କଳିଯୁଗରେ ଲୋକମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୂଢ଼, ଅବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ଅଭାଗା ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ସତ୍ପୁରୁଷମାନେ ଅତି କମ୍, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଢୋଙ୍ଗ ଓ ପ୍ରତାରଣାରେ ଲିନ୍ ଅଛନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ତ୍ୟାଗୀ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଘର ଚାଲାନ୍ତି। ଘରରେ ଯୁବତୀମାନେ ଶାସନ କରନ୍ତି, ଭାଉଜମାନେ ପରାମର୍ଶ ଦେଉଛନ୍ତି, ଝିଅମାନେ ଲୋଭରେ ବିକ୍ରି ହେଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ପତି-ପତ୍ନୀ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଉପଜିଯାଉଛି। ବିଦେଶୀମାନେ ଆଶ୍ରମଗୁଡ଼ିକୁ ବିଘ୍ନିତ କରିଛନ୍ତି, ପବିତ୍ର ନଦୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଅବରୋଧିତ; ଅନେକ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଦେବତାଙ୍କର ମନ୍ଦିର ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଇଛନ୍ତି। ଏଠାରେ କୌଣସି ଯୋଗୀ, ସିଦ୍ଧ, ଜ୍ଞାନୀ କିମ୍ବା ସଦାଚାରୀ ନାହାନ୍ତି; କଳିର ଦାହରେ ସମସ୍ତ ଧାର୍ମିକ ଅଭ୍ୟାସ ଭସ୍ମ ହୋଇଯାଇଛି। ଗ୍ରାମଗୁଡ଼ିକୁ ଚୋରମାନେ ଉପଦ୍ରବ କରୁଛନ୍ତି, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଶିବଙ୍କ ତ୍ରିଶୂଳରେ ଆଘାତ ପାଉଛନ୍ତି, ଓ ମହିଳାମାନେ ଖୋଲା କେଶରେ କାମନାରେ ଲିନ୍ ହେଉଛନ୍ତି। ଏପରି କଳିଯୁଗର ଦୋଷ ଦେଖି, ମୁଁ ଭୂମିରେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଘୁରିଲି; ଏଭଳି ଭାବେ ଯମୁନା ତଟରେ ଆସିଲି, ଯେଉଁଠି ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଲୀଳା ହୋଇଥିଲା। ସେଠାରେ ମୁଁ ଏକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲି—ଏହାକୁ ଶୁଣ, ମହାମୁନିମାନେ! ସେଠାରେ ଏକ ଯୁବତୀ ବସିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ମନ ଅତି ଦୁଃଖିତ ଓ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଦୁଇଜଣ ବୃଦ୍ଧ ପୁରୁଷ ପଡ଼ିଥିଲେ, ଅତି ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅଚେତନ; ସେ ତାଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ, ଜାଗ୍ରତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ପାଖରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ। ସେ ଦଶ ଦିଗରେ ତାଙ୍କର ରକ୍ଷକଙ୍କୁ ଖୋଜୁଥିଲେ; ତାଙ୍କର ଦେହକୁ ସେଖାନିର ଶତଶଃ ମହିଳା ଉଲାଣି ଦେଉଥିଲେ, ସେମାନେ ପୁନିପୁନି ତାଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦୂରରୁ ଦେଖି, ମୁଁ କୁତୁହଳରେ ସେଠାକୁ ଯାଇଲି; ମୋତେ ଦେଖି, ସେ ଯୁବତୀ ଉଠି, ବିସ୍ମିତ ହୋଇ ଏମିତି କହିଲେ— “ମୁନିବର, ଦୟାକରି ଏଠାରେ କିଛି ଖଣ୍ଡ ରୁହନ୍ତୁ ଓ ମୋର ଚିନ୍ତା ଦୂର କରନ୍ତୁ; ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ୱର ହୋଇଯାଏ। ଆପଣଙ୍କ ମଧୁର ଉପଦେଶରେ ଦୁଃଖ ଶମିତ ହେବ; ମହାଭାଗ୍ୟରେ ଯେତେବେଳେ ଦେବତା ମିଳନ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହି ଦର୍ଶନ ମିଳେ।” ମୁଁ ପଚାରିଲି— “ତୁମେ କିଏ? ଏହି ଦୁଇଜଣ କିଏ? ଏହି କମଳନୟନୀମାନେ କିଏ? ମୋତେ ସବୁ ଖୋଲାସା କର, ଦେବୀ, ତୁମର ଦୁଃଖର କାରଣ କ’ଣ?” ଯୁବତୀ କହିଲେ— “ମୋର ନାମ ଭକ୍ତି; ଏହି ଦୁଇଜଣ ମୋର ପୁଅ, ତାଙ୍କ ନାମ ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ, ବୟସର ଭାରରେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ଏମାନେ ଗଙ୍ଗା ଆଦି ମହିଳାମାନେ, ମୋତେ ସେବା କରିବା ପାଇଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି; ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ସେବା କରିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୋର ସତ୍ୟ ମଙ୍ଗଳ ହୋଇନାହିଁ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ମୋର ଜଣାପଡ଼ିଥିବା କଥା କହିବି, ଶୁଣ; ଏହା ଶୁଣିଲେ ତୁମେ ଆନନ୍ଦ ପାଇବେ। ମୁଁ ଦ୍ରାବିଡରେ ଜନ୍ମ ନେଲି, କର୍ଣ୍ଣାଟରେ ବଢ଼ିଲି, ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ଗୁର୍ଜରର କିଛି ସ୍ଥାନରେ ବୃଦ୍ଧା ହେଲି। ସେଠାରେ କଳିର କୁପ୍ରଭାବରେ ଅନ୍ୟମତୀମାନେ ମୋତେ ଅପମାନ କଲେ, ମୁଁ ଓ ମୋର ପୁଅମାନେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁର୍ବଳ ରହିଲୁ। ପୁଣି ବୃନ୍ଦାବନକୁ ଆସି, ମୁଁ ପୁଣି ଯୁବତୀ ଓ ରୂପବତୀ ହେଲି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ ମିଳିଲା। କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ମୋର ପୁଅ ଦୁଇଜଣ କ୍ଳାନ୍ତ ଓ ଅଶକ୍ତ ହୋଇ ପଡ଼ିଛନ୍ତି; ଏଠାକୁ ଛାଡ଼ି ମୁଁ ଅନ୍ୟ ଦେଶକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ଏମାନେ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ଏହି ଦୁଃଖରେ ମୋତେ ବେଶ କଷ୍ଟ ହେଉଛି; ମୁଁ ଯୁବତୀ ହେଉଥିବା ସତ୍ୱେ, ମୋର ପୁଅମାନେ କିଏଁ ବୃଦ୍ଧ ହେଲେ? ଆମେ ତିନିଜଣ ଏକାଠି ରହିଲେ ମଧ୍ୟ କିପରି ଏହି ବିପରୀତ ଘଟିଲା? ସାଧାରଣତଃ ମାଆ ବୃଦ୍ଧ ହୁଏ, ପୁଅମାନେ ଯୁବ ରହନ୍ତି। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୁଃଖରେ ମୋର ମନ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଯାଇଛି; ଆପଣ, ମହାଯୋଗୀ, ଏହାର କାରଣ କ’ଣ ମୋତେ ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।” ନାରଦ କହିଲେ— “ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଏହା ସମସ୍ତ ଆତ୍ମାରେ ଦେଖୁଛି; ତୁମେ ଦୁଃଖିତ ହେଉନି, କାରଣ ହରି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମଙ୍ଗଳ ଦେବେ।” ସୂତ କହିଲେ— ଏହି ଉତ୍ତର ବୁଝି, ମହାମୁନି ଏମିତି କହିଲେ— “ଶୁଣ, କନ୍ୟା! ଏହି ଯୋଗ ଓ କଳିର ପ୍ରଭାବରେ ସଦ୍ବ୍ୟବହାର, ଧ୍ୟାନ ଓ ତପସ୍ୟା ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି। ଲୋକମାନେ ଅଘାସୁର ପରି ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ଠକେଇ ଓ ଦୁଷ୍ଟତାରେ ଲିନ୍; ଏଠାରେ ସଜ୍ଜନମାନେ ଦୁଃଖିତ ଓ ଦୁର୍ଜନମାନେ ଆନନ୍ଦିତ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ରଖିଥାଏ, ସେଠି ସେଇ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଦୃଢ଼। ଏହି ଚଣ୍ଡାଳମାନେ ଦେଖି ଭୂମି ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ; ବର୍ଷେ ବର୍ଷେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏବେ ତୁମେ ଓ ତୁମର ପୁଅମାନେ ଏକାଠି ଦେଖାଯାଉନାହାନ୍ତି, ମୋହରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଥିବା ଲୋକମାନେ ତୁମକୁ ଅବହେଳା କରିଛନ୍ତି, ତୁମେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇପଡ଼ିଛ। ବୃନ୍ଦାବନ ସଂଯୋଗରେ ତୁମେ ପୁଣି ଯୁବତୀ ହେଲ; ଧନ୍ୟ ବୃନ୍ଦାବନ, ଯେଉଁଠି ଭକ୍ତି ନୃତ୍ୟ କରେ। ଏଠାରେ ଗ୍ରାହକ ନଥିଲେ ଦୁଇଜଣ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇ ଅଟକି ରହିଛନ୍ତି; ଅଳ୍ପ ସନ୍ତୋଷରେ ସେମାନେ ନିଜକୁ ଶାନ୍ତ ଭାବୁଛନ୍ତି।” ଭକ୍ତି ପଚାରିଲେ— “ପରୀକ୍ଷିତ ରାଜା କିପରି ଏହି ଅଶୁଦ୍ଧ କଳିକୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଲେ? କଳି ଆସିଲାପରେ ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ରସ କେଉଁଠି ଗଲା? ଦୟାମୟ ହରି ଥିବା ସତ୍ୱେ ଅଧର୍ମ କିପରି ଦେଖାଯାଉଛି? ଏହି ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରନ୍ତୁ, ମୁଁ ଶାନ୍ତି ପାଇବି।” ନାରଦ କହିଲେ— “ତୁମେ ଯେଉଁଠି ପଚାରିଛ, ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣ; ମୁଁ ସବୁ କହିଦେବି, ତୁମର ଭ୍ରମ ଦୂର ହେବ। ଯେବେ ମୁକୁନ୍ଦ ପୃଥିବୀ ଛାଡ଼ି ନିଜ ଧାମକୁ ଚଲିଗଲେ, ସେହି ଦିନଠୁ କଳି ଆସିଲା ଓ ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଉପାୟ ବିଘ୍ନିତ ହେଲା। ରାଜା ଦିଗ୍ବିଜୟ କରିବା ବେଳେ କଳି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଶରଣ ନେଲେ; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ମାରିଲିନି, ମଧୁ ଧରିବା ମଣିଷ ମଧୁମକୁ ଯେପରି ବଞ୍ଚାଏ। ତପସ୍ୟା, ଯୋଗ, ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେନାହିଁ, କଳିରେ କେଶବଙ୍କ ସ୍ତୁତିରେ ସେହି ଫଳ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମିଳେ। କଳିକୁ ଏକାରସ ଓ ନିର୍ବିଷୟ ଦେଖି, ବିଷ୍ଣୁରାତ୍ନ କଳିର ଜନ୍ମମାନ୍ୟତା କଲେ, ଯେଉଁଥିରେ କଳିଜନ୍ମମାନେ ଆନନ୍ଦ ପାଉନ୍ତି।