ଏହି କଥା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଏକ ଦୁଃଖ ଓ ଆଶାର ମଧ୍ୟରେ। ଏଠାରେ କିଛି ଜୀବ ମନେ ଆସେ, ଯେଉଁମାନେ ସ୍ନେହର ଜାଳରେ ବନ୍ଧି ଅନ୍ଧକାର କୁଏଁରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ନିଜ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଅପଙ୍ଗ ଓ ପତିତ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଦୟାର ସାଗର ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମ୍ର ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି—'ମୋତେ ଉଠାଇ ନିଅ।' ତେଣୁ କହାଯାଏ, ଏହି ଅସାର ଶରୀର, ଅସ୍ଥି, ମାଂସ, ଓ ରକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ଏଠାରେ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ିଦିଅ। ଜୀବନ ସଂଗୀ, ସନ୍ତାନ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପରେ ମମତା ତ୍ୟାଗ କର। ଏହି ସଂସାର ଅନିତ୍ୟ ଓ ନଶ୍ୱର—ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖି, ବିରକ୍ତି ଓ ଭକ୍ତିରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କର। ସତତ ଧର୍ମକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କର, ଲୋକିକ କର୍ମ ତ୍ୟାଗ କର, ସାଧୁଜନଙ୍କ ସେବା କର, ତୃଷ୍ଣା ଓ କାମନା ଛାଡ଼ିଦେ। ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦୋଷ ଓ ଗୁଣ ଚିନ୍ତାକୁ ଶୀଘ୍ର ତ୍ୟାଗ କର, ତଥା ଭଗବତ୍ ସେବା ଓ କଥାମୃତ ପାନ କର। ଏପରି ଉପଦେଶରେ, ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ବାଧ୍ୟ ହୋଇ ଘର ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଷଷ୍ଟି ବର୍ଷ ବୟସରେ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ। ସେ ଦିନରେ ଦିନ ହରିଙ୍କ ସେବାରେ ନିୟୋଜିତ ହେଲେ ଓ ଦଶମ ସ୍କନ୍ଧ ପାଠ କରି, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତି କଲେ। ଏହା ପରେ ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଉଦ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଦିବ୍ୟ ନଗରରେ, ବିଶ୍ୱକର୍ମା ନିର୍ମିତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମହଳରେ, ତିନି ଲୋକର ଶ୍ରୀ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ସହିତ ବାସ କଲେ। ସେ ଜ୍ଞାନ, ଧନ ଓ ଉଚ୍ଚ କୁଳରେ ସମୃଦ୍ଧ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମାନ ଓ ଅଭିମାନରୁ ମୁକ୍ତ ଥିଲେ। ପରେ ଘଟିଲା ଦୁଃଖଦ ଘଟଣା। ବାପାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ନାମକ ପୁଅ ତାଙ୍କ ମାଆକୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ମାରିଲେ—'ଧନ କେଉଁଠି ରଖିଛ, କହ ନାହିଲେ ଏଇ ଲାଠିରେ ମାରି ମାରିଦେଉଛି!' ଏହି ଶବ୍ଦରେ ଭୟଭୀତ ଓ ପୁଅ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ମାଆ, ରାତିରେ ଏକ କୂଆଁରେ ପଡ଼ି ଆତ୍ମହତ୍ୟା କଲେ। ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ନାମକ ଭାଇ ଯୋଗ ମାର୍ଗରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେ ନ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିଲେ, ନ ଆନନ୍ଦ; ନ କାହାରି ସତ୍ରୁ, ନ କାହାରି ବନ୍ଧୁ। ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ଘରେ ରହି, ପାଞ୍ଚ ଗଣିକା ମଧ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କୃର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପାଳନ ପାଇଁ ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଥିଲା। ଏକ ଦିନ, ସେମାନେ ଅଳଙ୍କାର ଚାହିଲେ, ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ କାମବାସନାରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଭୁଲି, ଧନ ଆଣିବାକୁ ଘର ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ଏଠାଠାରୁ ସେ ଧନ ସଂଗ୍ରହ କରି, ଘରକୁ ଫେରି, ସେମାନେ ନିଜ ଗଣିକାମାନେକୁ ଭଲ ଶାଢ଼ି, ଅଳଙ୍କାର ଓ ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତୁ ଦେଲେ। ଧନ ଦେଖି, ଗଣିକାମାନେ ଚିନ୍ତା କଲେ—'ସେ ଦିନେ ଦିନେ ଚୋରି କରେ, ଏହିପାଇଁ ରାଜା ଧରିବେ।' 'ରାଜା ଧନ ନେଇ ସେଠି ସେକୁ ନିଶ୍ଚିତ ମାରିଦେବେ; ତେଣୁ ଆମ ଉପକାର ପାଇଁ ଗୁପ୍ତରେ ଆମେ ତାକୁ ମାରିଦେବାକୁ କାହିଁକି ନାହିଁ?' ଏପରି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସେମାନେ ଧୁନ୍ଧୁକାରୀଙ୍କୁ ଘୁମରେ ଦୌଡ଼ି ଦେଇ ମାନ୍ଧିଲେ, ଧନ ନେଇ ଅନ୍ୟଠାରେ ଚାଲିଗଲେ। ଗଳାରେ ଦାଉଡ଼ ଦେଇ ମାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ମରିଲେ ନାହିଁ, ସେମାନେ ଅଶାନ୍ତ ହେଲେ। ତେବେ, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ ଜଳନ୍ତ କୋଇଳା ଭରିଦେଲେ; ଅତି ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଦେହକୁ ଏକ ଗଡ଼ିଖାଇ ଫେଲିଦେଲେ; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କାହାରୁ ଗୁପ୍ତ ରହିଗଲା। ଲୋକେ ପଚାରିଲେ, ସେମାନେ କହୁଥିଲେ—'ସେ ଆମ ପ୍ରିୟ ଅଟେ, ଧନ ଲୋଭରେ ଦୂରକୁ ଚାଲିଗଲେ; ଏହି ବର୍ଷେ ଫେରିବେ।' ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି କଦାଚିତ୍ ଦୁଷ୍ଟା ନାରୀ ଉପରେ ଭରସା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯେଉଁ ମୂର୍ଖ ଏହି ଭଳି ଭରସା କରେ, ସେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଏ। କାମନାସିନ୍ଧୁ ନାରୀମାନଙ୍କର କଥା ମଧୁ ସମ, ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଚୁରି ଭଳି ଧାରାଳ। ପୁରୁଷମାନେ କିଏ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ? ଧନ ନେଇ, ସେ ଅନେକ ପତି ଥିବା ଗଣିକାମାନେ ଚାଲିଗଲେ; ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ଅପରାଧ ଦ୍ୱାରା ମହାପ୍ରେତ ହେଲେ। ସେ ପବନ ରୂପେ ଦଶ ଦିଗରେ ଦୌଡ଼ୁଥିଲେ, ଶୀତ ଓ ତାପରେ ପୀଡ଼ିତ, ଅନାହାର ଓ ତୃଷ୍ଣାରେ ଅତିକ୍ରମିତ। କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାପାଇ, 'ହା, ଭାଗ୍ୟ!' ବୋଲି କାନ୍ଦୁଥିଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଖବର ଶୁଣିଲେ। ସେ ତାଙ୍କୁ ଅଶହାୟ ଦେଖି, ଗୟାରେ ପିତୃକ୍ରିୟା କଲେ; ଯେଉଁଠାରେ ଯାଉଥିଲେ, ସେଠାରେ ପିତୃକ୍ରିୟା କରୁଥିଲେ। ଏପରି ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ନିଜ ସହରକୁ ଫେରିଲେ; ରାତିରେ ଘର ଆଙ୍ଗଣରେ ଅନ୍ୟମାନେ ଅଜ୍ଞାତ ଥିବାବେଳେ ଶୁଇଲେ। ସେଉଠି ଗୋକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଶୁଅଥିବା ଦେଖି, ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ମହାଭୟଙ୍କର ରୂପ ଧରି ରାତିରେ ଆପଣକୁ ପ୍ରକାଶ କଲେ। ସେ ବେଳେ ବେଳେ ମେଷ, ହାତୀ, ମହିଷ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି ଓ ପୁନି ମାନବ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ—ପ୍ରତ୍ୟେକ ରୂପ ଏକଥରିଆ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଧୈର୍ୟ ଓ ସମାଧାନରେ ରହି, ଏହି ଦୁଃଖୀ ଅବସ୍ଥାକୁ ବୁଝି, ପଚାରିଲେ—'ତୁମେ କିଏ, ଏପରି ଭୟଙ୍କର ରୂପରେ ଏଠାରେ କାହିଁକି? ଆସିଲ କେଉଁଠାରୁ? ପିଶାଚ, ବେତାଳ କି ରାକ୍ଷସ? ସତ୍ୟ କହ।' ସୁତଜୀ କହିଲେ: ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନରେ, ସେ ବାରମ୍ବାର ଚିତ୍କାର କରି, କିଛି କହିପାରୁ ନଥିଲେ, କେବଳ ଚେତନାର ଇଙ୍ଗିତ ଦେଉଥିଲେ। ତାହାପରେ, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଜଳ ନେଇ ହାତରେ ଧରି, ତାକୁ ଉଠାଇଦେଲେ; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ତାହା ସଂକଟମୁକ୍ତ ହୋଇ କଥା କହିପାରିଲେ। ପ୍ରେତ ଲୋକ କହିଲେ: 'ମୁଁ ତୁମ ଭାଇ ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ। ମୋ ଦୋଷରେ ମୁଁ ମାନବ ଜନ୍ମକୁ ନଷ୍ଟ କରିଛି। ମୋ ଅନେକ କର୍ମ ଅଜ୍ଞାନରେ ବଦଳିଗଲା; ମୁଁ ଲୋକଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିଛି, ନାରୀମାନେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇ ମୋତେ ମାରିଦେଲେ। ଏହିପାଇଁ, ପ୍ରେତ ହୋଇ ଏହି ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛି; ବାୟୁ ଉପରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରୁଛି, ଭାଗ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଫଳ ମିଳୁଛି। ହେ ବନ୍ଧୁ, ଦୟାର ସାଗର ଭାଇ, ଶୀଘ୍ର ମୋତେ ମୁକ୍ତ କର!' ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ କହିଲେ: 'ତୁମ ପାଇଁ ମୁଁ ଗୟାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଛି। ତଥାପି କିପରି ତୁମେ ମୁକ୍ତ ହେଉନାହାଁ? ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ!' 'ଗୟା ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଯଦି ମୁକ୍ତି ମିଳୁନାହିଁ, ତେବେ ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ନାହିଁ। ମୁଁ କ’ଣ କରିପାରିବି, ସତ୍ୟ କହ।' ପ୍ରେତ କହିଲେ: 'ଶତ ଶତ ଗୟା ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ମୁକ୍ତି ପାଇବି ନାହିଁ। ମୋ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କର।