ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ବୃଷ୍ଣିମାନ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ସେନା ଧ୍ୱଂସ ହେଉଥିବାରେ, ଜରାସନ୍ଧଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଥିବା ରାଜାମାନେ ପଛକୁ ହଟିଗଲେ । ସେମାନେ ଶିଶୁପାଳଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଯିଏ ସ୍ତ୍ରୀ ହରାଇ ଦୁଃଖିତ ମନୁଷ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ; ତାଙ୍କର ତେଜ ହାରାଇଯାଇଥିଲା, ଉତ୍ସାହ ଶୁନ୍ୟ ଥିଲା, ମୁଁହ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଥିଲା । ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଦୁଃଖକୁ ବିଦାୟ ଦିଅ । ଦେହଧାରୀ ଜନମାନେ ମଧ୍ୟରେ କାହାରୁ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଦେଖିନାହାନ୍ତି । ଯେପରି ଏକ କାଠର ନଟୀ ଯାଦୁକରଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ନାଚେ, ସେପରି ଭଗବାନଙ୍କ ଆଧିନ ଥିବା ଲୋକେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ । ମୁଁ ସପ୍ତଦଶ ଦିନ ଶୌରିଙ୍କ ଠାରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାଜିତ ହୋଇଥିଲି, କିନ୍ତୁ ଅଷ୍ଟାଦଶ ଦିନରେ ତେଇଶି ସେନା ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଜୟ କରିଥିଲି । ତଥାପି, ମୁଁ କେବେ ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦ କରେ ନାହିଁ, କାରଣ ଜଗତ ସମୟ ଓ ଦୈବ ଦ୍ୱାରା ଚାଳିତ । ଏବେ ଆମେ ସମସ୍ତେ, ବଳବାନ ଯୋଧ୍ୟାମାନେ, ଯଦୁମାନେ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚତୁର୍ୟୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହେଲୁ । ଏବେ ଶତ୍ରୁମାନେ ବିଜୟୀ, କାରଣ ସମୟ ତାଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ରହିଛି; ସମୟ ଆମ ପକ୍ଷରେ ଆସିଲେ, ଆମେ ବିଜୟୀ ହେବୁ ।” ଏପରି ମିତ୍ରମାନେ ଶିଶୁପାଳଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ । ତାପରେ ଚେଦିର ରାଜା ତାଙ୍କ ସାଥିମାନେ ସହ କୁ ନଗରକୁ ଫେରିଗଲେ; ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ନଗରକୁ ଚାଲିଗଲେ । କିନ୍ତୁ ରୁକ୍ମୀ, ତାଙ୍କ ଭଉଣୀଙ୍କୁ ରାକ୍ଷସ ପରି ଦ୍ୱାରା ବଳପୂର୍ବକ ବିବାହ ହେବାକୁ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଘୃଣା କରି, ସେ ତାଙ୍କର ବଡ଼ ସେନା ସହିତ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଗଲେ । ରୁକ୍ମୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ସମସ୍ତ ରାଜାମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ତାଙ୍କ ଭାଜୁ କମ୍ପିତ କରି, ଧନୁଷ୍ ଧରି ଏକ ଦୃଢ଼ ଶପଥ କଲେ: “ମୁଁ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ମାରି ରୁକ୍ମିଣୀକୁ ଫେରାଇ ନେବି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୁଣ୍ଡିନାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି ନାହିଁ । ଏହି ମୋ ନିଶ୍ଚିତ କଥା ।” ଏପରି କହି ରୁକ୍ମୀ ତାଙ୍କ ରଥରେ ଚଢ଼ି ରଥିକୁ କହିଲେ, “ଘୋଡ଼ା ଚଲାଅ, ମୋତେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ନେଇଯାଅ!” ତିନି କହିଲେ, “ଆଜି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ମୁଁ ସେ ଦୁଷ୍ଟ ଗୋପାଳକଙ୍କ ଅଭିମାନ ଭଙ୍ଗ କରିଦେବି, ଯିଏ ମୋ ଭଉଣୀକୁ ଚେଷ୍ଟାରେ ନେଇଯାଇଛି ।” ଏପରି ଅଭିମାନ କରି, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମହିମା ଅଜ୍ଞାନ ଥିବାରୁ, ରୁକ୍ମୀ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରି, “ଥମ! ଥମ!” ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରି ଏକା ରଥରେ ଆସିଲେ । ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁଷ୍ ଟାଣି କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ତିନିଟି ବାଣ ମାଡ଼ି, କହିଲେ, “ଏ ଯଦୁବଂଶର କଳଙ୍କ! ଏଠାରେ ରୁହ, ମୁଁ ତୋତେ ଦଣ୍ଡ ଦେବି!” “କେଉଁଠି ଯାଉଛୁ, ମୋ ଭଉଣୀକୁ ଏକ ଶ୍ୱଳିକା ପରି ଉପହାର ଚୋରିକରି ନେଇଯାଉଛ? ଆଜି ତୋ ଅଭିମାନ ଭଙ୍ଗ କରିଦେବି, ଦୁର୍ଜନ, ଧୂର୍ତ୍ତ ଯୋଧ୍ୟା!” “ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ମୋତେ ବାଣରେ ମାଡ଼ି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିନଥିବ, ତେବେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭଉଣୀକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ!” କୃଷ୍ଣ ହସି, ତାଙ୍କ ଧନୁଷ୍ ଭଙ୍ଗ କରି ରୁକ୍ମୀକୁ ଛଅଟି ବାଣ ମାଡ଼ିଲେ । ସେ ଚାରିଟି ଘୋଡ଼ାକୁ ଆଠଟି ବାଣ, ରଥିକୁ ଦୁଇଟି, ଧ୍ୱଜକୁ ତିନିଟି ବାଣ ମାଡ଼ିଲେ; ରୁକ୍ମୀ ଅନ୍ୟ ଧନୁଷ ଧରି କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପାଞ୍ଚଟି ବାଣ ମାଡ଼ି ଆଘାତ କଲେ । କୃଷ୍ଣ ସେଠାରେ ରୁକ୍ମୀଙ୍କ ବାଣ ବର୍ଷାକୁ କାଟିଦେଲେ; ପୁନି ଧନୁଷ ଧରିଲେ, କିନ୍ତୁ ଅବିନାଶୀ ଭଗବାନ ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ଭଙ୍ଗ କରିଦେଲେ । ରୁକ୍ମୀ ଯେଉଁ ଅସ୍ତ୍ର ଧରିଲେ—ଗଦା, ଶୂଳ, ତ୍ରିଶୂଳ, ଢାଲ ଓ ତଳୱାର, ଶକ୍ତି, କିମ୍ବା ତୋମର—ହରି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସବୁ କାଟିଦେଲେ । ତାପରେ ରୁକ୍ମୀ ରଥରୁ ଅବତରି, ତଳୱାର ଧରି, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମାରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରାଣ ଦେଉଥିବା ପତଙ୍ଗ ପରି ଦୌଡ଼ିଲେ । ତାଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, କୃଷ୍ଣ ବାଣରେ ତାଙ୍କ ତଳୱାର ଓ ଢାଲ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ; ତାପରେ ନିଜ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାର ଉଠାଇ, ରୁକ୍ମୀଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହେଲେ । ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ହାତରେ ଭାଇଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ ହେବାକୁ ଦେଖି, ଭୟରେ ଅତିଭୂତ ରୁକ୍ମିଣୀ, ଭୟ ଓ କ୍ଷୁଭିତ ହୃଦୟରେ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଚରଣ ଗ୍ରହଣ କରି କହିଲେ, “ହେ ଯୋଗେଶ୍ୱର, ଅପାର, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଜଗନ୍ନାଥ, ମୋ ଭାଇଙ୍କୁ ମାରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ହେ ମହାବାହୁ, ଶୁଭଦାୟକ ।” ତାଙ୍କ ଶରୀର କ୍ଷୁଭିତ, ମୁଁହ ଶୁଷ୍କ, କଣ୍ଠ ଅବରୁଦ୍ଧ, ସୁନାର ହାର ଚୁଆଁଉଛି, ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ଚରଣ ଧରିଛନ୍ତି; ଭଗବାନ କୃପାବଶତଃ ବିରତ ହେଲେ । କୃଷ୍ଣ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ରୁକ୍ମୀଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ରରେ ବାନ୍ଧି, ଚୁଲ ଓ ଦାଢ଼ି କାଟି, ତାଙ୍କୁ ବିକୃତ କରିଦେଲେ; ଏପଟେ ଯଦୁବୀରମାନେ ଶତ୍ରୁ ସେନାକୁ ହାତୀମାନେ ପଦ୍ମପୁଷ୍କର ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେବା ପରି ଭଙ୍ଗ କରିଦେଲେ । ଯଦୁମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଆସି, ରୁକ୍ମୀଙ୍କୁ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ, ପ୍ରାୟ ମୃତ୍ୟୁଶୟ୍ୟାରେ ଦେଖିଲେ; ତାଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିଥିବା ଦେଖି, କୃପାମୟ ସଙ୍କର୍ଷଣ ତାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରି, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ଯେଉଁ କାମ କଲ, ଏହା ଆମ ପାଇଁ ଅପରାଧ ଓ ଲଜ୍ଜାଜନକ; ଚୁଲ ଓ ଦାଢ଼ି କାଟି, ବିକୃତ କରିବା କିମ୍ବା ବନ୍ଧୁକୁ ମାରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଏହି ଶିଳା ନାରୀ ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ପାଇଁ ଆମକୁ ଦୋଷ ଦେଉନ୍ତୁ ନାହିଁ; କାରଣ କେହି କାହାକୁ ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଦେଇପାରେନାହାନ୍ତି—ସେମାନେ ନିଜ କର୍ମଫଳ ପାଆନ୍ତି । ଯଦିଓ ବାନ୍ଧବ ହନ୍ତା ମହାପାପ, ତଥାପି ଅନ୍ୟାୟରେ ନିଜ ଦୋଷରେ ଧ୍ୱଂସ ହେଲେ, ତାଙ୍କୁ ପୁନଃ ମାରିବାର କି ଅର୍ଥ? ଏହା କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ନିୟମ, ଯାହା ପ୍ରଜାପତି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରିଛନ୍ତି: ଭାଇ ମଧ୍ୟ ଭାଇକୁ ମାରିପାରେ, ଏଠାରେ ତୁଳନାରେ ଅଧିକ ଭୟାନକ କିଛି ନାହିଁ । ରାଜ୍ୟ, ଭୂମି, ଧନ, ନାରୀ, ମାନ କିମ୍ବା ଶକ୍ତି ପାଇଁ, ଅଭିମାନରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ସେମାନେ ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ—ଏଉଁଠାରେ ନିଜ ବନ୍ଧୁକୁ ମଧ୍ୟ—ବିନାଶ କରନ୍ତି । ତୁମର ବିଚାର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀପ୍ରତି କଠୋର, ହେ କୃଷ୍ଣ, ଦୁଷ୍ଟମନସ୍କୁ ପ୍ରତି; କାରଣ ତୁମେ ସବୁ ସମୟରେ ବନ୍ଧୁଙ୍କର ଭଲକୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ଭଲ ବୋଲି ଭାବ, ଯେପରି ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ।