ହରି, ଯେଉଁଠି ଦୂରରେ ନିଜ ଦର୍ଶନ ଦେଇଥିଲେ, ସେଉଁଠି ଯବନପତିଙ୍କୁ ପଦେ ପଦେ ନେଇ ଏକ ପାହାଡ଼ିଆ ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କରାଇଲେ। ଯବନପତି, ଯଦୁବଂଶର ଜନ୍ମା ଥିବା ମଣିଷ ପଳାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ଏହିପରି ଉପହାସ କରି ତାଙ୍କ ପଛରେ ଲାଗିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତଥାପି ସେ ହରିଙ୍କୁ ଧରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏପରି ଉପାହାସ ହେଉଥିବା ବେଳେ, ପୂଜ୍ୟ ଭଗବାନ୍ ସେଇ ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ। ଯବନପତି ମଧ୍ୟ ସେଉଁଠି ପ୍ରବେଶ କରି ଦେଖିଲେ, ଗୁହାଭିତରେ ଅନ୍ୟ ଗୋଟିଏ ପୁରୁଷ ଶୟାନ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି। ଯବନପତି ଭାବିଲେ—“ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ଲୋକଟିଏ ଦୂରଦୂରନ୍ତୁ ଆଣି ଏଠାରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ଏକ ସନ୍ୟାସୀ ପରି ଶୁଅଛନ୍ତି।” ଏହି ଭାବନାରେ ଅବିବେକୀ ଯବନ ଏହି ଶୟାନ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ପାଦ ଦ୍ୱାରା ମାଡ଼ିଲେ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଶୟାନ ଥିବା ସେ ଲୋକ ଉଠି ଧୀରେ ଧୀରେ ନୟନ ଖୋଲି, ଚାରିପାଖ ଦେଖିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଏହି ଯବନକୁ ଦେଖିଲେ। ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ତାଙ୍କ ରୌଦ୍ର ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା, ଯବନ ତାଙ୍କ ନିଜ ଦେହର ଅଗ୍ନିରେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଭସ୍ମ ହେଇଗଲେ। ଭାରତବଂଶଜ ରାଜା ପଚାରିଲେ: “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ କିଏ ଥିଲେ? କେଉଁ ବଂଶର, କେଉଁ ଶକ୍ତିର? କାହିଁକି ସେ ଗୁହାରେ ଶୟାନ ଥିଲେ? ଏହି ଯବନ ନାଶକ ଲୋକଙ୍କ ତେଜ କଣ ଥିଲା?” ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: ସେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର, ମାନ୍ଧାତୃର ପୁତ୍ର, ମହାନ ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ବ୍ରାହ୍ମଣପ୍ରତି ଭକ୍ତିଶୀଳ ଓ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ଥିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବଗଣ ତାଙ୍କୁ ଅସୁରମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରିଥିଲେ। ସେ ବହୁ ଦିନ ଦେବମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କଲେ। ଏହିପରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଦେବମାନେ ଗୁହାରେ ଶୟାନ ମୁଚୁକୁନ୍ଦଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ: “ହେ ରାଜନ୍, ଏହି କଷ୍ଟକର ରକ୍ଷାକାର୍ଯ୍ୟ ବନ୍ଦ କରନ୍ତୁ। ଆପଣ ମାନବ ଲୋକ ଓ ଶତ୍ରୁହୀନ ରାଜ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ଆମ ପାଇଁ ସବୁ ଇଚ୍ଛା ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି। ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ର, ପତ୍ନୀ, ଆତ୍ମୀୟ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପ୍ରଜାମାନେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଜୀବିତ ନାହାନ୍ତି। କାଳ, ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ୍ ଓ ଅବିନାଶୀ, ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅନ୍ତ କରେ, ଗୋପାଳକ ଗାଈ ଚାଲାଇବା ପରି। ମୁକ୍ତି ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବର ଚୟନ କରନ୍ତୁ, କାରଣ ଏହି ସମୟରେ ମୁକ୍ତି ଦେବା ଆମ ଅଧିକାର ନୁହେଁ; ସେଇ ଏକମାତ୍ର ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଧିକାର।" ଏପରି କଥା ସୁନି, ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ଦେବମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଗୁହାରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଦିବ୍ୟ ନିଦ୍ରାରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଯବନ ଭସ୍ମ ହେବା ପରେ, ଭଗବାନ୍, ସାତ୍ୱତମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଜ୍ଞାନୀ ମୁଚୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ପାଖରେ ନିଜ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ। ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ଦେଖିଲେ—ଘନମେଘ ପରି କଳା, ପିତାମ୍ବର ପରିଧାନ, ଚେଷ୍ଟରେ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ, କୌସ୍ତୁଭ ମଣିର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା; ଚାରିଟିଏ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ବାହୁ, ବୈଜୟନ୍ତୀ ମାଳା, ସୁନ୍ଦର ମୃଦୁ ମୁହଁ, ମକରକୁଣ୍ଡଳର ଚମକ; ସମସ୍ତ ମାନବଙ୍କ ପାଇଁ ଦର୍ଶନୀୟ, ସ୍ମିତ ଦୃଷ୍ଟି, ଚିରଯୁବକ ରୂପ, ସିଂହପରି ଗମ୍ଭୀର ଏବଂ ଶୌର୍ୟଶାଳୀ। ଏତେ ତେଜସ୍ବୀ ଦର୍ଶନରେ ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ଭୟଭୀତ ଓ ସଚେତନ ହୋଇ ଶାନ୍ତ ସ୍ୱରରେ ପଚାରିଲେ। “ହେ ଭଗବନ୍, ଏହି ଅରଣ୍ୟ ଓ ପାହାଡ଼ିଆ ଗୁହାରେ ଅପରିଚିତ ପଦମ ପରି ଚରଣ ଦ୍ୱାରା କାଣ୍ଟା ମଧ୍ୟରେ ଚଳିଆସିଛନ୍ତି—ଆପଣ କିଏ? ଦେବମାନଙ୍କ, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର, ଲୋକପାଳ—ଏମାନଙ୍କ ତେଜ କ’ଣ ଆପଣଙ୍କ ତେଜ ସମ୍ମୁଖରେ? ଆପଣ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଏହି ଅନ୍ଧକାର ଗୁହାକୁ ଦୀପ ପରି ଆଲୋକିତ କରିଛନ୍ତି। ଯଦି ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଥାଏ, ଆମେ ନିଷ୍କଳଙ୍କ ଭୃତ୍ୟ ପରି ଆପଣଙ୍କ ଜନ୍ମ, କାର୍ଯ୍ୟ, ବଂଶ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାଁଁ। ଆମେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶୀୟ, କ୍ଷତ୍ରିୟ; ମୁଁ ଯୁବନାଶ୍ୱର ପୁତ୍ର ମୁଚୁକୁନ୍ଦ। ଦୀର୍ଘ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶିଥିଳ ହୋଇ ଏଠାରେ ଏକା ଶୁଇଥିଲି; ଏହିମାନ୍ୟ ମୋତେ ଜାଗାଇଲେ। ସେ ନିଶ୍ଚୟ ନିଜ ଦୁଷ୍କୃତିରେ ଭସ୍ମ ହୋଇଗଲେ; ତାପରେ ଆପଣ, ଶତ୍ରୁନିଗ୍ରହରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ। ଆପଣଙ୍କ ତେଜ ଏତେ ଅସହ୍ୟ ଯେ ଆମେ ଚାହିଁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ; ଆପଣ ଦେହଧାରୀ ମାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୂଜ୍ୟ।" ଏପରି କଥା ଶୁଣି ଭଗବାନ୍, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ନିର୍ମାତା, ମୃଦୁ ହାସି ଦେଇ, ମେଘ ଗର୍ଜନ ପରି ଗମ୍ଭୀର କଣ୍ଠରେ କହିଲେ: “ମୋର ଜନ୍ମ, କାର୍ଯ୍ୟ, ନାମ ଅସଂଖ୍ୟ; ମୁଁ ନିଜେ ଗଣନା କରିପାରେ ନାହିଁ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଅନନ୍ତ। କେବଳ କେତେକ ସମୟ ମୁଁ ମହାପୁରୁଷମାନଙ୍କ ସହ ଭୂମିରେ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିଛି, କିନ୍ତୁ ମୋର ଜନ୍ମ କ୍ରମ, କାର୍ଯ୍ୟ, ନାମ କେବେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ନୁହେଁ। ମୋର ଜନ୍ମ, କାର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତ କାଳରେ ବ୍ୟାପ୍ତ; ବଡ଼ ବଡ଼ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ସୀମା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ତଥାପି, ଏହି ବର୍ତ୍ତମାନ ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ କହୁଛି—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ଧର୍ମରକ୍ଷା ପାଇଁ ମୁଁ ଯଦୁବଂଶରେ, ଅନକଦୁନ୍ଦୁଭିଙ୍କ ଘରେ ଅବତରଣ କରିଛି; ଲୋକମାନେ ମୋତେ ବସୁଦେବ, ବସୁଦେବଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୋଲି ଚିହ୍ନିଛନ୍ତି। କାଳନେମି, କଂସ, ପ୍ରଲମ୍ବ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ନିହତ ହୋଇଛନ୍ତି; ଏହି ଯବନ ମଧ୍ୟ ତୁମ ରୌଦ୍ର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଭସ୍ମ ହୋଇଛି। ମୁଁ ଏହି ଗୁହାକୁ ତୁମ ପାଇଁ ଆସିଛି, ଉପକାର କରିବାକୁ; ପୂର୍ବରୁ ତୁମେ ମୋତେ ଅନେକ ଭାବେ ପୂଜିଥିଲ, ମୁଁ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଭଲପାଏ। ହେ ରାଜର୍ଷି, ଚାହିଁଥିବା ବର ମାଗ; ଯେଉଁଠି ମୋର କୃପା ରହେ, ସେଉଁଠି ଦୁଃଖ ରହେନାହିଁ।” ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ନମସ୍କାର କଲେ, ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିଲେ, ଏବଂ ଗର୍ଗମୁନିଙ୍କ କଥା ସ୍ମରଣ କଲେ। ମୁଚୁକୁନ୍ଦ କହିଲେ: “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଲୋକମାନେ ଆପଣଙ୍କ ମାୟାରେ ମୁହଁ ହୋଇ ଆପଣଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଦୁଃଖ ଦେଖି କେବଳ ସୁଖ ଅନ୍ୱେଷଣ କରି ଗୃହ, ସ୍ତ୍ରୀ, ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାନ୍ତି। ହେ ନିର୍ମଳ, ଏଠି ଦୁର୍ଲଭ ମାନବ ଜନ୍ମ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶରୀର ସ୍ୱସ୍ଥ ଓ ସହଜରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ଆପଣଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ଭକ୍ତି ହୁଏନାହିଁ, ସେ ଜଣେ ଜନ୍ମ ବ୍ୟର୍ଥ କରେ, ପଶୁ ପରି ଗୃହାଶ୍ରମର ଅନ୍ଧକୂପରେ ପଡ଼ିଯାଏ।