ଏହିପରି ଉଚ୍ଚାରଣ ହେବା ପରେ, ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ମହାରାଜ, ଦେବତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ପହାଡ଼ର ଗୁଫାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ ଏବଂ ଶୟନ କଲେ; ତାଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ନିଦ୍ରା ଆବରଣ କରି ନେଲା। ଏହି ସମୟରେ, ଯବନ ଅଗ୍ନିରେ ଭସ୍ମ ହୋଇଗଲା, ତାପରେ, ଶ୍ରୀଭଗବାନ, ସାତ୍ୱତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଜ୍ଞାନୀ ମୁଚୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ପାଖରେ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ଦେଖିଲେ—ଏକ କଳା ବଦଳ ମେଘ ଭଳି ଦେହ, ପୀତବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ଚେଷ୍ଟରେ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ, କଉସ୍ତୁଭ ମଣିର ଚମକ। ଚାରିଟିଏ ଦୀପ୍ତିମାନ ହାତ, ବୈଜୟନ୍ତୀ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ସୁନ୍ଦର ମୁଖ, ଦୟାମୟ ଦୃଷ୍ଟି, ମକର କୁଣ୍ଡଳର ଚମକ। ସମସ୍ତ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଦେଖିବାକୁ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ, ହସୁଥିବା ଆଖି, ସଦା ଯୁବା, ଶିଂହ ଭଳି ଗମ୍ଭୀର, ମହାପ୍ରଭାବୀ। ଭଗବାନଙ୍କ ଏତେ ଚମକରେ ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ଭାବାବେଶରେ, ସନ୍ଦେହ ଓ ସାବଧାନତାରେ, ଭଗବାନଙ୍କୁ ନମ୍ରତାପୂର୍ବକ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ—“ଏ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି, ଆପଣ କିଏ? କେଉଁଠୁ ଏହି ପହାଡ଼ର ଗୁଫାରେ, କଣ୍ଟା-ଝାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ଅପନଙ୍କ ମନ୍ଦାର ଫୁଲ ଭଳି ପାଦ ଚାଲିଛି?” ତାପରେ ଆଉ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଏ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର, ବିଶ୍ୱର ରକ୍ଷକ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦେବତା—ଅପନଙ୍କ ଚମକ ସାମ୍ନାରେ କିଏ?” “ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବେ ଦେଖୁଛି; ଆପଣ ଏହି ଗୁଫାର ଅନ୍ଧାରକୁ ଦୀପ ଭଳି ଦୂର କରିଛନ୍ତି।” “ଏ ମହାପୁରୁଷ, ଯଦି ଆପଣ ମୁଁ ଭଳି ଦାସମାନେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ଦୟାକରି ଆପଣଙ୍କ ଜନ୍ମ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ବଂଶ ବିଷୟରେ କହନ୍ତୁ। ଆମେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର କ୍ଷତ୍ରିୟ; ମୁଁ ଯୁବନାଶ୍ୱ ପୁତ୍ର ମୁଚୁକୁନ୍ଦ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଜାଗି ଥିବାରୁ, ମୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଦ୍ରାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଏଠାରେ ଏକା ଶୁଇଥିଲି, କିଏ ମୋତେ ଜଗାଇଲେ। ସେ ନିଜ ଦୁଷ୍ଟତାରେ ଭସ୍ମ ହୋଇଗଲେ; ତାପରେ ଆପଣ, ଶତ୍ରୁ ଦମନରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏଠାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ଆପଣଙ୍କ ଦୀପ୍ତି ଏତେ ଅସହ୍ୟ—ମୁଁ ଦେଖିପାରି ନାହିଁ; ଏ ଦିବ୍ୟ ପୁରୁଷ, ଆପଣ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପୂଜ୍ୟ।” ଏପରି ଭାବରେ ରାଜା ପ୍ରସ୍ନ କରିବା ପରେ, ଭଗବାନ, ଜୀବମାନଙ୍କ ସ୍ରଷ୍ଟା, ଶିଉଁ ହସି କହିଲେ, ତାଙ୍କର କଥା ବଦଳ ମେଘ ଭଳି ଗମ୍ଭୀର—“ମୋ ଜନ୍ମ, କାର୍ଯ୍ୟ, ନାମ ଅସଂଖ୍ୟ, ମିତ୍ର; ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଗଣିପାରିବି ନାହିଁ, ସେ ଅନନ୍ତ। କେବେ କେବେ ମୁଁ ମହାପୁରୁଷମାନେ ଭଳି ଭୂମିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, କିନ୍ତୁ ମୋ ଜନ୍ମ କେବେ ଗୁଣ, କାର୍ଯ୍ୟ, ନାମରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ନୁହେଁ। ରାଜା, ମୋ ଜନ୍ମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ତିନି ସମୟରେ ବିସ୍ତୃତ; ମହା ଋଷିମାନେ ତାହା ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଶେଷ ପାଇପାରିନାହିଁ। ତଥାପି, ମିତ୍ର, ଏବେ ମୋ ବର୍ତ୍ତମାନ ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ ଶୁଣ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ଧର୍ମର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ମୁଁ ଅନେକ ଦିନ ପୂର୍ବରୁ ଅବତରଣ କରିଛି। ପୃଥିବୀର ଭାର ହ୍ରାସ ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ, ମୁଁ ଯଦୁ ବଂଶରେ, ଅନକଦୁନ୍ଦୁଭି ଘରେ ଅବତରଣ କରିଛି; ଲୋକମାନେ ମୋତେ ବସୁଦେବ, ବସୁଦେବଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଚିହ୍ନିଛନ୍ତି। କାଳନେମି, କଂସ, ପ୍ରଲମ୍ବ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ନିହତ ହୋଇଛନ୍ତି; ଏହି ଯବନ ମଧ୍ୟ, ରାଜା, ତୁମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଭସ୍ମ ହୋଇଛି। ମୁଁ ଏହି ଗୁଫାକୁ ତୁମ ପାଇଁ ଆସିଛି, ତୁମେ ଅତୀତରେ ମୋତେ ବଡ଼ ଭାବରେ ଉପାସନା କରିଥିଲା, ମୁଁ ମୋ ଭକ୍ତମାନେ ପ୍ରତି ନିର୍ମଳ। ବର ଚୟନ କର, ରାଜା ଋଷି; ମୁଁ ତୁମେ ଚାହିଥିବା ସବୁ ଦେଇପାରିବି। ଯାହା ପାଇଁ ମୋ ଅନୁଗ୍ରହ ମିଳିଥାଏ, ସେ କେବେ ଦୁଃଖି ହେବା ଦରକାର ନାହିଁ।” ଶୁକଦେବ କହିଲେ—ଏପରି ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୁଣି, ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ଆନନ୍ଦରେ, ଭଗବାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ, ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିଲେ, ଗର୍ଗ ମୁନିଙ୍କ ଉପଦେଶ ମନେ ପକାଇଲେ। ମୁଚୁକୁନ୍ଦ କହିଲେ—“ପ୍ରଭୁ, ଲୋକମାନେ ଆପଣଙ୍କ ମାୟାରେ ଭ୍ରମିତ, ଆପଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରିନାହିଁ, ଦୁଃଖ ଦେଖି ବିମୁଢ଼ ହୋଇଯାନ୍ତି; ସୁଖ ଚାହିଁ ଗୃହ, ନାରୀ, ପୁରୁଷ ଆଦିରେ ଆସକ୍ତ, ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏ ନିର୍ମଳ, ଦୁର୍ଲଭ ମାନବ ଜନ୍ମ ମିଳିଲା, ଶରୀର ଶୁଷ୍ଟ, କିନ୍ତୁ ମନ ବିମୁଢ଼, ଆପଣଙ୍କ ପଦପଙ୍କଜରେ ଉପାସନା କରିନାହିଁ, ଏହି ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନର ଅନ୍ଧା ଉଁକୁ ମୃଗ ଭଳି ପଡ଼ିଯାଏ। ଅଜୟ, ଏ ମୋ ସମୟ ଅର୍ଥହୀନ ଭାବରେ କଟିଗଲା; ରାଜା ଭାବରେ ମଦୋନ୍ମତ, ମୃତ୍ୟୁ ଭାବରେ ବିମୁଢ଼, ଶିଶୁ, ଜନାନୀ, ଧନ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଆଦିରେ ଗଭୀର ଆସକ୍ତି, ଅନେକ ଚିନ୍ତାରେ ଶିକ୍ଷିତ। ଏ ମାଟି ଭଳି ଶରୀରରେ, ମୁଁ ‘ମନୁଷ୍ୟର ରାଜା’ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥାପିତ, ରଥ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ପଦାତି, ଅନୁଚରମାନେ ଆସପାସ, ଭୂମିରେ ଅଭିମାନରେ ଚାଲିଥିଲି, ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଗଣନା କରିନାହିଁ। ମଦ ଭଳି, ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ଏକାଗ୍ର, କଣ କରିବି ଭାବରେ ଚିନ୍ତା, ଲୋଭ ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ିବା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖ ପାଇଁ ଆସକ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଆପଣ, ଅବିମୁଢ଼, ଅଚିରେ ମୃତ୍ୟୁ ଭଳି ଆସିଗଲେ, ସାପ ଭଳି ଉଁକୁ ଚୁଆଁଥିବା। ଏକ ସମୟରେ ସୁନା ରଥ, ବଡ଼ ହାତୀରେ ଚାଲିଥିଲି, ‘ମନୁଷ୍ୟର ରାଜା’ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିଥିଲି; କିନ୍ତୁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ କାଳରେ ଏହି ଶରୀର ଏକ ମାତ୍ର ମଳ, କୀଟ କିମ୍ବା ଭସ୍ମ ଭଳି ହୋଇଯାଏ। ଦିଗ୍ବିଜୟ କରି, ଭୂମି ଭଳି ଦୀର୍ଘ ଦେହ ନେଇ, ରତ୍ନାସନରେ ବସି, ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନଙ୍କର ଆଦର ନେଇ, ଏକ ପୁରୁଷ ନାରୀମାନଙ୍କ ଖେଳରେ, ପଶୁ ଭଳି ଗୃହସୁଖରେ ଆକାଂକ୍ଷା କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ। ଏକ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ତପସ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠା, ଭୋଗ ତ୍ୟାଗ କରି, ଦାନ ଦେଇ, ଏବେ ମଧ୍ୟ, ‘ମୁଁ ରାଜା ହେବି’ ଭାବରେ ଆକାଂକ୍ଷା ବଢ଼ିବା, ତଥାପି ନିର୍ମଳ ନାହିଁ। ଏହି ଜନ୍ମ ମୂଳେ ଭ୍ରମି, ମୁକ୍ତି ମିଳିଲେ, ଅଚ୍ୟୁତ, ତାପରେ ଶାଧୁମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ମିଳିଥାଏ; ଏହି ସଙ୍ଗ ହେଲେ, ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ଏହାକୁ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ଭାବରେ ଦେଖୁଛି—ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ରାଜ୍ୟ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଦୂର ହୋଇଛି; ଏହା ଶାଧୁମାନେ ଚାହିଁଥିବା, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଭୂମି ତ୍ୟାଗ କରି ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା।