ଏକ ସମୟର କଥା, ମହାବୀର ରାଜା ମୁଚୁକୁନ୍ଦ, ମନୁଷ୍ୟ ଲୋକ ଓ ଶତ୍ରୁ ଶୂନ୍ୟ ରାଜ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଛାଡ଼ି, ତାଙ୍କ ପରିବାରକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁଅ, ଭାର୍ୟା, ଆତ୍ମୀୟ, ମନ୍ତ୍ରୀ, ଉପଦେଷ୍ଟା ଏବଂ ସମସ୍ତ ସମକାଳୀନ ପ୍ରଜା ଏବେ ଜୀବନ୍ତ ନାହାନ୍ତି । ଏହି ସମସ୍ତ ଘଟଣାର ମୂଳ କାରଣ ହେଉଛି ସମୟ—ଅଦୃଶ୍ୟ, ଅନଶ୍ୱର ଏବଂ ସମସ୍ତଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଯିଏ ଖେଳ କରି କରି ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଶେଷ କରେ, ଯେପରି ଗୋଲା କୁ ଗୋପାଳ ନେଇଯାନ୍ତି । ଏହି ସମୟରେ ଦେବତାମାନେ ମୁଚୁକୁନ୍ଦଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ମୁକ୍ତି ଛଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବର ଚୟନ କର; ଏହି ଦିନ ମୁକ୍ତି ଦେବା ଆମ ପାଖରେ ନାହିଁ; କାରଣ, ଏକମାତ୍ର ନିର୍ମଳ ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁ ମାନେ ମାତ୍ର ମୁକ୍ତି ଦେଇପାରନ୍ତି ।” ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଶ୍ରୀମୁଚୁକୁନ୍ଦ ଦେବତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଗୁହା ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଦିବ୍ୟ ନିଦ୍ରାରେ ଶୟନ କଲେ । ଏହି ସମୟରେ, ଯବନ ଧ୍ୱଂସ ହେବା ପରେ, ସାତ୍ୱତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ପରମ ପବିତ୍ର ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ, ଜ୍ଞାନୀ ମୁଚୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ । ସେ ମେଘ ମାନେ ଯେପରି ଶ୍ୟାମଳ, ପୀତବସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ଚେଷ୍ଟରେ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ, କୌସ୍ତୁଭ ମଣିର ଅଭା ଦ୍ୱାରା ଦୀପ୍ତିମାନ, ଚାରିଟି ଦୀପ୍ତିମୟ ଭୁଜା, ବୈଜୟନ୍ତୀ ମାଳା ଧାରଣ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ସୁନ୍ଦର ମୃଦୁ ମୁହଁ, ମକରକୁଣ୍ଡଳ ଚମକୁଥିଲା, ସମସ୍ତ ମାନବ ଜନଙ୍କ ପାଇଁ ଦର୍ଶନୀୟ, ପ୍ରେମମୟ ହସ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି, ଯୁବକ ଭାବ ଓ ସିଂହ ଭଳି ଶୌର୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲେ । ଏହି ଅତିଶୟ ଦୀପ୍ତି ଦେଖି, ରାଜା ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ଚକିତ ହେଲେ ଏବଂ ସନ୍ଦେହ ଓ ସାବଧାନତା ସହିତ ମୃଦୁ କଥାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— “ହେ ଦିବ୍ୟ ପୁରୁଷ, ଆପଣ କିଏ? ଏହି ପ୍ରବଳ ଅରଣ୍ୟ ଓ ପାହାଡ଼ ଗୁହା ମଧ୍ୟରେ ଅପରିଚିତ ହସ୍ତପଦ ଦ୍ୱାରା କଣ ଆପଣ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି? ଆପଣଙ୍କର ଏହି ଦୀପ୍ତି ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି, ଇନ୍ଦ୍ର କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦେବତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି । ଆପଣଙ୍କ ଆଲୋକ ଏହି ଅନ୍ଧକାର ଗୁହାକୁ ଦୀପ ଭଳି ଅନ୍ଧକାର ହଟାଇଦେଉଛି । ଅତଏବ, ଯଦି ଆପଣଙ୍କୁ ଭଲ ଲାଗେ, ଆମେ ନିର୍ମଳ ଭାବେ ସେବା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ଆପଣଙ୍କ ଜନ୍ମ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ବଂଶ ବିଷୟରେ କୃପା କରି କୁହନ୍ତୁ । ମୁଁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଯୁବନାଶ୍ୱଙ୍କ ପୁଅ ମୁଚୁକୁନ୍ଦ । ଦୀର୍ଘ ନିଦ୍ରା ପରେ ଏଠାରେ ଏକା ଶୁଇଥିଲି, ଏବେ ମୋତେ ଜଣେ ଜଗାଇଦେଲେ । ସେ ନିଶ୍ଚୟ ତାଙ୍କ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଭସ୍ମ ହୋଇଗଲେ, ଏବଂ ତୁରନ୍ତ ପରେ ଆପଣ, ଶତ୍ରୁ ନିବାରଣରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏଠାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ । ଆପଣଙ୍କ ଦୀପ୍ତି ଏତେ ଅସହ୍ୟ, ଯେ ଆମେ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ; ଆପଣ ଦେହଧାରୀ ଜନମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପୂଜ୍ୟ ।” ରାଜାଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନକୁ ଶୁଣି, ଭଗବାନ ମୁସ୍କୁରାଇ କହିଲେ, ତାଙ୍କର ଧ୍ୱନି ମେଘ ଗର୍ଜନା ସମାନ ଗମ୍ଭୀର । “ମୋର ଜନ୍ମ, କାର୍ଯ୍ୟ, ନାମ ଅସଂଖ୍ୟ; ମୁଁ ଏହାକୁ ଗଣନା କରିପାରେନି, କାରଣ ସେଗୁଡ଼ିକ ଅନନ୍ତ । କେବଳ କେତେକ ସମୟ ମୁଁ ପୃଥିବୀରେ ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ସହ ଜନ୍ମ ନେଇଛି; କିନ୍ତୁ ମୋର ଜନ୍ମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ କେବେ ଗୁଣ, କ୍ରିୟା, ନାମ ଦ୍ୱାରା ସୀମିତ ନୁହେଁ । ସମସ୍ତ ତିନି କାଳରେ ମୋର କାର୍ଯ୍ୟ ବିସ୍ତୃତ; ମହାମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଅନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନୁସରଣ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ତଥାପି, ଏବେ ମୋର ବର୍ତ୍ତମାନ ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ ଶୁଣ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆବେଦନରେ ଧର୍ମର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ମୁଁ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି । ପୃଥିବୀର ଭାର ହ୍ରାସ କରିବା ଓ ଦାନବମାନେ ନାଶ କରିବା ପାଇଁ ମୁଁ ଯଦୁବଂଶରେ, ଅନକଦୁନ୍ଦୁଭିଙ୍କ ଘରେ ଅବତାର ନେଇଛି; ଲୋକେ ମୋତେ ବସୁଦେବ, ବସୁଦେବଙ୍କ ପୁଅ ବୋଲି କହନ୍ତି । କାଳନେମି, କଂସ, ପ୍ରଲମ୍ବ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ନିହତ; ଏହି ଯବନ ମଧ୍ୟ ତୁମ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଭସ୍ମ ହୋଇଛି । ମୁଁ ଏଠାକୁ ତୁମ ପାଇଁ ଆସିଛି, ତୁମେ ପୂର୍ବରୁ ମୋତେ ଅନେକ ଭାବରେ ପୂଜିଥିଲ; ମୁଁ ମୋ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ସଦା ପ୍ରସନ୍ନ । ଏବେ ବର ଚୟନ କର, ଯାହା ଚାହ; ଯେଉଁଠାରେ ମୋର କୃପା ମିଳେ, ସେଠାରେ ଦୁଃଖ କେବେ ନାହିଁ ।” ଶୁକଦେବ କହିଲେ, ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ନମସ୍କାର କଲେ, ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିଲେ ଏବଂ ଗର୍ଗ ଋଷିଙ୍କ କଥା ସ୍ମରଣ କଲେ । ତାପରେ ମୁଚୁକୁନ୍ଦ କହିଲେ, “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ ମାୟାରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମୁହଁ ହୋଇ, ଦୁଃଖ ଦେଖି ଆପଣଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି ନାହାନ୍ତି; ସେମାନେ ସୁଖ ଅନ୍ୱେଷଣ କରି, ଘର, ନାରୀ, ପୁରୁଷ ଓ ସମ୍ପତ୍ତିରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ ମୂଢ଼ତାରେ ପଡ଼ନ୍ତି । ଏଠି ଦୁର୍ଲଭ ମାନବ ଜନ୍ମ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶରୀର ସ୍ୱସ୍ଥ ଓ ସଂସ୍କାର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ଚରଣାମୃତ ଉପାସନା କରେନାହିଁ, ସେ ଜଣେ ପଶୁ ଭଳି ଘରସଂସାରର ଅନ୍ଧକୂପରେ ପଡ଼ିଯାଏ । ହେ ଅଜୟ, ମୋ ଜୀବନ ରାଜ୍ୟ ଭୋଗରେ, ପୁଅ, ଭାର୍ୟା, ଧନ, ଭୋଗ ଓ ଅନେକ ଚିନ୍ତାରେ ମୂଢ଼ ହୋଇ ଅର୍ଥହୀନ ଭାବେ କଟିଗଲା । ଏହି ମାଟିର ଘଡ଼ା ସମ ଶରୀରରେ ମୁଁ ରାଜା ଭାବରେ ଅଭିମାନ କରୁଥିଲି; ଚାରିପାଖରେ ରଥ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ସେନା, ଅନୁଚର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଗଣନା କରୁନଥିଲି । ମୋର ଅଭିମାନ ଓ ଭୋଗ ଆଶା ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ୁଥିଲା, ଏବଂ ମୁଁ କେବେ ମୃତ୍ୟୁ ଆସିଯିବ ବୋଲି ଭାବିନଥିଲି; କିନ୍ତୁ ଆପଣ, ମୃତ୍ୟୁ ଭଳି, ଅଚାନକ ଏସିଯାନ୍ତି, ଯେପରି ଅଜଗର ଧୀରେ ଏକ ଉନ୍ଡୁକ ଗହ୍ୱରକୁ ଚୁମିଯାଏ । ଏକଦିନ ମୁଁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଥ ବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତୀରେ ଚଢ଼ି ‘ମନୁଷ୍ୟର ରାଜା’ ଭାବରେ ପରିଚିତ ଥିଲି; କିନ୍ତୁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ କାଳରେ ଏହି ଦେହ ମଧ୍ୟ ମଳ, କୀଟ କିମ୍ବା ଭସ୍ମ ହୋଇଯାଏ । ଏହି ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ଦିଗ୍ବିଜୟୀ, ମହାନ୍ ରାଜସିଂହାସନରେ ବସି, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା ଲାଭ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ଶେଷରେ ଘରସଂସାର ଭୋଗରେ ନାରୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଖେଳନା ପଶୁ ଭଳି ନେଇଯାନ୍ତି । ଏହି ଭାବେ ଯେଉଁଠି ମନୁଷ୍ୟ କର୍ମ କରି, ତ୍ୟାଗ, ଦାନ, ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ଚାହିଁଥାଏ, ସେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଆଶା ଶେଷ ହୁଏନାହିଁ—‘ମୁଁ ରାଜା ହେବି’ ବୋଲି ଆଶା ଅବିରତ ରହିଯାଏ ।