ଦେବତାମାନଙ୍କର ଉଦ୍ୟାନର ଭବ୍ୟ ଶୋଭାରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ତିନି ଲୋକର ଶ୍ରୀର ନିବାସସ୍ଥଳ ଏବଂ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ନିର୍ମିତ ଇନ୍ଦ୍ରର ରାଜମହଳରେ ସମସ୍ତ ଧନ-ଧାନ୍ୟ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ସହ ଜଣେ ପୁରୁଷ ବସୁଥିଲେ। ସେ ଜ୍ଞାନ, ଧନ ଓ ଉଚ୍ଚ କୁଳରେ ଧନ୍ୟ ଥିଲେ, ଏବଂ ମାନ-ଅଭିମାନରୁ ମୁକ୍ତ ଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଏକଦିନ ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ପିତା ଚଳିହେଲେ। ପିତାଙ୍କ ପରଲୋକ ପରେ, ସେ ନିଜ ମାକୁ କଠୋର ଭାବେ ମାରିଲେ ଏବଂ କହିଲେ, "ଧନ କେଉଁଠି ରଖିଛ, ମୋତେ କହ, ନହେଲେ ଏହି ଲଠିରେ ତୋତେ ମାରି ହତ୍ୟା କରିଦେବି!" ଏହି କଥା ଶୁଣି ମା ଭୟଭୀତ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ରାତିରେ ଏକ କୂଆରେ ଝାପି ଜୀବନ ଦେଇଦେଲେ। ଏହି ଦୁଃଖଦ ଘଟଣା ପରେ ତାଙ୍କର ଭାଇ ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଯୋଗରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ହୋଇ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାକୁ ଚାଲିଗଲେ। ତାଙ୍କର କୌଣସି ଶୋକ କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦ, ଶତ୍ରୁ କିମ୍ବା ବନ୍ଧୁ ରହିଲା ନାହିଁ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଇ ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ଘରେ ରହିଲେ, ପାଞ୍ଚଟି ବେଶ୍ୟାଙ୍କ ଘେରାଉରେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଜୀବିକା ପାଇଁ ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ଏକ ଦିନ ସେ ବେଶ୍ୟାମାନେ ଆଭୂଷଣ ଆଶା କଲେ। ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ କାମାନ୍ଧ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଭୁଲି, ଏହି ଆଭୂଷଣ ଆଣିବାକୁ ଘର ଛାଡିଦେଲେ। ଏଠାରୁ ସେଠାରୁ ଧନ ଜଗାଡ଼ି ଘରକୁ ଫେରି, ବେଶ୍ୟାମାନେ ଉତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ର, ଆଭୂଷଣ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଜିନିଷ ଦେଲେ। ଏତେ ଧନ ଦେଖି ବେଶ୍ୟାମାନେ ରାତିରେ ଆଲୋଚନା କଲେ: "ସେ ପ୍ରତିଦିନ ଚୋରି କରେ, ଏହିକାରଣରେ ରାଜା ତାକୁ ଧରିବେ।" ସେମାନେ ଆଉ କହିଲେ, "ଧନ ନେଇଲା ପରେ ରାଜା ନିଶ୍ଚିତ ତାକୁ ମାରିଦେବେ, ତେଣୁ ଆମ ଉପକାର ପାଇଁ ଚୁପ୍ଚାପେ ଆମେ ତାକୁ ନ ମାରିଦେବା କାହିଁକି?" ଏଭଳି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇ ସେମାନେ ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ଘୁମେଇଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଦୂଢ଼ ଦୈଁ ମାରିଦେଲେ, ଧନ ନେଇ ଅନ୍ୟଠାକୁ ଚାଲିଗଲେ। ତାଙ୍କ ଗଲାରେ ଫାନ୍ଦା ପକାଇ ମାରିବା ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲା ନାହିଁ, ଏହା ଦେଖି ସେମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ। ପରେ ତାଙ୍କର ମୁଖରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ କୋଇଳା ଢେଉଁ ଦେଲେ, ଦୁର୍ବର୍ଷଣା ଜ୍ୱାଳାରେ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ସେ ଅନ୍ତିମ ଶ୍ୱାସ ନେଲେ। ସେ ବେଶ୍ୟାମାନେ ତାଙ୍କର ଶବକୁ ଗଡ଼ିଆରେ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ, ଏହି ଘଟଣା କାହାରୁ ଲୁଚିଗଲା। ଲୋକେ ପଚାରିଲେ, ବେଶ୍ୟାମାନେ କହୁଥିଲେ: "ସେ ଆମ ପ୍ରିୟ, ଧନ ଲୋଭରେ ଦୂରେ ଗଲେ, ଏହି ବର୍ଷେ ଫେରିବେ।" ଶାସ୍ତ୍ର କହେ, ଦୁଷ୍ଟ ନାରୀମାନେ ଉପରେ କେବେ ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯିଏ ଏମିତି ନାରୀମାନେ ଉପରେ ଭରସା କରେ, ସେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଏ। କାମନାର ନାରୀମାନେ ମିଠା କଥା କହିବା ସତ୍ୱେ, ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ରେଜର ଭଳି ତିକ୍ତ—ପୁରୁଷମାନେ କିଏ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ? ଧନ ନେଇ ସେ ବେଶ୍ୟାମାନେ ଅନେକ ପୁରୁଷ ସହ ଚାଲିଗଲେ। ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ଏବେ ଦୁଷ୍କର୍ମର ଫଳରେ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରେତ୍ୟାତ୍ମା ହେଲେ। ବାୟୁର ଭଳି ଆକୃତି ଧାରଣ କରି ସେ ଦଶ ଦିଗରେ ଦୌଡ଼ୁଥିଲେ, ତାପ ଓ ଶୀତରେ ପୀଡ଼ିତ, ଖାଇବାକୁ ନାହିଁ, ପିଆସରେ ତପ୍ତ। କେଉଁଠିଁ ଆଶ୍ରୟ ମିଳୁନାହିଁ, ମନେମନେ "ହା ଭାଗ୍ୟ!" ବୋଲି କାନ୍ଦୁଥିଲେ। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଲୋକମାନେ ଠାରୁ ଭାଇର ମୃତ୍ୟୁ ଖବର ଶୁଣିଲେ। ସେ ତାଙ୍କୁ ଅସହାୟ ଦେଖି, ଗୟାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଲେ; ଯେଉଁଠାରେ ତୀର୍ଥ ଗଲେ, ସେଠି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଲେ। ଏଭଳି ତୀର୍ଥ ଘୁଞ୍ଚି ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ନିଜ ସହରକୁ ଫେରିଲେ, ଏବଂ ରାତିରେ ଘରର ଆଙ୍ଗଣରେ ଅନ୍ୟମାନେ ଜାଣିନଥିବାବେଳେ ଶୋଇଲେ। ସେଠାରେ ଗୋକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଶୁଅଁଥିବା ଦେଖି, ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ମଧ୍ୟରାତିରେ ଭୟଙ୍କର ଆକୃତି ଧାରଣ କରି ନିଜ ପରିଜନଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ। ସେ କେବେ ମେଷ, କେବେ ହାତୀ, କେବେ ମହିଷ, କେବେ ଇନ୍ଦ୍ର, କେବେ ଅଗ୍ନି, ପୁନି ମନୁଷ୍ୟ ଆକୃତି ଧାରଣ କରୁଥିଲେ—ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆକୃତି କେବଳ ଏକଥର। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ ଓ ଧୃଢ଼ ହୋଇ ଏହା କେଉଁ ଦୁଃଖୀ ପ୍ରାଣୀ ଭାବି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ତୁମେ କିଏ, ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଆକୃତିରେ ରାତିରେ ଆସିଛ? କେଉଁଠୁ ଏହି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛ? ପ୍ରେତ୍, ପିଶାଚ୍ କିମ୍ବା ଦାନବ—ତୁମେ କିଏ? ସତ୍ୟ କୁହ।" ଗୋକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ପ୍ରେତ୍ୟାତ୍ମା ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ ପୁନିପୁନି କାନ୍ଦୁଥିଲେ, କିଛି କହିପାରୁନଥିଲେ, କେବଳ ଇଙ୍ଗିତ କରୁଥିଲେ। ତାପରେ ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଜଳ ନେଇ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇଲେ; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ପାପୀ ମୁକ୍ତି ପାଇ, କଥା କହିପାରିଲେ। ପ୍ରେତ୍ୟାତ୍ମା କହିଲେ: "ମୁଁ ତୁମର ଭାଇ ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ; ନିଜ ଦୋଷରେ ମୁଁ ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମ ନଷ୍ଟ କରିଛି। ମୋର କର୍ମର ଗଣନା ନାହିଁ, ଅଜ୍ଞାନରେ ଦୁନିଆକୁ କ୍ଷତି କରିଛି, ନାରୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖରେ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଛି। ଏହିକାରଣରେ ମୁଁ ପ୍ରେତ୍ୟାତ୍ମା ହୋଇ ଏହି ଦୁଃଖଦ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି, ବାୟୁ ଭୋଗି ଭାଗ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଫଳ ପାଉଛି। ହେ ବନ୍ଧୁ, କୃପାର ସାଗର, ଭାଇ, ଦୟାକରି ଦ୍ରୁତ ମୋତେ ମୁକ୍ତ କର!" ଏହି କଥା ଶୁଣି ଗୋକର୍ଣ୍ଣ କହିଲେ: "ତୋ ପାଇଁ ଗୟାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଛି, ତାହା ସତ୍ୟ ମୁକ୍ତି ଦେଉନଥିଲେ, ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ! ଯଦି ଗୟା ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ମୁକ୍ତି ମିଳୁନାହିଁ, ତେବେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ମୁଁ କ’ଣ କରିପାରିବି? ସତ୍ୟ କହ।" ପ୍ରେତ୍ୟାତ୍ମା କହିଲେ: "ଶତ ଗୟା ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ମଧ୍ୟ ମୋର ମୁକ୍ତି ହେବ ନାହିଁ। ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ଭାବିଦେଖ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ: "ଏତେ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ମୁକ୍ତି ନ ମିଳିଲେ, ତେବେ ତୋର ମୁକ୍ତି ଅତି ଦୁର୍ଲଭ।" ସେ କହିଲେ, "ଏବେ ତୁମେ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଭୟବିନା ରୁହ। ମୁଁ ଏକ ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କରି, ତୋର ମୁକ୍ତି ପାଇଁ କିଛି କରିବି।" ଗୋକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶରେ ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ। ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ସେ ରାତି ଶୁଇଲେ ନାହିଁ। ପ୍ରଭାତେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦରେ ଏକଠା ହେଲେ। ସେ ରାତିର ଘଟଣା ସମସ୍ତଙ୍କୁ କହିଲେ। ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନୀ, ଯୋଗରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ବିଦ୍ୱାନ ଓ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ, ସେମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ ଧୁନ୍ଧୁକାରୀଙ୍କର ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଏକ ଉପାୟ ମଧ୍ୟ ମିଳୁନାହିଁ।