ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେଠାରେ ଏହି ମହାପୁରୁଷ କିଏ ଥିଲେ? ସେ କେଉଁ ବଂଶର, କେଉଁ ପ୍ରଭାବର ସ୍ୱାମୀ? କାହିଁକି ସେ ଗୁହାକୁ ଯାଇ ଏପରି ଶୁଇଁ ରହିଲେ? ଏହି ଯବନନାଶକଙ୍କର ତେଜସ୍ୱିତା କେମିତି ଥିଲା?" ତେବେ ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ହେ ରାଜନ୍, ସେ ମହାପୁରୁଷ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର, ମାନ୍ଧାତୃଙ୍କର ପୁତ୍ର ମହାନ ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ଥିଲେ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତ, ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ଓ ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ଥିଲେ। ଦେବତାମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ସମେତ, ଅସୁରମାନେ ଭୟଭୀତ ହେବାରୁ, ମୁଚୁକୁନ୍ଦଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରି ସେମାନେ ସଙ୍ଗ୍ରକ୍ଷଣ କରିବାକୁ କହିଥିଲେ। ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ବହୁଦିନ ଦେବତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କଲେ। ଶେଷରେ, ଦେବତାମାନେ ଗୁହାରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ, 'ହେ ରାଜା, ଏହି କଷ୍ଟକର କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦିଅ।' 'ତୁମେ ମାନବ ଲୋକ ଓ ଶତ୍ରୁଶୂନ୍ୟ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଛ, ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ତୁମର ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ତ୍ୟାଗ କରିଛ। ଏବେ ତୁମର ପୁଅ, ସ୍ତ୍ରୀ, ବାନ୍ଧବ, ମନ୍ତ୍ରୀ, ପ୍ରଜାମାନେ - ସମସ୍ତେ ଏହି ଲୋକରେ ନାହାନ୍ତି। ସମୟ, ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ୍ ଓ ଅବିନାଶୀ, ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସେ ଖେଳରେ ଗୋବାଳକ ଭଳି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶେଷ କରେ।' 'ତୁମେ ମୁଁ ଛଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଵର ଚୟନ କର; ମୋକ୍ଷ ଦେବା ଆମ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ଏକମାତ୍ର ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଖରେ ଅଛି।' ଦେବମାନେ ଏପରି କହିବା ପରେ, ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ଶିର ନମାଇ ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଓ ଦିବ୍ୟ ନିଦ୍ରାରେ ଅନ୍ତର୍ମୁଗ୍ନ ହେଲେ। ଏହିପରି ଯବନ ରାକ୍ଷସ ଭସ୍ମ ହେବା ପରେ, ସାତ୍ୱତଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରୀହରି ସେଠାରେ ଦେଖାଦେଲେ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ମୁଚୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସିଲେ। ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ଦେଖିଲେ, ସେ ମେଘଘନ ଭଳି ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ପୀତାମ୍ବର ପିନ୍ଧିଥିବା, ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ, କୌସ୍ତୁଭ ମଣିର ଉଜ୍ୱଳତା, ଚାରି ହସ୍ତ, ବୈଜୟନ୍ତୀ ମାଳା, ଶୋଭାମୟ ମୁହଁ, ମକରକୁଣ୍ଡଳର ଚମକ, ମଧୁର ହସି, ଯୁବକ ସଦୃଶ ରୂପ, ସିଂହ ଭଳି ଗମ୍ଭୀର ଚାଳ ଓ ଶୌର୍ୟର ମୂର୍ତ୍ତି। ତାଙ୍କର ଅସୀମ ତେଜସ୍ୱିତା ଦେଖି, ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ସାବଧାନ ହୋଇ ସହଜ ଭାବେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, 'ହେ ମହାପୁରୁଷ, ଏହି ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଏହି କଣ୍ଟକାକୀର୍ଣ୍ଣ ଗିରିଗୁହାରେ ତୁମେ କିଏ? କଂଠ ନଳିନ ଦଳ ସଦୃଶ ତୁମ ପଦପଦ୍ମ ଏଠାରେ କିପରି ବିଚରଣ କରୁଛି?' 'ଦେବ, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର, ଲୋକପାଳ – କାହାର ତେଜ ତୁମ ତୁଳନାରେ? ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ଭାବୁଛି, କାରଣ ତୁମେ ଏହି ଅନ୍ଧକାର ଗୁହାକୁ ଦୀପ ଭଳି ପ୍ରକାଶିତ କରିଛ।' 'ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯଦି ଚାହାଁ, ତେବେ ଆମେ ନିର୍ମଳ ଭାବରେ ଶୁଶୂଷା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ତୁମ ଜନ୍ମ, କାର୍ଯ୍ୟ, ବଂଶ ବିଷୟରେ କୁହ।' 'ମୁଁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଯୁବନଶ୍ୱର ପୁତ୍ର ମୁଚୁକୁନ୍ଦ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଜାଗି ଥିଲି, ନିଦ୍ରାରେ ଅନ୍ତର୍ମୁଗ୍ନ ହୋଇ ଏଠାରେ ଏକାକୀ ଶୁଇଥିଲି, କିଏ ମୋତେ ଜାଗେଇଦେଲା।' 'ଏହି ଯବନ ନିଶ୍ଚୟ ତାଙ୍କର ଦୁଷ୍ଟତାରୁ ଭସ୍ମ ହେଲେ, ତାପରେ ତୁମେ, ଶତ୍ରୁଦଳନରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏଠାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲ।' 'ତୁମ ତେଜ ଏତେ ଅସହ୍ୟ ଯେ ଆମେ ତୁମକୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ, ହେ ଦେବ, ତୁମେ ଦେହଧାରୀ ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପୂଜ୍ୟ।' ମୁଚୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ଏପରି କଥା ପରେ, ଭଗବାନ୍ ଦୟାମୟ ହସି କହିଲେ, 'ମୋର ଜନ୍ମ, କାର୍ଯ୍ୟ, ନାମ ଅସଂଖ୍ୟ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଗଣନା କରିପାରିବିନାହିଁ, କାରଣ ସେଗୁଡ଼ିକ ଅନନ୍ତ।' 'ମୁଁ କେବେ କେବେ ମହାପୁରୁଷମାନଙ୍କ ସହିତ ମାନବ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, କିନ୍ତୁ ମୋର ଜନ୍ମ କ୍ରିୟା ଓ ନାମ କେବେ ସ୍ଥିର ନୁହେଁ।' 'ମୋର ଜନ୍ମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତ କାଳକୁ ଆବର୍ତ୍ତିତ କରେ, ମହାର୍ଷିମାନେ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ସମାପ୍ତି ନାହିଁ।' 'ତଥାପି, ଏବେ ମୋର ବର୍ତ୍ତମାନ ଅବତାର ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ଧର୍ମର ରକ୍ଷା ପାଇଁ, ଭୂଭାର ହ୍ରାସ ଓ ଅସୁର ନାଶ ପାଇଁ, ମୁଁ ଯଦୁବଂଶରେ, ଅନକଦୁନ୍ଦୁଭିଙ୍କ ଘରେ ଅବତରଣ କରିଛି। ଲୋକେ ମୋତେ ବସୁଦେବ, ବସୁଦେବଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୋଲି କହନ୍ତି।' 'କାଳନେମି, କଂସ, ପ୍ରଲମ୍ବ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ନିହତ ହୋଇଛନ୍ତି; ଏହି ଯବନ ମଧ୍ୟ ତୁମ ଦୃଷ୍ଟି ଅଗ୍ନିରେ ଭସ୍ମ ହୋଇଛି।' 'ମୁଁ ଏଠାରେ ତୁମ ପାଇଁ ଆସିଛି, କାରଣ ପୂର୍ବେ ତୁମେ ମୋତେ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜିଥିଲ। ମୁଁ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ୍।' 'ଏବେ ବର ଚୟନ କର, ମୁଁ ତୁମ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବି। ଯିଏ ମୋର କୃପା ପାଏ, ସେ କେବେ ଶୋକ କରିନାହାନ୍ତି।' ଏପରି ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ନିକଟରୁ ଶ୍ରବଣ କରି, ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ଅତି ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ନମସ୍କାର କଲେ, ତାଙ୍କୁ ନାରାୟଣ ବୋଲି ଚିହ୍ନିଲେ, ଓ ଗର୍ଗଙ୍କ କଥା ସ୍ମରଣ କଲେ। ମୁଚୁକୁନ୍ଦ କହିଲେ, 'ହେ ପ୍ରଭୁ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ତୁମ ମାୟାରେ ମୋହିତ ହୋଇ, ଦୁଃଖ ଦେଖି ତୁମେ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଅନୁସ୍ମରଣ କରନ୍ତିନାହିଁ; ସେମାନେ ସୁଖ ଚାହିଁ ଗୃହ, ସ୍ତ୍ରୀ, ପୁରୁଷ ଆଦିରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ ମୂଢ଼ ହୋଇଯାନ୍ତି।' 'ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ମାନବ ଜନ୍ମ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶରୀର ସ୍ୱସ୍ଥ ଓ ଅବ୍ୟୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯିଏ ତୁମ ପଦପଦ୍ମକୁ ଭଜେନାହିଁ, ତାହା ମୂଢ଼ ଚିତ୍ତରୁ ଗୃହାଶ୍ରମ ତମ ଅନ୍ଧକୁପରେ ପଡ଼ି ଜନ୍ତୁ ଭଳି ଦୁଃଖ ଭୋଗେ।' 'ଅଜୟ, ମୋର ଏହି ଜନ୍ମ ରାଜସି ମଦରେ ଅନର୍ଥରେ କଟିଗଲା, ମୂଢ଼ ଆତ୍ମା ଭାବରେ, ପୁଅ, ସ୍ତ୍ରୀ, ଧନ, ସମ୍ପତିରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ, ଅନେକ ଚିନ୍ତାରେ ପୀଡିତ ହୋଇ।' 'ମାଟିର ଘଡ଼ା ଭଳି ଏହି ଦେହରେ, ମୁଁ ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ରାଜା ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ, ରଥ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ପଦାତି, ସେବକ ଦ୍ୱାରା ଘିରି, ବଡ଼ ଅହଂକାରରେ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଚାଲିଥିଲି, କିନ୍ତୁ କାହାକୁ ଗଣନା କରୁନଥିଲି।' 'ମଦରେ ମୁଁ ସଦା ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲି, "ଏବେ କ'ଣ କରିବି?" ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖ ପ୍ରତି ଲୋଭ ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ି ଯାଉଥିଲା; କିନ୍ତୁ ଏହି ଅବିବେକ ମଧ୍ୟରେ, ହେ ମୃତ୍ୟୁ, ତୁମେ ଅଚାନକ ଆସିଯାଅଛ, ସାପ ଭଳି ଉନ୍ଡର ମୁହଁ ଚାଟିବା ପ୍ରକାର।' 'ଏକ ସମୟରେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଥ କିମ୍ବା ମହାବଳୀ ହାତୀରେ ଚଢ଼ି, ମୁଁ "ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ରାଜା" ବୋଲି ଡାକାଯାଉଥିଲି; କିନ୍ତୁ ଅପରିହାର୍ୟ କାଳରେ ଏହି ଦେହ ମଳ, କୀଟ କିମ୍ବା ଭସ୍ମ ହୋଇଯାଏ।