ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ଗୁହାରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଶୁଇଥିଲେ। ଏକ ସମୟ ପରେ ସେ ଜାଗିଲେ ଏବଂ ଧୀରେ ଧୀରେ ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲିଲେ। ଚାରିପାଖ ଦେଖି ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ସେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ରୁଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ଯବନ ସହସ୍ରେ ତାଙ୍କର ନିଜ ଦେହର ଅଗ୍ନିରେ ଭସ୍ମ ହୋଇଗଲେ। ତା’ପରେ ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ ବ୍ୟକ୍ତି କିଏ? କେଉଁ ଉତ୍ସବଂଶର, କେଉଁ ଶକ୍ତିର ଧାରକ? ସେ କାହିଁକି ଏଇ ଗୁହାକୁ ଆସି ଏଠାରେ ଶୁଇଥିଲେ? ଯବନ ନାଶକଙ୍କ ତେଜ କେମିତି ଥିଲା?” ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ କହିଲେ, “ସେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ଜନ୍ମିଥିବା, ମାନ୍ଧାତୃଙ୍କ ପୁତ୍ର ମହାନ ମୁଚୁକୁନ୍ଦ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିଶୀଳ ଏବଂ ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ୍। ଏକ ସମୟ ଦେବତାମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ସମେତ, ଦେଉଁ ଆସୁରମାନେ ଭୟଭୀତ ହେବାରୁ, ତାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରିଥିଲେ। ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେବମାନେଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କଲେ। ଏହାପରେ ଦେବତାମାନେ ଗୁହାରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ, ‘ହେ ରାଜା, ଏହି କ୍ଲେଶ ଛାଡ଼। ତୁମେ ମାନବ ଲୋକ ଓ ଶତ୍ରୁଶୂନ୍ୟ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଛ, ତୁମ ଇଚ୍ଛାମାନେ ତ୍ୟାଗିଛ। ଏବେ ତୁମ ପୁତ୍ର, ଭାର୍ଯ୍ୟା, ବାନ୍ଧବ, ମନ୍ତ୍ରୀ, ଉପଦେଷ୍ଟା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ସାମ୍ବାଧିକ ଏହି ସଂସାରରେ ନାହାନ୍ତି। ସମୟ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଏବଂ ଅବିନାଶୀଶ୍ୱର, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ଯେପରି ଗୋପାଳ ଗାଁକୁ ଆଣେ। ତୁମେ ମୋ ଠାରୁ ମୁକ୍ତି ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବର ଚୟନ କର। ମୁକ୍ତି ଦେବା ଆମେ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ, ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଧିକାର।’ ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ଦେବତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ନିଦ୍ରାରେ ଶୁଇପଡ଼ିଲେ। ଯବନ ଭସ୍ମ ହେବା ପରେ, ସାତ୍ୱତମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭଗବାନ୍ ମୁଚୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖାଦେଲେ। ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଘନ ମେଘ ପରି ଶ୍ୟାମ, ପିତାମ୍ବର ପିନ୍ଧିଥିବା, ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ଛାତିରେ, କୌସ୍ତୁଭ ମଣିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ଚାରିଟି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ବାହୁ, ବୈଜୟନ୍ତୀ ମାଳା, ଚମକୁଥିବା ମକର କୁଣ୍ଡଳ, ମାନ୍ୟବ ମୁଖ, ମୃଦୁ ହସ, ଅତି ଯୁବା ଦେହ, ସିଂହ ପରି ଗମ୍ଭୀର ଚରିତ୍ର ଓ ଶୂରତା। ଭାରି ତେଜରେ ଅବାକ୍ ହୋଇ, ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ଶଙ୍କା ଓ ସାବଧାନତାରେ ମୃଦୁ ସ୍ୱରରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ପାହାଡ଼ ଗୁହାରେ ନୀଳ କମଳ ଫୁଲ ପଦ ନେଇ କଣ୍ଟକ ଜଙ୍ଗଲରେ ଆପଣ କିଏ? ଆପଣଙ୍କ ତେଜ ଦେଖି, ଦେବ, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର, ଦିଗ୍ପାଳ—କେହି ତୁଳନା ହୁଏନାହିଁ। ଆପଣ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଗୁହାର ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରିଛନ୍ତି। ଯଦି ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛା, ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ଆପଣଙ୍କ ଜନ୍ମ, କାର୍ଯ୍ୟ, ବଂଶ ବିଷୟରେ କହନ୍ତୁ। ଆମେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର କ୍ଷତ୍ରିୟ, ମୋ ନାମ ମୁଚୁକୁନ୍ଦ, ଯୁବନାଶ୍ୱଙ୍କ ପୁତ୍ର। ଦୀର୍ଘ ଜାଗରଣରେ କ୍ଳାନ୍ତ, ନିଦ୍ରାରେ ପଡ଼ିଥିଲି, କେହି ମୋତେ ଜଗାଇଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ଦୁଷ୍ଟତାରେ ଭସ୍ମ ହେଲେ, ତା’ପରେ ଆପଣ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ। ଆପଣଙ୍କ ତେଜ ଅସହ୍ୟ, ଆମେ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ। ଆପଣ ଦେହଧାରୀ ମଧ୍ୟରେ ପୂଜ୍ୟ।" ତା’ପରେ ଭଗବାନ୍ ସ୍ମିତ ହସରେ, ଗମ୍ଭୀର ମେଘ ଧ୍ୱନିରେ କହିଲେ, “ମୋର ଜନ୍ମ, କାର୍ଯ୍ୟ, ନାମ ଅସଙ୍ଖ୍ୟ, ମୁଁ ଗଣନା କରିପାରିବିନାହିଁ। କେବଳ ଏଇ ବର୍ତ୍ତମାନ ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ କହୁଛି—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ଧର୍ମର ରକ୍ଷା ପାଇଁ, ଭୂଭାର ହ୍ରାସ ଏବଂ ଅସୁର ନାଶ ପାଇଁ, ମୁଁ ଯଦୁବଂଶରେ, ଅନକଦୁନ୍ଦୁଭିଙ୍କ ଘରେ, ଭାସୁଦେବ ନାମେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ। କାଲନେମି, କଂସ, ପ୍ରଳମ୍ବ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ନିହତ, ଏହି ଯବନ ମଧ୍ୟ ତୁମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଭସ୍ମ। ମୁଁ ଏଠାକୁ ତୁମ ପ୍ରାର୍ଥନାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି ତୁମେ ଚାହିଁଥିବା ଦୟା ପାଇଁ ଆସିଛି। ତୁମେ ବର ଚୟନ କର, ମୋ କୃପା ଯାହା ଉପରେ ଥାଏ, ସେ କେବେ ଦୁଃଖୀ ହୁଏନାହିଁ।” ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ଖୁସିରେ ନମସ୍କାର କଲେ, ନାରାୟଣଙ୍କୁ ପରିଚୟ କଲେ, ଏବଂ ଗର୍ଗ ଋଷିଙ୍କ ଉପଦେଶ ସ୍ମରଣ କଲେ। ମୁଚୁକୁନ୍ଦ କହିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ଲୋକେ ଆପଣଙ୍କ ମାୟାରେ ମୋହିତ, ଆପଣଙ୍କୁ ଭଜନ୍ତିନାହିଁ, ଦୁଃଖ ଦେଖି କେବଳ ଶୁଖ ଅନ୍ୱେଷଣ କରନ୍ତି, ଗୃହ, ନାରୀ, ପୁରୁଷରେ ଆସକ୍ତି ହୋଇ ଧୋଖା ଖାଆନ୍ତି। ଏଠି ଦୁର୍ଲଭ ମାନବ ଜନ୍ମ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ଶରୀର ସ୍ୱସ୍ଥ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ଆପଣଙ୍କ ଚରଣ ଉପାସନା କରୁନାହିଁ, ସେ ଅନ୍ଧକାର କୂପରେ ପଡ଼ିଥିବା ପଶୁ ପରି ଭ୍ରମିତ ହୁଏ। ଆପଣ ଅଜୟ, ମୋର ସମୟ ଅର୍ଥହୀନ ଭାବେ ଚାଲିଗଲା, ରାଜା ଭାବରେ ମଦମସ୍ତ, ମୁଁ ଦେହ ଓ ସଂସାର ଏବଂ ସନ୍ତାନ, ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଧନ ଓ ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ, ଅନେକ ଚିନ୍ତାରେ ପୀଡ଼ିତ। ଏହି ମାଟିର ଘଡ଼ା ପରି ଦେହରେ ରାଜା ଭାବରେ ବସି, ରଥ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ପଦାତି, ଅନୁଚର ଘିରି, ମୁଁ ପୃଥିବୀରେ ଅହଂକାରରେ ଘୁରୁଥିଲି, କେହିକୁ ଗଣନା କରୁନଥିଲି। ଆସକ୍ତିରେ ମୁଁ ସବୁବେଳେ ନୂତନ କାମନାରେ ଲିନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଲାଲସା, କିନ୍ତୁ ଆପଣ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ପରି ଅଚାନକ ଆସିଯାନ୍ତି, ଯେପରି ସାପ ଏକ ଛୁହାର ଗହ୍ୱର ଚାଟିଯାଏ। ଏକ ସମୟ ମୁଁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଥ ଓ ଦୂର୍ଦ୍ଦମ୍ୟ ହାତୀ ଉପରେ ଚଢ଼ି ‘ମଣ୍ଡଳେଶ୍ୱର’ ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ, କିନ୍ତୁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ କାଳରେ ଏହି ଦେହ ମଳ, କୀଟ, କିମ୍ବା ଭସ୍ମ ହୋଇଯାଏ।