ଏକ ସମୟର କଥା, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ନାମକ ଏକ ମହାନ୍ ଯୋଗୀ, ଯୋଗରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ମନରେ କେବଳ ସମତା ନିବାସ କରୁଥିଲା—ନ କୌଣସି ଦୁଃଖ, ନ କୌଣସି ସୁଖ, ନ କୌଣସି ଶତ୍ରୁ, ନ କୌଣସି ବନ୍ଧୁ। ସେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ତାଙ୍କ ଭାଇ ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ଘରେ ରହିଗଲେ। ସେ ଚାରିପାଖରେ ପାଞ୍ଚଜଣ ବେଶ୍ୟାଙ୍କୁ ରଖି, ତାଙ୍କ ପୋଷଣ ପାଇଁ ମନ ମୋହିତ ହୋଇ, ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ଏକ ଦିନ, ସେହି ବେଶ୍ୟାମାନେ ଗହନା ପାଇଁ ଆସା କଲେ। ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ କାମାନ୍ଧ ହୋଇ, ମୃତ୍ୟୁକୁ ଭୁଲି, ଗହନା ନେବାକୁ ଘରୁ ବାହାରିଗଲେ। ସେ ଏଠୁ-ସେଠୁ ଧନ ସଂଗ୍ରହ କରି, ଘରକୁ ଫେରି, ସେମାନେ ପାଇଁ ଭଲ ଭଲ ବସ୍ତ୍ର, ଗହନା ଓ ବିଭିନ୍ନ ଜିନିଷ ଦେଲେ। ଧନ ସଂଗ୍ରହ ଦେଖି, ସେହି ବେଶ୍ୟାମାନେ ରାତିରେ ଏପରି କହିଲେ: "ସେ ପ୍ରତିଦିନ ଚୋରି କରୁଛି; ଏହିପାଇଁ ରାଜା ତାକୁ ଧରିବେ।" "ଧନ ନେଇ, ରାଜା ନିଶ୍ଚିତ ତାକୁ ହତ୍ୟା କରିବେ; ତେଣୁ ଆମ ଲାଭ ପାଇଁ, ଚୁପଚାପ ଆମେ ଏହାକୁ ମାରି ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ କି?" ଏପରି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସେମାନେ ଧୁନ୍ଧୁକାରୀକୁ ଶୁଅଥିବାବେଳେ ଦୌରି ଦେଉଥିବା ରସି ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧି, ତାଙ୍କୁ ମାରି, ଧନ ନେଇ, ସେଠାରୁ ଚାଲିଗଲେ। ଗଳାରେ ଫାସି ପିଣ୍ଡି, ଝଟିତ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ମରିଲେ ନାହିଁ, ଏହା ଦେଖି ସେମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ। ପରେ ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ କୋଇଳା ଭରିଦେଲେ; ଏହି ଭୟଙ୍କର ପିଡାରେ ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ। ଏହି ଅନ୍ୟାୟିନୀ ବେଶ୍ୟାମାନେ ତାଙ୍କ ଶରୀରକୁ ଗଡ଼ିକା ଭିତରେ ପକାଇ ଦେଲେ, ଏହି ଗୁପ୍ତ ଅପରାଧ କାହାକୁ ଜଣା ହେଲା ନାହିଁ। ଲୋକେ ପଚାରିଲେ, ସେମାନେ କହୁଥିଲେ: "ସେ ଆମ ପ୍ରିୟ, ଧନ ଲୋଭରେ ଦୂରକୁ ଚାଲିଯାଇଛି, ଏହି ବର୍ଷ ଫେରି ଆସିବେ।" ଏଠାରେ ଏକ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି: ଜ୍ଞାନୀ ପୁରୁଷ କଦାପି ଦୁଷ୍ଟ ନାରୀଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଯେ ମୂର୍ଖ ଏହାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଉଛି, ସେ ଦୁଃଖରେ ଆବୃତ ହୁଏ। କାମନାରେ ମୁଗ୍ଧ ନାରୀମାନଙ୍କର କଥା ମୃତ୍ୟୁ ତୁଳ୍ୟ ମଧୁର, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ରେଜର ଭଳି ତୀବ୍ର; ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ସତ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ? ସେମାନେ ଧନ ନେଇ, ଅନେକ ପତିଥିବା ସେହି ବେଶ୍ୟାମାନେ ଚାଲିଯାଉଥିଲେ; ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ତାଙ୍କ କୁକର୍ମରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ମହାପ୍ରେତ ହେଲେ। ପବନ ଭଳି ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସେ ଦଶଦିଗରେ ଦୌଡ଼ୁଥିଲେ, ଶୀତ-ତାପରେ ପୀଡ଼ିତ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ଜଳ ବିନା ତୃଷ୍ଣାୟାନ୍ତ ହେଉଥିଲେ। କେଉଁଠିଓ ଆଶ୍ରୟ ମିଳୁନଥିଲା, ପୁନଃପୁନଃ "ହା ଭାଗ୍ୟ!" ବୋଲି କାନ୍ଦୁଥିଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଲୋକମାନଙ୍କ ମୁଖରୁ ଭାଇର ମୃତ୍ୟୁ ବିଷୟରେ ଶୁଣିଲେ। ସେ ତାଙ୍କୁ ଅଶହାୟ ଦେଖି, ଗୟାରେ ପିତୃକ୍ରିୟା କଲେ; ଯେଉଁଠିଏଠି ତୀର୍ଥକୁ ଯାଉଥିଲେ, ସେଠି ପିତୃକ୍ରିୟା କରିଥିଲେ। ଏପରି ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ନିଜ ସହରକୁ ଫେରିଲେ; ଏକ ରାତିରେ, ଘରର ଅଙ୍ଗଣାରେ ଅନ୍ୟମାନେ ଜଣାନଥିବାଭଳି ଶୁଇ ପଡ଼ିଲେ। ସେଠାରେ ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଶୁଅଥିବାବେଳେ, ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ରାତିର ଗଭୀରତାରେ ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସେ କେବେ ମେଷ, କେବେ ହାତୀ, କେବେ ମହିଷ, କେବେ ଇନ୍ଦ୍ର, କେବେ ଅଗ୍ନି ଏବଂ ପୁନଃ ମାନବ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ—ପ୍ରତ୍ୟେକ ରୂପ ଏକଥର ହେଲା। ଏହି ଅପୂର୍ବ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ ଓ ନିଶ୍ଚିତ ମନରେ ଚିନ୍ତା କଲେ ଏହା କିଛି ଦୁଃଖିତ ଆତ୍ମା। ସେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ତୁମେ କିଏ, ଏପରି ଭୟଙ୍କର ରୂପରେ ରାତିରେ ଆସିଛ? କେଉଁଠୁ ଏହି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିଲ? ତୁମେ ପ୍ରେତ, ପିଶାଚ କି ରାକ୍ଷସ? ସତ୍ୟ କହ।" ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ, ସେ ବଡ଼ ଆବାଜରେ କାନ୍ଦିଲେ, କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ, କେବଳ ଚେତନାର ଇଙ୍ଗିତ ଦେଉଥିଲେ। ତାପରେ, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ହାତରେ ଜଳ ନେଇ, ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇଲେ; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, କଥା କହିବାକୁ ସମର୍ଥ ହେଲେ। ପ୍ରେତ ଲୋକ କହିଲେ: "ମୁଁ ତୁମ ଭାଇ ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ; ନିଜ ଅପରାଧରେ ମୁଁ ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମକୁ ନଷ୍ଟ କରିଛି। ମୋର କର୍ମ ଅନେକ, ମହା ଅଜ୍ଞାନରେ ବଦଳିଯାଇଛି; ମୁଁ ଲୋକଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିଛି, ନାରୀମାନେ ଦୁଃଖ ଦେଇ ମୋତେ ମାରିଦେଇଛନ୍ତି। ଏହିପାଇଁ ମୁଁ ପ୍ରେତ ହୋଇ, ଏହି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ଭୋଗୁଛି; ବାୟୁ ଉପରେ ବଞ୍ଚି, ଭାଗ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଫଳ ମିଳୁଛି। ହେ ବନ୍ଧୁ, କୃପାସାଗର, ଭାଇ, ଦୟାକରି ଶୀଘ୍ର ମୋତେ ମୁକ୍ତି ଦିଅ!" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ କହିଲେ: "ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ନିୟମିତ ଭାବେ ଗୟାରେ ପିତୃକ୍ରିୟା କରିଛି। ତୁମେ କିପରି ମୁକ୍ତି ପାଇନାହ? ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ! ଯଦି ଗୟା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ମିଳୁନାହିଁ, ତେବେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ମୁଁ କଣ କରିପାରିବି, ସତ୍ୟ ସଂକ୍ଷେପରେ କହ।" ପ୍ରେତ ଲୋକ କହିଲେ: "ଶତ ଶତ ଗୟା ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ମଧ୍ୟ ମୋ ମୁକ୍ତି ହେବନାହିଁ। ଏବେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ବିଚାର କର।" ଏହି ଶୁଣି ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ: "ଯଦି ଶତ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ନାହିଁ, ତେବେ ତୁମ ମୁକ୍ତି ସତ୍ୟିକି ଦୁର୍ଲଭ। ଏବେ ତୁମେ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ରୁହ, ଭୟ କରନି। ମୁଁ କିଛି ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କରି, ତୁମର ମୁକ୍ତି ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି।" ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଏହି ରାତି ଜାଗି ଚିନ୍ତାରେ କାଟିଲେ। ପ୍ରଭାତରେ, ତାଙ୍କ ଆଗମନ ଦେଖି ଲୋକେ ଆନନ୍ଦରେ ଏକଠା ହେଲେ। ସେ ସେମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଘଟଣା କହିଦେଲେ। ବେଦାନ୍ତବିଦ, ଯୋଗୀ, ପଣ୍ଡିତ, ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ର ପରିଶୀଳନ କରୁଥିବା ସମସ୍ତେ ମିଳି, ଧୁନ୍ଧୁକାରୀଙ୍କ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ କୌଣସି ଉପାୟ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତେବେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କଥାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନାଗଲା। ସେ ସମୟରେ, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଗତିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲେ। "ହେ ଜଗତ୍ ସାକ୍ଷୀ, ମୁଁ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରେ। ମୋତେ ମୁକ୍ତିର କାରଣ କୁହ," ବୋଲି ଅନୁରୋଧ କଲେ। ଦୂରରୁ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ କଥା କହିଲେ: "ସପ୍ତାହ ଧରି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତ ପାଠ କର—ଏହିଥିରେ ମୁକ୍ତି ମିଳିବ।" ଏହିପରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କଥାକୁ ସମସ୍ତେ ଧର୍ମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ ମାନିଲେ।