ଏକ ଦିନ, ଅନ୍ୟାୟ ଭାବରେ ଧନ ଉପାର୍ଜନ କରିଥିବା ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ନାମକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଖରେ ତାଙ୍କୁ ଆଉ ବ୍ୟବହାର କରିବା ପାଇଁ ଅନେକ ଅସତ୍ ନାରୀ ଥିଲେ । ସେମାନେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ, “ରାଜା ଏହି ଧନ ନେଇବା ପରେ ଧୁନ୍ଧୁକାରୀକୁ ମାରିଦେବେ । ତେଣୁ ଆମ ହିତ ପାଇଁ ଆମେ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ମାରିଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ କି ?” ଏହି ନିଷ୍ପତିକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି, ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ଘୁମୁଥିବା ବେଳେ ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦୂର୍ବଳ କରି ରସି ଦେଇ ବାନ୍ଧିଲେ, ମାରିଦେଲେ, ଧନ ନେଇ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଚାଲିଗଲେ । ତାଙ୍କ ଗଳାରେ ଫାସୀ ଦେଇ ମାରିବା ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ତୁରନ୍ତ ମରିଲେ ନାହିଁ, ଏହି ଦେଖି ସେମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ । ପରେ ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ ଜଳନ୍ତା କୋଇଲ ଭରିଦେଲେ; ଏହି ଦୁଃଖରେ ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ । ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଶବକୁ ଏକ ଗଡ଼ିରେ ପେଲେ, ଏହି ଘଟଣା ଏକାଏକି ଗୁପ୍ତ ରହିଲା । ଲୋକମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ସେମାନେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ସେ ଆମ ପ୍ରିୟ, ଧନ ଲୋଭରେ ଦୂରକୁ ଚାଲିଗଲା; ଏହି ବର୍ଷ ଫେରିଆସିବେ ।” ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିବା ଲୋକମାନେ କହିଲେ, “କେବେ ଅସତ୍ ନାରୀଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯେଉଁ ମୂଢ଼ ବ୍ୟକ୍ତି ଏହି ବିଶ୍ୱାସ କରେ, ସେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଏ ।” ଲୁଷ୍ଟ ନାରୀଙ୍କ କଥା ମଧୁର ଲାଗେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ରେଜର ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ; ପୁରୁଷମାନେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ କିଏ ପ୍ରିୟ ? ଧନ ନେଇ, ସେମାନେ ଅନେକ ପତି ଥିବା ନାରୀ ଚାଲିଗଲେ । ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମରେ ଦୁଃଖିତ ଭୂତ ହେଲେ । ସେ ବାୟୁ ରୂପେ ଦଶ ଦିଗରେ ଦୌଡ଼ୁଥିଲେ, ତାପ-ଶୀତ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିଲେ, ଖାଇବା ପାଇଁ କିଛି ନଥିଲା, ତାଙ୍କୁ ତିବ୍ର ତ୍ରିଷ୍ଣା ଦୁଃଖିତ କଲା । ସେ କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ଆଶ୍ରୟ ମିଳିଲା ନାହିଁ, ଦୁଃଖରେ ବାରମ୍ବାର “ହାଁ, ଭାଗ୍ୟ!” ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ । କିଛି ସମୟ ପରେ, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ସେମାନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ବିଷୟରେ ଲୋକମାନେ ପାଖରେ ଜାଣିଲେ । ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ଅସହାୟ ଦେଖି, ଗୟାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଲେ; ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଯାଉଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଥିଲେ । ଏଭଳି ଘୁଞ୍ଚି ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ନିଜ ସହରକୁ ଫେରିଲେ; ରାତିରେ ନିଜ ଘରର ଦଲାନରେ ଘୁମୁଥିଲେ, କିଏ ଜାଣିଲେ ନାହିଁ । ଏଠାରେ ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଘୁମୁଥିବା ବେଳେ, ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ତାଙ୍କ ଆତ୍ମୀୟକୁ ଭୟଙ୍କର ରୂପରେ ଦେଖାଇଲେ । ସେମାନେ ବେଳେ ବେଳେ ଭେଡ଼ା, ହାତୀ, ମହିଷ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି, ଆଉ ମନୁଷ୍ୟ ରୂପ ନେଲେ—ପ୍ରତ୍ୟେକ ରୂପ ଏକଥର ନେଲେ । ଏହି ଦେଖି ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ, ଏହି କିଏ ଦୁଃଖରେ ଅଛି, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “କିଏ ତୁମେ, ଏପରି ଭୟଙ୍କର ରୂପରେ ରାତିରେ ଆସିଛ ? କେଉଁଠୁ ଏହି ଦୁଃଖରେ ପହଞ୍ଚିଲ ? ତୁମେ ଭୂତ, ପିଶାଚ, ନାକି ଦୂତ ? ଖୋଲା କଥା କହ ।” ଗୋକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ଚିତ୍କାର କଲେ, କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ, କେବଳ ହାତରେ ଜଳ ନେଇ ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇଲେ; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ମୁକ୍ତ ହେଇ କଥା କହିଲେ । ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ କହିଲେ, “ମୁଁ ତୁମ ଭାଇ, ମୋ ନାମ ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ; ମୋ ଅପରାଧରେ ମୁଁ ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମ ନଷ୍ଟ କରିଛି । ମୋ ଅନେକ ଅଜ୍ଞାନ କର୍ମ ଗଣନା ନାହିଁ; ମୁଁ ଜଗତକୁ ଅନ୍ୟାୟ କରିଛି, ମହିଳାମାନେ ଦୁଃଖ ଦେଇ ମୋତେ ମାରିଦେଲେ । ଏହିପାଇଁ ମୁଁ ଭୂତ ହୋଇ ଏହି ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛି; ମୁଁ ବାୟୁ ଉପରେ ଚାଲିଛି, ଭାଗ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଫଳ ପାଉଛି । ମୋ ପ୍ରିୟ, ଦୟାର ସାଗର, ଭାଇ, ଶୀଘ୍ର ମୋତେ ମୁକ୍ତ କର ।” ଏହି କଥାରେ ଗୋକର୍ଣ୍ଣ କହିଲେ, “ମୁଁ ତୋ ପାଇଁ ଗୟାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଛି; ତୁମେ ମୁକ୍ତ ହେଉନାହିଁ କି ? ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ । ଯଦି ଗୟା ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ମୁକ୍ତି ମିଳେନାହିଁ, ତେବେ ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ; ମୁଁ କଣ କରିବି ? ଖୋଲା କଥା କହ ।” ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ କହିଲେ, “ଶତ ଗୟା ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋ ମୁକ୍ତି ହେବେନାହିଁ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କର ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ: “ଯଦି ଶତ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ମୁକ୍ତି ମିଳେନାହିଁ, ତୁମ ମୁକ୍ତି ଅତି ଦୁଃସାଧ୍ୟ । ଏଉଁ, ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ରୁହ, ଭୟ କରନାହିଁ; ମୁଁ କିଛି ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କରି କାମ କରିବି ।” ଏଭଳି କହି ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ; ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଏହି ରାତି ଚିନ୍ତାରେ କାଟିଲେ, ଘୁମିଲେ ନାହିଁ । ପ୍ରଭାତେ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦରେ ଏକଠା ହେଲେ; ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଏହି ରାତି ଘଟଣା କଥା ସବୁକୁ କହିଲେ । ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ, ଯୋଗୀ, ପଣ୍ଡିତ, ବ୍ରହ୍ମ ବକ୍ତାମାନେ ଏହି ଦୁଃଖର ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଶାସ୍ତ୍ର ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ଉପାୟ ମିଳିଲା ନାହିଁ । ପରେ ସମସ୍ତେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କଥାକୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବୋଲି ମାନିଲେ; ଏହି ସମୟରେ ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଗତିକୁ ବାନ୍ଧି କହିଲେ, “ହେ ଜଗତର ସାକ୍ଷୀ, ମୁଁ ନମନ କରୁଛି; ମୁକ୍ତିର କାରଣ କହ ।” ଦୂରରୁ ଶୁଣି ସୂର୍ଯ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ କଥା କହିଲେ, “ସପ୍ତ ଦିନ ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତ ଉପାଖ୍ୟାନ ପାଠ କର; ଏହି ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ ।” ସମସ୍ତେ ଏହାକୁ ଧର୍ମର ସତ୍ୟ ରୂପ ବୋଲି ମାନିଲେ । ସମସ୍ତେ କହିଲେ, “ଏହି କାମ କରିବା ଉଚିତ୍, ଏହା ସହଜ ।” ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ନିଷ୍ପତି ନେଇ ପାଠ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ଏହି ଶୁଣିବା ପାଇଁ ଗ୍ରାମ ଓ ଅଞ୍ଚଳରୁ ଲୋକମାନେ ଆସିଲେ—ଅନ୍ଧ, ଲଙ୍ଗ, ବୃଦ୍ଧ, ଶୀର, ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କର ପାପ ନାଶ ପାଇଁ ଆସିଲେ । ଏକ ବଡ଼ ସଭା ହେଲା, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ; ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରି ଉପାଖ୍ୟାନ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ଏହି ସମୟରେ ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ମଧ୍ୟ ଆସିଲେ, ଏଠାଠି ଏଠା ଦେଖି ଏକ ସାଧା ଗଛରେ ସାତ ଗାଠ ଥିବା ଦେଖିଲେ । ତାହାର ତଳର ଗହ୍ରେ ଯାଇ ଶୁଣିବା ପାଇଁ ଉଭୟ ହେଲେ; ବାୟୁ ରୂପରେ ରୁହିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ମୁଖ୍ୟ ବୈଷ୍ଣବ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଶ୍ରୋତା ଭାବେ ମାନି, ଧେନୁପୁତ୍ର ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଥମ ମହାପୁରାଣରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଉପାଖ୍ୟାନ କଥା କହିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ ।