ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଏପରି, ଯେଉଁଠାରେ ଧୁନ୍ଧୁକାରୀଙ୍କ ମାଆ, ପୁଅ ପାଇଁ ଭୟଭୀତ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ରାତିରେ ଏକ ଅଅଳିରେ ଝାପ ଦେଇ ଆତ୍ମହତ୍ୟା କରିଥିଲେ। ଏହା ପରେ ଗୋକର୍ଣ୍ଣ, ଯିଏ ଯୋଗରେ ନିଷ୍ଠା ଥିଲେ, ସଂସାର ରୋଗ-ଶୋକ, ଶତ୍ରୁ-ମିତ୍ର, ଦୁଃଖ-ସୁଖ କିଛି ଅନୁଭବ କରୁନଥିଲେ, ପଦଯାତ୍ରାକୁ ଚାଲିଯାଇଥିଲେ। ଘରେ ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ଅପରାଧିନୀ ପଞ୍ଚ ନାୟିକାମାନେ ସହିତ ରହି, ତାଙ୍କର ସଂଗରେ ବହୁତ ଦୁଷ୍ଟ କାମ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ କୁସଂଗରେ ତାଙ୍କ ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଏକ ଦିନ ଏହି ନାୟିକାମାନେ ଅଳଙ୍କାର ଆଶା କରି, ଧୁନ୍ଧୁକାରୀଙ୍କୁ ଅନେକ ଆବଶ୍ୟକତା ଦେଖାଇଲେ। ସେ କାମବଶ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଭୁଲି, ଏହି ଜିନିଷ ଆଣିବା ପାଇଁ ଘର ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରୁ ଧନ ସଂଗ୍ରହ କରି, ସେ ଘରକୁ ଫେରି, ନାୟିକାମାନେକୁ ଉତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ର, ଅଳଙ୍କାର ଓ ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇଦେଲେ। ଏତେ ଧନ ଦେଖି ନାୟିକାମାନେ ରାତିରେ ଏମିତି କହିଲେ: “ସେ ଦିନେ ଧନ ଚୋରି କରୁଛନ୍ତି, ଏହିପରି ଚାଲିଥିଲେ ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଧରି ମାରିଦେବେ।” ତେଣୁ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାର୍ଥର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ, ସେମାନେ ଗୁପ୍ତରେ ଧୁନ୍ଧୁକାରୀଙ୍କୁ ମାରିଦେବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ। ଏହି ଭାବେ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସେମାନେ ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ଶୁଅଁଥିବା ବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଦୌରି ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ବାନ୍ଧି, ମାରିଦେଲେ ଓ ଧନ ନେଇ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଗଳାରେ ଫାସି ପିନ୍ଧାଇ ମାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ଏତେ ଶୀଘ୍ର କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ମରିଲେ ନାହିଁ, ଏହି ଦେଖି ସେମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ। ଏହାପରେ ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ ଜଳୁଥିବା ଅଗ୍ନିର କୋଇଳା ଭରିଦେଲେ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ପୀଡାରେ ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ଦେହ ଛାଡିଦେଲେ। ଏହି ଅପରାଧିନୀ ନାୟିକାମାନେ ତାଙ୍କ ଶବକୁ ଏକ ଗଡ଼ିଆଲିରେ ପକେଇ ଦେଇ, ଏହି ଘଟଣା ଗୁପ୍ତ ରଖିଲେ। ଲୋକେ ପଚାରିଲେ, ସେମାନେ କହୁଥିଲେ: “ସେ ଆମ ପ୍ରିୟ, ଧନ ଲୋଭରେ ଦୂରକୁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ଏହି ବର୍ଷ ଫେରିଆସିବେ।” ଏଠାରୁ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ କେବେ ଦୁଷ୍ଟ ନାରୀମାନେ ଉପରେ ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯିଏ ଏମିତି କରେ, ସେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଏ। ଏମିତି ନାରୀମାନେ ମିଠା କଥା କହି ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମନ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅସି ପରି; ପୁରୁଷମାନେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ। ଏହିପରି ଧନ ହସ୍ତଗତ କରି, ସେମାନେ ଅନେକ ପତି ଥିବା ନାରୀମାନେ ଚାଲିଯାଇଥିଲେ। ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ଏବେ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଦୃତ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏକ ଭୟଙ୍କର ପିଶାଚ ହେଇଯାଇଥିଲେ। ସେ ବାୟୁର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଦଶ ଦିଗରେ ଅବିରତ ଦୌଡ଼ୁଥିଲେ, ଶୀତ-ତାପରେ ଦୁଃଖିତ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ବିନା ତୃଷ୍ଣାରେ ପୀଡିତ ହେଉଥିଲେ। ସେ କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ଆଶ୍ରୟ ମିଳୁନଥିଲେ, ବାରମ୍ବାର “ହା ଭାଗ୍ୟ!” ବୋଲି କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ସଂସାର ମଧ୍ୟରୁ ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ବିଷୟ ଶୁଣିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଅଶକ୍ତ ଦେଖି, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଗୟାରେ ପିତୃକ୍ରିୟା କଲେ; ଯେଉଁଠାକୁ ତିନି ଯାଉଥିଲେ, ସେଠି ପିତୃକ୍ରିୟା କରୁଥିଲେ। ଏପରି ତୀର୍ଥ ଦର୍ଶନ କରି, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ନିଜ ନଗରକୁ ଫେରିଲେ। ରାତିରେ ଘରର ଗଣ୍ଡିରେ ଶୁଅଁଥିଲେ, କାହାର ଧ୍ୟାନ ନ ଆସି। ସେଠାରେ ଗୋକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଶୁଅଁଥିବା ଦେଖି, ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ରାତିରେ ତାଙ୍କ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କୁ ଦେଖାଦେଲେ, ଏକ ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଧାରଣ କରି। ସେ କେବେ ଛାଗ, କେବେ ହାତୀ, କେବେ ମହିଷ, କେବେ ଇନ୍ଦ୍ର, କେବେ ଅଗ୍ନି, ଏବଂ ପୁନି ମାନବ ରୂପ ଧାରଣ କରୁଥିଲେ—ପ୍ରତ୍ୟେକ ରୂପ ଏକଥର ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଧୈର୍ୟ ଓ ନିଶ୍ଚୟ ସହିତ ବୁଝିଲେ ଏହି ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “କିଏ ତୁମେ, ଏପରି ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଧାରଣ କରି ଏଠାରେ ଆସିଛ? ପିଶାଚ, ବେତାଳ, କି ବିକ୍ଷୁଭ୍ଧ କିଛି ଅନ୍ୟ? ମୋତେ କହ।” ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ପାଇଁ, ସେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ ବାରମ୍ବାର କ୍ରନ୍ଦନ କରି, କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ, କେବଳ ଚେତନାର ଇଙ୍ଗিত କରୁଥିଲେ। ତାପରେ ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ହାତରେ ପାଣି ନେଇ, ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇଦେଲେ; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, କଥା କହିପାରିଲେ। ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ କହିଲେ: “ମୁଁ ତୁମ ଭାଇ, ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ନାମରେ। ମୋର ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମ ନଷ୍ଟ କରିଛି। ମୋର ଅପରାଧର କିଛି ଗଣନା ନାହିଁ; ମୁଁ ଦୁନିଆର ହାନି କରିଛି, ନାରୀମାନେ ମୋତେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇ ମାରିଦେଇଛନ୍ତି। ଏହି କାରଣରୁ ମୁଁ ପିଶାଚ ହୋଇ ଏହି ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛି; ବାୟୁ ଉପରେ ଜୀବନ୍ତ, କେବଳ ଭାଗ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଫଳ ମିଳୁଛି। ବନ୍ଧୁ, ଦୟାସାଗର, ଭାଇ, ଦୟାକରି ଶୀଘ୍ର ମୋତେ ମୁକ୍ତ କର!” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ କହିଲେ: “ତୁମ ପାଇଁ ମୁଁ ଗୟାରେ ପିତୃକ୍ରିୟା କରିଛି; ତଥାପି ତୁମେ କିପରି ମୁକ୍ତି ପାଇନାହ? ଏହା ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ। ଯଦି ଗୟା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ମିଳୁନଥିଲେ, ତେବେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବିଧି ନାହିଁ। ମୁଁ ଏବେ କଣ କରିବି, ସଠିକ୍ କଥା କହ।” ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ କହିଲେ: “ଶତ ଶତ ଗୟା ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ମଧ୍ୟ ମୋର ମୁକ୍ତି ହେବ ନାହିଁ। ଏବେ ମୋ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କିଛି ବିଧି ବିଚାର କର।” ଏହି କଥା ଶୁଣି ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଅଭିଭୂତ ହେଲେ; ଏଉଁଠି ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ନ ମିଳିଲେ ତେବେ ତୁମ ମୁକ୍ତି ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ। ଏବେ ତୁମେ ତୁମ ସ୍ଥାନରେ ଭୟ ଛାଡ଼ି ରୁହ; ମୁଁ ଏହାର ଉପାୟ ବିଚାରି କିଛି କରିବି। ଏପରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ପାଇ ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ସେ ରାତି ଚିନ୍ତାରେ କାଟିଲେ, ଶୁଅଁନାହିଁ। ପ୍ରଭାତେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ସେ ରାତିର ଘଟଣା ସବୁକିଛି କହିଦେଲେ। ତଥାପି, ଜ୍ଞାନୀ, ଯୋଗୀ, ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାର ଉପଦେଷ୍ଟା, ସମସ୍ତେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଧୁନ୍ଧୁକାରୀଙ୍କ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ କୌଣସି ଉପାୟ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏବେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କଥାକୁ ସର୍ବୋପରି ମନାଗଲା। ସେ ସମୟରେ ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଗତିକୁ ରୋକି, ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ: “ହେ ଜଗତ୍ ସାକ୍ଷୀ, ମୋତେ ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ କୁହନ୍ତୁ।