁ କିଛି ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି।” ଏପରି କହି, ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇଲେ। ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ସେଇ ରାତି ଚିନ୍ତାରେ କଟାଇ, ଘୁମେଲେ ନାହିଁ। ପ୍ରଭାତେ, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଆସିବାକୁ ଦେଖି, ଲୋକେ ଖୁସିରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ସେ ରାତିର ଘଟଣା ସମସ୍ତଙ୍କୁ କହିଲେ। ବିଦ୍ୱାନ୍, ଯୋଗୀ, ଧୀର, ବ୍ରହ୍ମବାଦୀମାନେ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ ମିଳିଲା ନାହିଁ। ତାପରେ ସମସ୍ତେ ସୂର୍ୟଙ୍କ ଉପଦେଶକୁ ସର୍ବୋପରି ମନେ କଲେ। ସେଖଣିଁ ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ସୂର୍ୟଙ୍କ ଗତିକୁ ବନ୍ଧି, ନମସ୍କାର କରି, “ହେ ଜଗତ୍ ସାକ୍ଷୀ, ମୁକ୍ତିର କାରଣ କହ,” ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ। ଦୂରରୁ ସୂର୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ କଥା କହିଲେ, “ସପ୍ତାହ ଧରି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତ ପାଠ କର, ଏହା ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ।” ସମସ୍ତେ ଏହି କଥାକୁ ଧର୍ମର ମୂଳ ମନେ କଲେ। ସମସ୍ତେ କହିଲେ, “ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସହଜ, ଦୃଢ଼ ଚେଷ୍ଟାରେ କରିବା ଉଚିତ୍।” ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଭାଗବତ ପାଠ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଗ୍ରାମ ଗ୍ରାମରୁ, ଦେଶ ଦେଶରୁ ଲୋକେ ଆସିଲେ—ଅନ୍ଧ, ଲଙ୍ଗ, ବୃଦ୍ଧ, ଦୁର୍ବଳ, ସମସ୍ତ ଆସି ନିଜ ପାପ ନାଶ ପାଇଁ ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ଏଭଳି ଏକ ବିଶାଳ ସଭା ହେଲା, ଯାହାକୁ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ। ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ବୈଠକ ଗ୍ରହଣ କରି, ଭାଗବତ ଗାଥା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେଇ ସମୟରେ, ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ମଧ୍ୟ ଆସି, ଏପଟି ସେପଟି ଦେଖି, ଏକ ସାଜା ବାଁସ ଦେଖିଲେ, ଯାହାର ସାତଟି ଗଠି ଥିଲା। ସେ ବାଁସର ତଳ ଗହ୍ବରରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଶୁଣିବାକୁ ଦଢ଼ ହେଲେ। ବାୟୁ ରୂପରେ ରହିପାରିଲେ ନାହିଁ, ବାଁସ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ବୈଷ୍ଣବ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରଧାନ ଶ୍ରୋତା ଭାବେ ଭାବି, ଧେନୁପୁତ୍ର ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଥମ ସ୍କନ୍ଧଠାରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କଥା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଦିନ ଶେଷରେ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ପଢ଼ିବା ସମୟରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଘଟିଲା—ବାଁସର ଏକ ଗଠି ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକେ ଏହା ଦେଖିଲେ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଗଠି, ତୃତୀୟ ଦିନ ତୃତୀୟ ଗଠି ଭାଙ୍ଗିଗଲା। ଏଭଳି ସପ୍ତ ଦିନ ଧରି ସାତଟି ଗଠି ଭାଙ୍ଗିଗଲା। ବାର ଖଣ୍ଡ ଶୁଣି, ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ପ୍ରେତ୍ୟାତ୍ମା ଅବସ୍ଥା ଛାଡ଼ିଲେ। ସେ ଏବେ ଦିବ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କଲେ—ତୁଳସୀ ମାଳା ପିନ୍ଧି, ପିତାମ୍ବର ଧାରଣ କରି, ଘନମେଘ ସମ କଳା, ମୁକୁଟ ଓ କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧି, ଦେବତା ସ୍ୱରୂପ ଧାରଣ କଲେ।