ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ରାଜା ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସେ ଏକ ଘନଘୋର ବଦଳିଆ ମେଘ ପରି କଳା, ପିତାମ୍ବର ପିନ୍ଧିଥିବା, ଛାତିରେ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ଏବଂ କୌସ୍ତୁଭ ମଣିର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ତାଙ୍କର ଚାରିଟି ଭାସ୍ୱର ବାହୁ, ବିଜୟନ୍ତୀ ମାଳା ଗଳାରେ ପିନ୍ଧିଥିବା, ଚମକୁଥିବା ମକର କୁଣ୍ଡଳ ଏବଂ ଶୋଭାମୟ ମୃଦୁ ମୁହଁ ଦେଖି, ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ମନେ କଲେ ଏହି ଦେବତା ସାଧାରଣ ନୁହେଁ। ସେ ଏପରି ଦୃଶ୍ୟ ଯାହା ସମସ୍ତ ମାନବ ଜନ୍ୟ ଚମତ୍କାର, ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ମୃଦୁ ହାସୁଥିଲା, ଯୁବା ରୂପେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ସିଂହ ପରି ଗମ୍ଭୀର ଏବଂ ଶୌର୍ୟ ଏବଂ ତେଜରେ ଅପୂର୍ବ। ତାଙ୍କ ତେଜରେ ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ଭାରି ଚମକିଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ସେ ସନ୍ଦେହ ଏବଂ ସାବଧାନତାରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ଏକ ଅଜୟ୍ୟ ଶକ୍ତି ସାମ୍ନାରେ ଅନୁଭବ କରୁଥିବା ପରି। ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ପ୍ରଭୁ, କିଏ ଆପଣ, ଏହି ପାହାଡ଼ ଗୁହା ମଧ୍ୟରେ, ଏହି କାଣ୍ଟା ଝାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ଅପ୍ରତିମ କମଳ ତଳପାଦ ନେଇ ଚାଲିଛନ୍ତି? ଆପଣଙ୍କ ତେଜ ସମ୍ମୁଖରେ ଦେବ, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଶକ୍ତି କିଛି ନୁହେଁ। ଆପଣ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଅନ୍ଧାର ଗୁହାକୁ ଦୀପ୍ତିରେ ଆଲୋକିତ କରିଥିବା ପରି। ହେ ପୁରୁଷୋत्तମ, ଯଦି ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଥାଏ, ଆମେ ନିର୍ମଳ ଭାବରେ ସେବା କରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ, ଦୟାକରି ଆପଣଙ୍କ ଜନ୍ମ, କାର୍ଯ୍ୟ, ଏବଂ ବଂଶ ବିଷୟରେ କହନ୍ତୁ। ଆମେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶୀୟ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ମୋ ନାମ ମୁଚୁକୁନ୍ଦ, ଯୁବନଶ୍ୱର ପୁତ୍ର। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଜାଗି ଥିବାରୁ ଦୁର୍ବଳ ଏବଂ ନିଦ୍ରାଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ଏଠାରେ ଏକା ଶୁଇଥିଲି, ଏବେ ମାତ୍ର କେହି ମୋତେ ଜାଗାଇଲେ। ସେ ନିଶ୍ଚୟ ତାଙ୍କର ଦୁଷ୍ଟତାରୁ ଭସ୍ମ ହୋଇଗଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପରେ ଆପଣ, ଶତ୍ରୁ ନିଗ୍ରହରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏଠାରେ ଦେଖାଦେଲେ। ଆପଣଙ୍କ ତେଜ ଏପରି ଅସହ୍ୟ ଯେ ଆମେ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ; ହେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଆପଣ ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀ ମଧ୍ୟରେ ପୂଜ୍ୟ। ମୁଚୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ସୁନି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ପ୍ରଭୁ ମୃଦୁ ହାସି ସହିତ, ମେଘ ଗର୍ଜନା ପରି ଗମ୍ଭୀର କଣ୍ଠରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: “ମୋର ଜନ୍ମ, କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ନାମ ଅସଙ୍ଖ୍ୟ, ଏହି ଅନନ୍ତତାକୁ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଗଣନା କରିପାରିନାହିଁ। କେବଳ ଏଠି ନୁହେଁ, ମୋର ଜନ୍ମ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ ତିନି କାଳରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଏହାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନୁସରଣ କରିପାରନ୍ତିନାହିଁ। ତଥାପି, ଏହି ବର୍ତ୍ତମାନ ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ ଶୁଣ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ଧର୍ମର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ମୁଁ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଆସିଛି। ଭାର ହ୍ରାସ ପାଇଁ, ଅସୁରମାନେ ନାଶ ପାଇଁ, ମୁଁ ଯଦୁ ବଂଶରେ, ଅନକଦୁନ୍ଦୁଭିଙ୍କ ଘରେ ଅବତରଣ କରିଛି; ଲୋକେ ମୋତେ ବସୁଦେବ, ବସୁଦେବଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୋଲି କହନ୍ତି। କାଳନେମି, କଂସ, ପ୍ରଲମ୍ବ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ନାଶ ପାଇଛନ୍ତି; ଏହି ଯବନ ମଧ୍ୟ ତୁମର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଭସ୍ମ ହୋଇଛି। ମୁଁ ଏଠାରେ ତୁମ ପାଇଁ ଆସିଛି, ପୂର୍ବେ ତୁମେ ମୋତେ ଅନେକ ଭାବେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଥିଲ; ମୁଁ ମୋର ଭକ୍ତଙ୍କୁ ସଦା ପ୍ରସନ୍ନ। ହେ ରାଜର୍ଷି, ତୁମେ ଯେ କୌଣସି ବର ଚାହଁ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବି। ଯେଉଁଠାରେ ମୋର କୃପା ମିଳେ, ସେଠାରେ ଆଉ କେହି ଶୋକ କରିବାକୁ ପଡ଼େନାହିଁ।” ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ: ଏପରି ଶୁଣି, ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ଆନନ୍ଦରେ ଶିର ନମାଇ, ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିଲେ, ଏବଂ ଗର୍ଗ ଋଷିଙ୍କ ଶବ୍ଦ ସ୍ମରଣ କଲେ। ମୁଚୁକୁନ୍ଦ କହିଲେ: “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଲୋକମାନେ ଆପଣଙ୍କ ମାୟାରେ ମୁହଁ ହୋଇ, ଆପଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତିନାହିଁ, କେବଳ ଦୁଃଖ ଦେଖନ୍ତି; ସେମାନେ ସୁଖ ଆଶାରେ ଗୃହ, ସ୍ତ୍ରୀ, ପୁରୁଷ ଓ ପରିବାରରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ ମୂଢ଼ତାରେ ଚେତନା ହରାଇ ଯାଆନ୍ତି। ହେ ନିର୍ମଳ, ଏଠାରେ ମିଳିଥିବା ଦୁର୍ଲଭ ମାନବ ଜନ୍ମ ଏବଂ ଶରୀର ନିରୋଗ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଯଦି ତାଙ୍କ ମନ ଅନ୍ୟତ୍ର ଲାଗି ଆପଣଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ଭକ୍ତି କରିନଥାଏ, ସେ ଜଣେ ପଶୁ ପରି ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନର ଅନ୍ଧକୁପରେ ପଡ଼ିଯାଏ। ହେ ଅଜିତ, ଏ ମୋର ସମୟ ଫଳହୀନ ଭାବେ ବ୍ୟତୀତ ହୋଇଗଲା, ରାଜ୍ୟ ଶ୍ରୀରେ ମଦୋନ୍ମତ ହୋଇ, ଆତ୍ମାକୁ ଦେହ ଭାବି, ସନ୍ତାନ, ପତ୍ନୀ, ଧନ ଓ ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ, ଅନେକ ଚିନ୍ତାରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ। ଏହି ମାଟିର ଘଡ଼ା ପରି ଦେହରେ, ‘ମାନବ ରାଜା’ ଭାବେ ବିଶ୍ୱରେ ଗର୍ବିତ ହୋଇ, ରଥ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ପଦାତି ଓ ସେବକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘୂରି ଚାଲିଥିଲି, କେହିଁକୁ ଗଣନା କରୁନଥିଲି। ମଦୋନ୍ମତ ହୋଇ, କ’ଣ କରିବି ଭାବି ଚିନ୍ତାରେ ରହି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତି ଓ ଲୋଭରେ ଡୁବିଥିଲି; କିନ୍ତୁ ଆପଣ ଅଚିଞ୍ଚଳ, ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଭାବେ ମୃତ୍ୟୁ ପରି ଆସନ୍ତି, ଯେପରି ସାପ ମୂଷାର ଗହ୍ୱର ଚୁମିଥାଏ। ପୂର୍ବେ ମୁଁ ସୁନ୍ଦର ରଥ ଓ ଦୃଢ଼ ହାତୀ ଉପରେ ଚଢ଼ି, ‘ମାନବ ରାଜା’ ଭାବେ ପରିଚିତ ଥିଲି; କିନ୍ତୁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ କାଳ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦେହ ଶେଷେ ମଳ, କୀଟ କିମ୍ବା ଭସ୍ମ ଭାବେ ପରିଚିତ ହୁଏ। ଦିଗ୍ବିଜୟ କରି, ପୃଥିବୀ ପରି ଦେହ ଧାରଣ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜାସନେ ବସି, ଅନ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇଥିଲି, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ତେ ସେ ଗୃହସ୍ଥ ଭୋଗରେ, ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଖେଳନା ପରି ଚାଲାନ୍ତି। ଏକ ମହାପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ଦାନ, ତ୍ୟାଗ, ତପସ୍ୟା କରି, ଭୋଗ ତ୍ୟାଗ କଲେ ମଧ୍ୟ ପୁନି ‘ମୁଁ ରାଜା ହେବି’ ଭାବି ଆଶାରେ ଅତ୍ୟଧିକ ତୃଷ୍ଣାରେ ଆନନ୍ଦ ନ ପାଏ। ଜେତେବେଳେ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର ଘୁରି, କୌଣସି ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ସଙ୍ଗ ମିଳେ, ସେଠାରେ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ କୃପା ଯେ, ଏହି ରାଜ୍ୟ ଆସକ୍ତି ଅପେକ୍ଷା ଅପେକ୍ଷାରେ ଅନେକ ମହାନ୍ତ ଅର୍ଥ ଥାଏ, ଯାହା ପାଇଁ ମହାତ୍ମାମାନେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଆନ୍ତି। ହେ ନାଥ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପଦସେବା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଵର ଚାହେଁନାହିଁ, ଏହି ସେବା ନିରାଶ୍ରୟ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଆଶା କରନ୍ତି; ଯେଉଁଠାରେ ମୋକ୍ଷଦାତା ଆପଣଙ୍କୁ ପୂଜି ଅନ୍ୟ ଏହି ବନ୍ଧନକାରୀ ଵର ଚାହେଁ?