ଶମ୍ଭରାସୁର ତାଙ୍କର ଶତଶଃ ଗୁପ୍ତ ଗାନ୍ଧର୍ବ, ଭୂତ, ସର୍ପ ଓ ରାକ୍ଷସ ମାନ୍ତ୍ରିକ ବଳ ବ୍ୟବହାର କଲେ, କିନ୍ତୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପୁଅ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ସେଗୁଡିକୁ ସବୁ ଦୂର କରିଦେଲେ। ପରେ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତାଲୱାର ଉଠାଇ, ମୁକୁଟ ଓ କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧି, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଜୋରଦାର ଭାବରେ ଶମ୍ଭରାସୁରଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ, ତାଙ୍କ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ଦାଢ଼ି ଚମକୁଥିଲା। ଏହି ବିଜୟରେ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ପୁଷ୍ପ ବୃଷ୍ଟି ଓ ସ୍ତୁତି କଲେ, ତାଙ୍କର ଭାର୍ୟା ତାଙ୍କୁ ଗଗନ ମାର୍ଗରେ ଦେବୀ ସଦୃଶ ନେଇ ଚାଲିଗଲେ। ସେମାନେ ଆକାଶ ମାର୍ଗରେ ଯାଇ ଶୋଭାମୟ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଶତଶଃ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଥିଲେ। ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ତାଙ୍କ ଭାର୍ୟା ସହ ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ବିଜୁଳି ପ୍ରଭାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ପରି ଦେଖାଗଲେ। ସେଠାରେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ବର୍ଷାମେଘ ସଦୃଶ ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ପୀତବସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ଦୀର୍ଘବାହୁ, ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ, ସୁନ୍ଦର ମୁହଁ ଓ ମୃଦୁ ହାସ୍ୟବଦନ। ତାଙ୍କ ଲୋଟସ ମୁହଁ ନୀଳ କୁନ୍ଚିତ କେଶ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲା। ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଭାବିଲେ ଏହି କୃଷ୍ଣ ହେବେ ଓ ସଂକୋଚରେ ଏଠାରୁ ସେଠାକୁ ଲୁଚିଗଲେ। ଅଲ୍ପସ୍ମୃତିରେ, ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ଏହି କୌତୁକ ମଣିଷ କିଏ, ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି କିଛି ଲଜ୍ଜା ସହିତ ଆସି, ଆନନ୍ଦ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ତାପରେ ଭିନ୍ନ ଚକ୍ଷୁ ଓ ମୃଦୁ ଭାଷିଣୀ ବୈଦର୍ଭୀ ତାଙ୍କ ହରାଯାଇଥିବା ପୁଅକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ, ମାମତାରେ ତାଙ୍କ ଅଂଶ ଭିଜିଯାଇଥିଲା। ସେ ଭାବିଲେ—ଏହି ଲୋଟସ ନୟନ ମଧ୍ୟରୁ ମଣିଷମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମଣି, କିଏ ଏହି ପୁଅ? କାହାର ପୁଅ? କାହା ଗର୍ଭରେ ଥିଲେ? କିଏ ଏହି ଭାଗ୍ୟବତୀ ଯିଏ ଏଉଁକୁ ପାଇଛି? ମୋର ପୁଅ ତ ଜନ୍ମଗୃହରୁ ହରାଯାଇଥିଲା, ଏହି ପୁଅ ତାଙ୍କ ସମାନ ଦେଖାଯାଉଛି। ସେ କିଏଁଠି ଅଛନ୍ତି? ଏଉଁ କିପରି ଶାରଙ୍ଗଧାରୀ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସମାନ ଆକୃତି, ଚାଳ, ଶରୀର, କଣ୍ଠ, ହାସ୍ୟ ଓ ଦୃଷ୍ଟି ପାଇଛନ୍ତି? ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ମୋର ଗର୍ଭର ପୁଅ। ମୋ ବାମ ହାତ କମ୍ପିଉଛି ଓ ମୋର ମାମତା ବଢ଼ିଯାଉଛି। ଏପରି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ବେଳେ, ଦେବକୀଙ୍କ ପୁଅ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ, ଦେବକୀ ଓ ବସୁଦେବ ସହ ଆସିଲେ। ସବୁଠି ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରଭୁ କୃଷ୍ଣ ଶାନ୍ତ ରହିଲେ; ନାରଦ ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କାହାଣୀ, ଶମ୍ଭରାସୁର ବଧ ସହିତ, କହିଦେଲେ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ଶୁଣି, ଅନ୍ତଃପୁରର ମହିଳାମାନେ ଖୁସି ହେଲେ, ଅନେକ ବର୍ଷ ପରେ ହରାଯାଇଥିବା ପୁଅ ଫେରିଆସିଛି ବୋଲି ଭାବିଲେ। ଦେବକୀ, ବସୁଦେବ, କୃଷ୍ଣ, ବଳରାମ ଓ ତାଙ୍କ ଭାର୍ୟାମାନେ, ରୁକ୍ମିଣୀ ସହ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଓ ତାଙ୍କ ଭାର୍ୟାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଆନନ୍ଦ ଜଣାଇଲେ। ଦ୍ୱାରକାବାସୀମାନେ ଶୁଣିଲେ ଯେ, 'ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଫେରିଆସିଛନ୍ତି, ମୃତ୍ୟୁରୁ ଫେରିଛନ୍ତି—ସଉଭାଗ୍ୟବଶତ!' ଯେଉଁ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ମାନେ ନିଜ ପତି ଓ ପିତା ସଦୃଶ ଭାବି ପ୍ରେମ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପ୍ରେମ ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ୁଥିଲା—ଏଥିରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, କାରଣ ଏହି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସଦନର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଯେଉଁଠାରେ କାମ ଓ ପ୍ରେମ ବିକାଶ ପାଏ, ଭାଗ୍ୟହୀନ ଅନ୍ୟଜନ କ'ଣ କରିପାରିବେ? ଏହିପରି ଭାବେ 'ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଜନ୍ମ କଥା' ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତ ପୁରାଣର ଦଶମ ସ୍କନ୍ଧ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗ, ପଞ୍ଚାଶି ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ ହେଲା। ଏବେ ଛପନ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ। ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ: ସତ୍ରାଜିତ ତାଙ୍କ ଦୋଷ ନିମିତ୍ତେ ନିଜ କନ୍ୟାକୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଇ, ସ୍ୱୟଂ ସ୍ୟାମନ୍ତକ ମଣି ଦାନ କଲେ। ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: ସତ୍ରାଜିତ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କ'ଣ ଦୋଷ କଲେ? ସେ ସ୍ୟାମନ୍ତକ କେଉଁଠୁ ପାଇଲେ? ଏବଂ କାହିଁକି ତାଙ୍କ କନ୍ୟାକୁ ହରିଙ୍କୁ ଦେଲେ? ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ସତ୍ରାଜିତ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କ ଭକ୍ତ ଓ ସଖା ଥିଲେ; ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ସ୍ୟାମନ୍ତକ ମଣି ଦେଇଥିଲେ। ସତ୍ରାଜିତ ଏହି ମଣି ଗଳାରେ ପିନ୍ଧି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ଚମକୁଥିବା ବେଳେ ଦ୍ୱାରକାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ତାଙ୍କ ତେଜରେ ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଲୋକେ ଦୂରରୁ ତାଙ୍କ ତେଜ ଦେଖି, ଭଗବାନଙ୍କୁ ଦୂତି ଖେଳ କରୁଥିବାବେଳେ କହିଲେ—'ପ୍ରଭୁ, ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆସୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ତେଜ ଦେଖି ଲୋକେ ଅନ୍ଧ ହେଉଛନ୍ତି।' 'ହେ ନାରାୟଣ, ଅପନାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦାଧାରୀ, ଦାମୋଦର, କମଳନୟନ, ଗୋବିନ୍ଦ, ଯଦୁମାନ୍ୟ!' 'ଲୋକପତି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆସିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ତେଜ ଲୋକଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଚୋରି କରୁଛି।' 'ନିଶ୍ଚୟ, ଦେବତାମାନେ ତିନି ଲୋକରେ ଅପନାଙ୍କ ପଥ ଖୋଜନ୍ତି; ଆଜି ଅଜନ୍ମା ଭଗବାନ ଅପନାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।' ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ଏହି ଶିଶୁମାନଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, କମଳନୟନ କୃଷ୍ଣ ହସି କହିଲେ—'ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟ ନୁହଁ, ସତ୍ରାଜିତ ଅଟେ, ସ୍ୟାମନ୍ତକ ମଣିର ତେଜରେ ଚମକୁଛନ୍ତି।' ସତ୍ରାଜିତ ନିଜ ଭବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଶୁଭ ଅଲଙ୍କୃତ ଗୃହରେ, ମଣିକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ଦେବଗୃହେ ରଖିଲେ। ଏହି ମଣି ପ୍ରତିଦିନ ଆଠ ଭାର ସୁନା ଦେଇଥାଏ; ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ମଣି ପୂଜିତ, ସେଠାରେ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ, ଆପଦ, ସର୍ପଦଷ୍ଟ, ରୋଗ, ଅପମଙ୍ଗଳ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯଦୁରାଜ ଶୌରି ମଣି ଚାହିଲେ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ରାଜିତ ଧନ ଚାହିଲେନି, ଅନୁରୋଧ ଅସ୍୵ୀକାର କଲେ। ଏକ ଦିନ, ପ୍ରସେନ ଏହି ଚମକୁଥିବା ମଣି ଗଳାରେ ପିନ୍ଧି, ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ି ଅରଣ୍ୟକୁ ସିକାର କରିବାକୁ ଗଲେ। ଏଠାରେ ଏକ ସିଂହ ପ୍ରସେନ ଓ ତାଙ୍କ ଘୋଡ଼ାକୁ ମାରି, ମଣି ନେଇ ପାହାଡ଼ ଗୁହାକୁ ଗଲା, କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ଜାମ୍ବବାନ୍ ତାଙ୍କୁ ମାରି, ମଣି ନେଇଲେ। ଜାମ୍ବବାନ୍ ଏହି ମଣିକୁ ନିଜ ପୁଅ ପାଇଁ ଖେଳନା ଭାବେ ଦେଇଲେ। ଏଠାରେ, ପ୍ରସେନ ନ ଦେଖି, ସତ୍ରାଜିତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ଲୋକେ କହିଲେ—'ଏହି ମଣିଧାରୀ ପ୍ରସେନ କୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ହତ ହୋଇଥିବେ; ତାଙ୍କ ଭାଇ ମୋର ଅଟେ'—ଏହି ଗପ ସବୁଠି ଚାଲିଗଲା। ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ ନିଜ ନାମ ଉପରେ ଅପବାଦ ଆସିଥିବା ଶୁଣି, ପ୍ରସେନଙ୍କ ପଥ ଅନୁସରଣ କରି ନାଗରିକମାନେ ସହିତ ନିଜ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷତା ସାବ୍ୟସ୍ତ କରିବାକୁ ତିଆରି ହେଲେ। ତେବେ, ସେମାନେ ଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରସେନ ଓ ତାଙ୍କ ଘୋଡ଼ାକୁ ସିଂହ ଦ୍ୱାରା ହତ ଦେଖିଲେ, ପାହାଡ଼ ଉପରେ ସିଂହକୁ ଭାଲୁ ଦ୍ୱାରା ହତ ଦେଖିଲେ।