ତ୍ୱଷ୍ଟାରଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ଶିଳ୍ପକୌଶଳ ଏଠାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା—ସମସ୍ତ ରାସ୍ତା, ଚଉକ, ଓ ମାର୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଯଥାବିଧି ଶିଳ୍ପନୀତି ଅନୁଯାୟୀ ଗଢ଼ାଯାଇଥିଲା। ସେହି ସହର ଦେବବୃକ୍ଷ, ଅଦ୍ଭୁତ ଉଦ୍ୟାନ, ସୁନ୍ଦର କୁଞ୍ଜ ଓ ସୁନାର ମାଳା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା। ଏଠାରେ କ୍ରିଷ୍ଟାଲ ମହଳ, ସୁନା ଓ ଚାନ୍ଦିର ମିନାର, ସୁନା ଘଡ଼ାରେ ଶୋଭିତ ଧନାଗାର, ମଣିମାଣିକ୍ୟ ମୁଡ଼ିଥିବା ଘର ବିଶାଳ ପନ୍ନା ମଞ୍ଚ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଦିଗ୍ପାଳମାନଙ୍କର ଗୃହ, ପ୍ରିୟାଙ୍କ ନିବାସ ଓ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକମାନେ ଏଠାରେ ଥିଲେ। ଏଠାରେ ଯଦୁବଂଶୀ ଦେବମାନେ ଓ ତାଙ୍କର ଗୃହ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଅତି ଶୋଭା ପାଇଥିଲା। ଇନ୍ଦ୍ର ଏଠାକୁ ସୁଧର୍ମା ମଣ୍ଡପ ଓ ପାରିଜାତ ବୃକ୍ଷ ପଠାଇଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁର ଅଧୀନ ହୁଏନାହିଁ। ଵରୁଣ ଶ୍ୱେତ ଓ ଧୂସର ରଙ୍ଗର, ମନ ତୁଳ୍ୟ ଦ୍ରୁତ ଘୋଡ଼ା ଦେଇଥିଲେ; ଧନଧାନ୍ୟର ଅଧିପତି ଅଷ୍ଟ ଧନାଗାର ଦେଇଥିଲେ; ଦିଗ୍ପାଳମାନେ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଶ୍ରୀ ଦେଇଥିଲେ। ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଏଶ୍ୱର୍ୟ କୃପା କରି ଭଗବାନ ଦେଇଥିଲେ, ସେମାନେ ସେସବୁ ହରିଙ୍କୁ ପୁନଃ ଦେଇଥିଲେ ଯେତେବେଳେ ତିନିଁ ପୃଥିବୀକୁ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ଏଠାରେ, ଯୋଗଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ହରି ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ଏଠାକୁ ଆଣିଥିଲେ। ରାମଙ୍କ ସହ ବିଚାର କରି, କୃଷ୍ଣ ଅସ୍ତ୍ରହୀନ ଓ କମଳ ମାଳା ପିନ୍ଧି, ସହର ଦ୍ୱାର ଛାଡ଼ିବାକୁ ଯାଇଥିଲେ। ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ: ସେଠାରେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଉଦୟମାନ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଚମକୁଥିବା, ଅତି ଶୋଭାବନ୍ତ, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ପୀତବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା। ତାଙ୍କ ଛାତିରେ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ, ଗଳାରେ କୌସ୍ତୁଭ ମଣି, ବିସ୍ତୃତ ଦେହ, ଚାରିଟି ହାତ, ତାଜା ପଦ୍ମ ପରି ଲାଲ ଆଖି। ସଦା ଆନନ୍ଦିତ, ଶୋଭାମୟ, ଗୋଲ ଗାଲ, ଶୁଦ୍ଧ ହସ, ପଦ୍ମମୁଖ, ମକରାକାର କୁଣ୍ଡଳ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନିତ, ଚାରିହାତ, କମଳନୟନ, ଵନମାଳା ଧାରଣ କରିଥିବା, ସୁନ୍ଦରତମ ଭାସୁଦେବ। ନାରଦ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଚିହ୍ନ ଅନୁଯାୟୀ, ଏପରି ଆଉ କେହି ନାହିଁ। ମୁଁ ଅସ୍ତ୍ରହୀନ ଥିଲି, ତେଣୁ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ରହୀନ ଭାବରେ ତାଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି—ଏଭଳି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଯବନ ତାଙ୍କୁ ଧରିବା ପାଇଁ ଦୌଡ଼ିଲେ, ଯଦ୍ୟପି ଯୋଗୀମାନେ ଯାହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ହରି ଦୂରରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଯବନପତି ତାଙ୍କ ପଛରେ ପଛରେ ଚାଲିଲେ, ଯେପରି ନିଜ ହାତରେ ନିଜକୁ ଧରିପାରିବା ଭାବନା। ଏଭଳି ହରି ତାଙ୍କୁ ପରିଚାଳନା କରି, ଏକ ପାହାଡ଼ ଗୁହାରେ ନେଇଗଲେ। "ଯଦୁବଂଶୀ ହୋଇ ତୁମେ ପଳାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ"—ଏଭଳି ବ୍ୟଙ୍ଗ କରି, ଦୁର୍ଦ୍ଦୈବୀ ଯବନ ତାଙ୍କୁ ଧରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏପରି ବ୍ୟଙ୍ଗ ଶୁଣି ବି, ଭଗବାନ ସେହି ପାହାଡ଼ ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଯବନ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କଲା ଓ ଏଠାରେ ଏକ ଅନ୍ୟ ପୁରୁଷକୁ ଶୋଇଥିବା ଦେଖିଲା। "ନିଶ୍ଚୟ ଏହିଠାରେ ଦୂରେ ଆଣି ରଖାଯାଇଛନ୍ତି, ଏଉଁ ସନ୍ତ ପରି ଶୋଇଛନ୍ତି"—ଏଭାବେ ଭାବି, ସେ ମୂର୍ଖ ଯବନ ନିଦ୍ରାସ୍ଥ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ପାଦ ଦ୍ୱାରା ମାରିଦେଲା। ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ଦୀର୍ଘ ନିଦ୍ରା ପରେ ଉଠିଲେ, ଧୀରେ ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲି, ଚାରିପାଖ ଦେଖିଲେ ଏବଂ ସେ ଯବନକୁ ପାଖରେ ଦେଖିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ସେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର କ୍ରୋଧିତ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା, ଯବନ ତାଙ୍କର ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଆଗ୍ନିରେ ତୁରନ୍ତ ଭସ୍ମ ହେଇଗଲେ। ତାପରେ, ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ ବ୍ୟକ୍ତି କିଏ, କେଉଁ ବଂଶର, କେଉଁ ଶକ୍ତିର ଅଧିକାରୀ? କିଏ ଏହି ଗୁହାକୁ ଆସି ଏଉଁ ନିଦ୍ରାସ୍ଥ ହେଲେ? ସେ ଯବନ ନାଶକଙ୍କର ତେଜ କଣ ଥିଲା?" ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ସେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର, ମାନ୍ଧାତୃଙ୍କର ପୁତ୍ର, ମହାନ ମୁଚୁକୁନ୍ଦ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରତି ଭକ୍ତ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ। ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅସୁରମାନଙ୍କ ଆତଙ୍କରୁ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରିଥିଲେ; ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କଲେ। ଏହିପରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ଦେବମାନେ ଗୁହାରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ: "ହେ ରାଜା, ଆପଣ ଏହି କଷ୍ଟକର ରକ୍ଷାକାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ନ୍ତୁ। ଏହି ମାନବ ଲୋକ ଓ ଶତ୍ରୁହୀନ ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି, ଆପଣ ଆମ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି।" ଆପଣଙ୍କ ସନ୍ତାନ, ପତ୍ନୀ, ଆତ୍ମୀୟ, ମନ୍ତ୍ରୀ, ସମବୟସ୍କ ପ୍ରଜାମାନେ ସମସ୍ତେ ଏବେ ନାହାନ୍ତି। ସମୟ, ସର୍ବଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅବିନାଶୀ ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀଠାରୁ ବଡ଼। ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଗୋପାଳକ ପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଗତିକୁ ନେଇଯାଆନ୍ତି। ଆପଣ ଏଠି ମୁକ୍ତି ଛାଡ଼ି କୌଣସି ବର ଚୟନ କରନ୍ତୁ, କାରଣ ଏହା ଆମେ ଦେଇପାରିବୁ ନାହିଁ; ଏକମାତ୍ର ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଅବିନାଶୀ ଏବଂ ସେଉଁଠି ଏହା ଦେଇପାରନ୍ତି। ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ମହାନ ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ଦେବମାନେ ପ୍ରତି ନମସ୍କାର କରି, ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦେବନିଦ୍ରାରେ ଲିନ ହେଲେ। ଯବନ ଭସ୍ମ ହେବା ପରେ, ସାତ୍ୱତମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ ଭଗବାନ ମୁଚୁକୁନ୍ଦଙ୍କୁ ନିଜ ରୂପ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ। ତିନିଁ ଶ୍ୟାମ ଘନ ପରି ଗଭୀର, ପୀତବସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ଛାତିରେ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ, କୌସ୍ତୁଭ ମଣିର ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ। ଚାରି ହାତରେ ରୂପାଳି ଆଲୋକ, ବୈଜୟନ୍ତୀ ମାଳା, ଶୋଭାମୟ ମୁଖ, ମକରାକାର କୁଣ୍ଡଳ ଦ୍ୱାରା ଭୂଷିତ। ସମସ୍ତ ମଣିଷ ପାଇଁ ଦର୍ଶନୀୟ, ସ୍ନିଗ୍ଧ ହସର ଆଖି, ଯୁବାନ, ସିଂହ ପରି ଗମ୍ଭୀର, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବୀର୍ୟର ଧାରକ। ତାଙ୍କର ତେଜରେ ଆକୁଳ ହୋଇ, ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ସନ୍ଦେହ ଓ ସାବଧାନତା ସହ ମୃଦୁ କଥାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ଏକ ଅଜୟ ଶକ୍ତି ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବା ପରି। ମୁଚୁକୁନ୍ଦ କହିଲେ: "ଏହି ଅରଣ୍ୟ ଓ ପାହାଡ଼ ଗୁହାରେ, କଣ୍ଟକାକୀର୍ଣ୍ଣ ମାଟି ଉପରେ କମଳ ପତ୍ର ପରି ପଦ ରଖି, ଆପଣ କିଏ? ଦେବ, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର, ଦିଗ୍ପାଳ—ଏମାନଙ୍କ ତେଜ ସହ ଆପଣଙ୍କର ତୁଳନା କରିପାରିବି କି? ଆପଣ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେପରି ଦୀପ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରେ, ଏଭଳି ଆପଣ ଏହି ଗୁହାର ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରିଛନ୍ତି। ଯଦି ଆପଣଙ୍କୁ ଭଲ ଲାଗେ, ଆମେ ଅନ୍ନ ଦୋଷ ଛାଡ଼ି ଶୁଶ୍ରୂଷା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ଦୟାକରି ଆପଣଙ୍କ ଜନ୍ମ, କାର୍ଯ୍ୟ, ଓ ବଂଶ ବିଷୟରେ ଆମକୁ କୁହନ୍ତୁ।