ମାନବମାନେ ଦେବୀ ମାୟାର ଅଦ୍ଭୁତ ଶକ୍ତିରେ ମୁହଁ ହୋଇ, ଦେହକୁ ନିଜ ଅସଲ ଚିହ୍ନି ବନ୍ଧୁ, ସତ୍ରୁ ଓ ଅପରିଚିତ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି। ଯଦିଓ ଏହି ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପରମାତ୍ମା ଅଛନ୍ତି, ମୁହଁ ହୋଇଥିବା ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି—ଯେପରି ଆଲୋକ କିମ୍ବା ଆକାଶ ଭାଗ ଭାଗ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଦେହ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ଥିବା, ପଞ୍ଚଭୂତ, ପ୍ରାଣ ଓ ଗୁଣରେ ଗଠିତ; ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମା ଉପରେ ଆରୋପିତ ହୋଇ, ଏହି ଦେହଧାରୀକୁ ସଂସାରରେ ଭ୍ରମଣ କରାଏ। ସତ୍ୟ ଆତ୍ମା ପାଇଁ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବସ୍ତୁ ସହିତ ମିଶିବା କିମ୍ବା ଅଲଗା ହେବା ନାହିଁ; ଏହି ଭାବନା ତାଙ୍କର ଦୃଶ୍ୟ ଯୋଗରେ ହୁଏ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାହାର ଆଲୋକରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଆକୃତି। ଜନ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ଯେଉଁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେହର, କେବେ ଆତ୍ମାର ନୁହେଁ; ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରମାର କଳା ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେନି, କିମ୍ବା ଗ୍ରହଣ ତାହାକୁ କ୍ଷତି କରେନି। ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯେପରି ଲୋକେ ନିଜକୁ ଓ ବସ୍ତୁକୁ ଅନୁଭବ କରି, ଅସତ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଫଳ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେପରି ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ଅସତ୍ୟକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଭାବି, ସଂସାରରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଦୁଃଖକୁ ନିଜ ନିଜ ଧର୍ମ ଓ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଦୂର କର, ଓ ଶୁଭ୍ର ହସିଥିବା ଏ ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମେ, ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଉ। ଏଭଳି ପରାମର୍ଶ ଦେଇ, ଭଗବାନଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ରମା ଅପନା ଦୁଃଖକୁ ଛାଡି, ନିଜ ମନକୁ ଶାନ୍ତ ଓ ଜ୍ଞାନମୟ କଲେ। ଏଉଁବେଳେ, ଜୀବନ ଶେଷ ହେବାକୁ ଥିବା, ଶକ୍ତି ଓ ତେଜ ହାରାଇଥିବା ରୁକ୍ମୀ ନିଜ ବିକୃତ ଦେହ ଓ ଅନାବଶ୍ୟକ ଆଶାକୁ ମନେ ପକାଇଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ନିବାସ ପାଇଁ ବଡ଼ ଏକ ସହର—ଭୋଜକଟ—ସ୍ଥାପନ କଲେ, କିନ୍ତୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ତାଙ୍କର ଭଉଣୀଙ୍କୁ ବିଘ୍ନ କଲେ ନାହିଁ। “ମୁଁ କୁଣ୍ଡିନାକୁ ଯିବି ନାହିଁ,” ବୋଲି, ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ ସେଠି ରହିଲେ, କାରଣ ସେ ପ୍ରଭୁ ଓ ଭୀଷ୍ମକାନନ୍ଦିନୀ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହୋଇଥିଲେ। ତା’ପରେ, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କୁ ନଗରକୁ ଆଣି, କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କ ସହ ବିବାହ କଲେ। ଯଦୁନଗରର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରେ ଏକ ବଡ଼ ଉତ୍ସବ ହେଲା, କ୍ଷୀରୋଦଧିନାଥ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଏକମାତ୍ର ପ୍ରଭୁ ଭାବି ଭକ୍ତି କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନେ ଖୁସିରେ, ଚମକୁଥିବା ମଣିର କଣ୍ଠା ଧାରି, ଦମ୍ପତିଙ୍କ ପାଇଁ ଉପହାର ନେଇ ଆସିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ୱଜ, ବିଚିତ୍ର ମାଳା, ମୂଲ୍ୟବାନ ଦ୍ୱାରପାଳା, ଶୁଭ ଆଲୋକ, ପୂର୍ଣ୍ଣ କୁମ୍ଭ, ଧୂପ ଓ ଦୀପରେ ଶୋଭିତ ଏହି ଯଦୁସହର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା। ସୁଗନ୍ଧ ଓ ମଦକର ଜଳରେ ରାସ୍ତା ଛିଟାଯାଇଥିଲା; ଦ୍ୱାରେ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହାତୀ ଦଢ଼ାଇ ଥିଲେ, ଅନେକ କଦଳୀ ଓ ଗୁଆ ଗଛ ରେଖା ରେଖା ଲାଗିଥିଲା। କୁରୁ, ସୃଞ୍ଜୟ, କୈକେୟ, ବିଦର୍ଭ, ଯଦୁ ଓ କୁନ୍ତିମାନେ ଏଠି ଏକଠା ହୋଇ ଉତ୍ସାହରେ ଏପଟେ ସେପଟେ ଦୌଡ଼ିବା ଲାଗିଲେ। ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କୁ ଅପହରଣ କରାଯାଇଥିବା ଗଳ୍ପ ସବୁଠାରେ ଗାଯାଉଥିଲା, ରାଜାମାନେ ଓ ରାଜକୁମାରୀମାନେ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଶୁଣି ଆଶ୍ଚର୍ୟଚକିତ ହେଲେ। ଦ୍ୱାରକାରେ ନାଗରିକମାନେ ଦେଖିଲେ—ଶ୍ରୀର ନାଥ କୃଷ୍ଣ ରୁକ୍ମିଣୀ ଓ ରମା ସହ ଏକତ୍ର—ଏହା ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ତା’ପରେ ଶୁକଦେବ କହିଲେ: କାମଦେବ, ଯେଉଁଠାରେ ପୂର୍ବେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ଦହିଯାଇଥିଲେ, ସେ ବାସୁଦେବଙ୍କ ଅଂଶ ଭାବେ ପୁନି ଏହି ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ତିନି, ବୈଦର୍ଭୀ ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ, ତିନି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ତାଙ୍କର ପିତା କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଅନୁକୂଳ ଥିଲେ। ଏହି ଶିଶୁ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ଶମ୍ଭରାସୁର, ଯିଏ ମାୟାର ମହାପ୍ରଭୁ, ତାଙ୍କର ଶତ୍ରୁ ବୋଲି ଜାଣି, ଚୁରି କରି ନିଅଣି ଜଳରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ଏକ ବଡ଼ ମାଛ ସେ ଶିଶୁକୁ ଗିଳିଗଲା, ଏହି ମାଛ ଅନ୍ୟ ମାଛ ସହ ଜାଲରେ ପଡ଼ି ମାଛ ଧରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଧରିଲେ। ଏହି ମାଛକୁ ଉପହାର ଭାବେ ଶମ୍ଭରାକୁ ଦେଲେ; ରନ୍ଧାଣିଘରର ରାନ୍ଧୁଆମାନେ ଏହାକୁ କାଟିବାକୁ ନେଲେ। ମାଛ ଭିତରେ ଏକ ଶିଶୁ ଦେଖି, ସେମାନେ ମାୟାବତୀଙ୍କୁ ଖବର ଦେଲେ; ତାଙ୍କ ମନ ଚିନ୍ତିତ ଥିଲା, ଏହି ଶିଶୁ କିଏ ଓ କିପରି ମାଛ ଭିତରେ ଆସିଲେ ତାହା ବିଷୟରେ ନାରଦ ତାଙ୍କୁ ସବୁ କଥା କହିଲେ। ମାୟାବତୀ ମାନ୍ୟତା ପ୍ରାପ୍ତ ରତି, କାମଦେବଙ୍କ ପତ୍ନୀ, ତାଙ୍କର ପତି ପୁନଃଜନ୍ମ ନେବାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ଶମ୍ଭରା ତାଙ୍କୁ ରନ୍ଧାଣିଘରରେ ଦାୟିତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ, ମାୟାବତୀ ଏହି କାମଦେବ ଭାବେ ଶିଶୁକୁ ଚିହ୍ନି, ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ମମତା ଅନୁଭବ କଲେ। ଅତି ସିଘ୍ରେ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୌବନରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯାହାକୁ ଦେଖି ମହିଳାମାନେ ଆକୃଷ୍ଟ ହେଲେ। ରତି, ଲଜ୍ଜା ଓ ସ୍ନିଗ୍ଧ ହାସ ଦେଇ, ଚକ୍ଷୁରେ ମଧୁର ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ, ତାଙ୍କ ପତି ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ମହିଳେ, ତୁମର ମନ ମାତୃଭାବର ନୁହେଁ, ତୁମେ ମୋତେ ପ୍ରେମିକା ସ୍ୱରୂପରେ ବ୍ୟବହାର କରୁଛ; ମା’ ଭାବେ ନୁହେଁ।” ତେବେ ରତି କହିଲେ: “ତୁମେ ନାରାୟଣଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଶମ୍ଭରା ତୁମକୁ ଘରରୁ ଚୁରି କରି ନେଇଯାଇଥିଲେ; ମୁଁ ତୁମର ସଠିକ୍ ପତ୍ନୀ ରତି, ତୁମେ କାମଦେବ। ଶମ୍ଭରା ତୁମକୁ ସମୁଦ୍ରରେ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିଲେ; ଏକ ମାଛ ତୁମକୁ ଗିଳିଗଲା, ଏହି ମାଛର ଉଦରରୁ ତୁମେ ଏଠାକୁ ଆସିଛ। ବର୍ତ୍ତମାନ, ତୁମେ ତୁମ ମାୟାଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୁର୍ଜୟ ଶତ୍ରୁ ଶମ୍ଭରାକୁ ବିନାଶ କର; ସେ ଶତଶ ମାୟାରେ ଦକ୍ଷ। ତୁମର ମାତା ରୁକ୍ମିଣୀ, ତୁମକୁ ହରାଇ, କୁରରୀ ପକ୍ଷୀର ପରି ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଦହିତ, ଝାଞ୍ଜାଳ ଗାଈ ପରି ଅଶକ୍ତ ହୋଇ ପଡ଼ିଛନ୍ତି।” ଏଭଳି କହି, ମହାମାୟାବତୀ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ମାୟା ବିନାଶ କରିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ତ୍ର ଦେଲେ। ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଶମ୍ଭରାଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଆହ୍ୱାନ କଲେ, ତାଙ୍କୁ ଅସହ୍ୟ ଉପାଲୋଭନ କରି ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ କଲେ।