କଳିଯୁଗର ଏହି ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟରେ, ସତ୍ୟ, ତପସ୍ୟା, ପବିତ୍ରତା, ଦୟା ଓ ଦାନ ମାନେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି। ଲୋକମାନେ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଭାଗ୍ୟରେ ପଡି, କେବଳ ତାଙ୍କର ପେଟ ଭରିବା ପାଇଁ ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି ଏବଂ ମିଥ୍ୟା କଥା କହି ଚଳନ୍ତି। ଲୋକମାନେ ମନ୍ଦମତି, ଅବୁଦ୍ଧି, ଅଭାଗା ଓ ଦୁଃଖିତ; ସତ୍ପୁରୁଷ ଅତି କମ୍, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଆଚରଣରେ ଅଭିନୟରେ ଲିନ୍। ଏଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଯେଉଁମାନେ ଗୃହତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଗୃହ ଚାଲାଉଛନ୍ତି। ଘରେ ଯୁବତୀମାନେ ଶାସନ କରୁଛନ୍ତି, ଭାଉଜମାନେ ପରାମର୍ଶ ଦେଉଛନ୍ତି, ଝିଅମାନେ ଲୋଭରେ ବିକ୍ରି ହେଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ପତି-ପତ୍ନୀ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱେଷ ଉପଜିଛି। ଆଶ୍ରମଗୁଡ଼ିକୁ ବିଦେଶୀମାନେ ବାଧା ଦେଉଛନ୍ତି, ପବିତ୍ର ନଦୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଅବରୋଧିତ; ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଦେବତାଙ୍କର ଅନେକ ମନ୍ଦିର ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଇଛନ୍ତି। ଏଠି କୌଣସି ଯୋଗୀ, ସିଦ୍ଧ, ଜ୍ଞାନୀ କିମ୍ବା ଶିଷ୍ଟ ବ୍ୟକ୍ତି ନାହାନ୍ତି; କଳିର ଏହି ଜ୍ୱାଳାରେ ସମସ୍ତ ଧାର୍ମିକ ଆଚରଣ ଓ ସାଧନା ଧୂଳିସାତ ହୋଇଯାଇଛି। ଗ୍ରାମଗୁଡ଼ିକୁ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଉପଦ୍ରବ କରୁଛନ୍ତି, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଶିବଙ୍କ ତ୍ରିଶୂଳରେ ଆଘାତ ପାଉଛନ୍ତି, ଓ ଯୁବତୀମାନେ ଖୋଲା କେଶରେ ଅସଂଯମ ହୋଇଯାଆନ୍ତି। ଏଭଳି କଳିଯୁଗର ଦୁର୍ବଳତା ଦେଖି, ମୁଁ ପୃଥିବୀରେ ଘୁରିଲି; ଏବଂ ଏଭଳି ଭ୍ରମଣ କରି, ମୁଁ ଯମୁନା ତଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲି, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଲୀଳା ହୋଇଥିଲା। ସେଠାରେ ମୁଁ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲି—ଏହା କଥା ଶୁଣ, ମହାମୁନିମାନେ। ଏକ ଯୁବତୀ ଶୋକାକୁଳ ଓ ଦୁଃଖିତ ମନେ ବସିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଦୁଇଜଣ ବୃଦ୍ଧ ଅଚେତନ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡିଥିଲେ, ଶ୍ୱାସ ଦେଉଛନ୍ତି କି ନାହିଁ। ସେ ତାଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ, ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପାଖରେ କନ୍ଦୁଥିଲେ। ଯୁବତୀ ଦଶ ଦିଗରେ ତାଙ୍କର ରକ୍ଷକକୁ ଖୋଜୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଶରୀରକୁ ଶତାଧିକ ଯୁବତୀମାନେ ପଖା ଝାଲୁଥିଲେ, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ଜାଗାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦୂରରୁ ଦେଖି, ମୋର ଉତ୍ସୁକତା ଦେଖି ମୁଁ ସେଠାକୁ ଗଲି। ମୋତେ ଦେଖି, ଯୁବତୀ ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ହୋଇ ଉଠିଲେ ଓ ଏଭଳି କହିଲେ—“ମୁନିବର, ଦୟାକରି ଏଠି ଥାଆନ୍ତୁ ଓ ମୋର ଚିନ୍ତା ଦୂର କରନ୍ତୁ; ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନେ ସଂସାରର ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଆପଣଙ୍କ ମଧୁର ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ହ୍ରାସ ହୋଇଥାଏ; ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏପରି ଦର୍ଶନ ମିଳେ।” ମୁଁ ପଚାରିଲି—“ତୁମେ କିଏ? ଏହି ଦୁଇଜଣ କିଏ? ଏହି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କମଳନୟନୀମାନେ କିଏ? ମୋତେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତୁମର ଦୁଃଖର କାରଣ କହ।” ଯୁବତୀ କହିଲେ—“ମୋ ନାମ ଭକ୍ତି, ଏହି ଦୁଇଜଣ ମୋର ପୁଅ, ତାଙ୍କର ନାମ ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ, ସମୟର ପ୍ରଭାବରେ ବୃଦ୍ଧ ଓ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ଏମାନେ ଗଙ୍ଗା ଆଦି ମହିଳାମାନେ, ମୋତେ ସେବା କରିବାକୁ ଏଠିକୁ ଆସିଛନ୍ତି; ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ସେବା କଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋର କୌଣସି ମଙ୍ଗଳ ହୋଇନି। ଏବେ ମୁଁ ମୋର ଗଳ୍ପ କହିବି—ଶ୍ରବଣ କର, ତପୋଧନ; ଏହା ସାର୍ବଜନୀନ, ଏହା ଶୁଣିଲେ ତୁମେ ସୁଖୀ ହେବ। ମୋର ଜନ୍ମ ଡ୍ରାଭିଡ଼ରେ, ବୃଦ୍ଧି କର୍ଣ୍ଣାଟକରେ, ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ଗୁର୍ଜରର କିଛି ସ୍ଥାନରେ ମୁଁ ବୃଦ୍ଧ ହେଲି। ସେଠାରେ କଳିର ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଭାବରେ ମୁଁ ପାଖଣ୍ଡମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରମିତ ହୋଇ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଗଲି; ଦୀର୍ଘ ସମୟ ମୁଁ ଓ ମୋ ପୁଅମାନେ ଦୁର୍ବଳ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଲୁ। ପୁଣି ବୃନ୍ଦାବନକୁ ପହଞ୍ଚି, ମୁଁ ପୁଣି ଯୁବତୀ ଓ ଶୋଭାମୟ ହେଇଗଲି; ଏଠି ମୁଁ ଅତ୍ୟୁତ୍ତମ ରୂପ ଧାରଣ କଲି। କିନ୍ତୁ ଏଠି ମୋର ଦୁଇ ପୁଅ ଅତି କ୍ଳାନ୍ତ ଓ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ ପଡିଛନ୍ତି; ଏଠି ଛାଡ଼ି, ମୁଁ ଅନ୍ୟ ଦେଶକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ସେମାନେ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ଏହି ଦୁଃଖରେ ମୋର ହୃଦୟ ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ ହେଉଛି; ମୁଁ ଯୁବତୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କିଏଁକି ମୋର ପୁଅମାନେ ବୃଦ୍ଧ ହେଇଯାଇଛନ୍ତି? ଆମେ ସମସ୍ତେ ସଦା ଏକାଠି ରହିଛୁ, ତଥାପି ଏପରି ଭଳି ହଲା କେମିତି? ସାଧାରଣତଃ ମାଆ ବୃଦ୍ଧ ହୁଏ ଓ ପୁଅମାନେ ଯୁବ; ଏଠି ତ ତାଲମେଳ ଉଲଟିଗଲା। ତେଣୁ ମୁଁ ମୋ ଦୁଃଖରେ ଚିନ୍ତିତ ଓ ବିସ୍ମିତ; ମୁଁ ତୁମକୁ ପଚାରୁଛି, ମହାଯୋଗୀ, ଏହାର କାରଣ କ'ଣ?” ନାରଦ କହିଲେ—“ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ଆତ୍ମାରେ ଦେଖୁଛି; ତୁମେ ଦୁଃଖିତ ହେଉନାହିଁ, କାରଣ ହରି ତୁମକୁ ମଙ୍ଗଳ ଦେବେ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମହାମୁନି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ନାରଦ କହିଲେ—“ଶୁଣ, ସୁତିକୁମାରୀ; ଏହି ଯୋଗ ଓ ଭୟଙ୍କର କଳିଯୁଗ ନିମିତ୍ତରେ ଶିଷ୍ଟ ଆଚରଣ, ଯୋଗମାର୍ଗ ଓ ତପସ୍ୟା ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି। ଲୋକମାନେ ଅଘାସୁର ପରି ଦୁଷ୍ଟତା ଓ ଅନୃତ କାମରେ ଲିନ୍; ଏଠି ଧର୍ମିକମାନେ ଦୁଃଖିତ, ଅଧର୍ମୀମାନେ ଆନନ୍ଦିତ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଧୈର୍ୟ ଧରି ଜ୍ଞାନରେ ଅଟୁଟ ରହେ, ସେଉଁଠି ସତ୍ୟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏଠି ଅସ୍ପୃଶ୍ୟମାନେ ଦେଖି, ପୃଥିବୀ ଭାରବାହିନୀ ହୋଇଯାଇଛି; ପ୍ରତିବର୍ଷ ଆଶୀର୍ବାଦ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଉଛି। ଏବେ କେହି ତୁମକୁ ଓ ତୁମର ପୁଅମାନେକୁ ଏକାଠି ଦେଖୁନାହାନ୍ତି, ମୋହରେ ଅନ୍ଧ ଲୋକମାନେ ତୁମକୁ ଅବହେଳା କରିଛନ୍ତି, ତୁମେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଇଛ। ବୃନ୍ଦାବନ ସଂଯୋଗରେ ତୁମେ ପୁଣି ଯୁବତୀ ଏବଂ ତରୁଣୀ ହେଲ; ଧନ୍ୟ ବୃନ୍ଦାବନ, ଯେଉଁଠି ଭକ୍ତି ମଧ୍ୟ ନୃତ୍ୟ କରେ। ଏଠି ଗ୍ରାହକ ନଥିବାରୁ, ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଛାଡ଼ି ନାହିଁ; ସେମାନେ ଅଳ୍ପ ସନ୍ତୋଷରେ ବିଶ୍ରାନ୍ତ ମନେ କରୁଛନ୍ତି।” ଏଠି ଭକ୍ତି ପଚାରିଲେ—“ପରୀକ୍ଷିତ ରାଜା କିପରି ଅଶୁଦ୍ଧ କଳିକୁ ସ୍ଥାପିତ କଲେ? କଳି ଆସିଲାପରେ ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ସାର କେଉଁଠାକୁ ଗଲା? ଦୟାଳୁ ହରି ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ଅଧର୍ମ କିପରି ଦେଖାଯାଏ? ଆପଣଙ୍କ ଉତ୍ତର ଦ୍ୱାରା ଏହି ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରନ୍ତୁ।” ନାରଦ କହିଲେ—“ପୁଅ, ତୁମେ ପଚାରିଛ; ଏବେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣ; ମୁଁ ସମସ୍ତ କଥା କହିବି, ତୁମର ଭ୍ରମ ଦୂର ହେବ। ଯେବେ ମୁକୁନ୍ଦ, ଭଗବାନ, ପୃଥିବୀ ଛାଡ଼ି ନିଜ ଧାମକୁ ଗଲେ, ସେହି ଦିନଠାରୁ କଳି ଆସିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଧର୍ମମାର୍ଗକୁ ବାଧା ଦେଲେ।