ଏହି ଘଟଣା ଦିନ ଥିଲା ମଥୁରାରେ। ଅଷ୍ଟାଦଶମ ଯୁଦ୍ଧ ଆସି ଚାଲିଥିଲା, ଏବେ ନାରଦଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ଏକ ବିର ଯବନ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ଅପରିମିତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ବିଦେଶୀ ଯବନ ତିନି ମିଳିଅନ ବର୍ବର ସେନା ନେଇ ମଥୁରାକୁ ଅଘାତ କଲେ। ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଥିଲେ, କାରଣ ସେ ବୃଷ୍ଣିମାନଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ସମ୍ମୁଖ ହେବାକୁ ଆସିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ କୃଷ୍ଣ ଓ ସଂକର୍ଷଣ ଦୁଇଁଜଣେ ଦେଖିଲେ ଯେ, ଯଦୁମାନେ ଦୁଇଁ ପଟେ ଭୟଙ୍କର ସଙ୍କଟରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। କୃଷ୍ଣ ଚିନ୍ତା କଲେ, “ଏଇ ଯବନ ଆଜି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ ଆମକୁ ଅଘାତ କରିଛି। ମଗଧରାଜା ମଧ୍ୟ ଏଇ ଦିନ, କିମ୍ବା କାଲି, କିମ୍ବା ପରେ ଆସିପାରିବେ। ଯଦି ଜରାସନ୍ଧ ଆମେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ବେଳେ ଆସିଯାଉଛନ୍ତି, ତେବେ ସେ ଆମ ପରିଜନମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବେ କିମ୍ବା ଶକ୍ତିବାନ୍ ହୋଇ ସେମାନେକୁ ନିଜ ସହରକୁ ନେଇଯିବେ। ଏହିପରି ସ୍ଥିତିରେ, ଆମେ ଏଇ ଦିନ ଏକ ଦୁର୍ଗ ନିର୍ମାଣ କରିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଥିରେ ମଣିଷମାନେ ପହଞ୍ଚିବା ଦୁଷ୍କର। ସେଠାରେ ଆମ ପରିଜନମାନେକୁ ବସାଇ ଦେଇ, ଆମେ ଯବନକୁ ବିନାଶ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେବା ଉଚିତ।” ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ଭଗବାନ୍ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୁର୍ଗ ତିଆରି କଲେ, ଯାହା ସାଗର ମଧ୍ୟରେ ଥିଲା ଏବଂ ଦ୍ୱାଦଶ ଯୋଜନ ବ୍ୟାପକ। ଏହି ନଗରୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚମତ୍କାର ଥିଲା—ସେଠାରେ ଟ୍ୱଷ୍ଟୃଙ୍କ ଶିଳ୍ପକଳାର ଅଦ୍ଭୁତ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ରାସ୍ତା, ଚଉକ, ରଥପଥ ନିୟମାନୁସାରେ ନିର୍ମିତ। ଦେବତାମାନଙ୍କ ଉଦ୍ୟାନ, ଦିବ୍ୟ ବୃକ୍ଷ, ସୁନାର ଗୋପୁର, କ୍ରିଷ୍ଟାଲ ମହଳ, ରତ୍ନ ଦ୍ୱାର, ଚାନ୍ଦି ଓ ସୁନାର ମିନାର, ସୁନାର ଘଡ଼ି ସଜାଯାଇଥିବା ଧନାଗାର, ମଣିମୟ ଘର, ବଡ଼ ମାରକତ ଚତୁରସ୍ର—ସବୁ ଏହି ନଗରୀକୁ ଅଲଙ୍କୃତ କରିଥିଲା। ଦିଗ୍ପାଳମାନଙ୍କ ଘର, ପ୍ରିୟାଙ୍କ ନିବାସ, ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକେ ଏଠାରେ ବସୁଥିଲେ, ଯଦୁମାନଙ୍କ ଗୃହରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଉଜ୍ୱଳତା ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା। ଇନ୍ଦ୍ର ଏଠାରେ ସୁଧର୍ମା ସଭା ଓ ପାରିଜାତ ବୃକ୍ଷ ପଠାଇଦେଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ମଣିଷମାନେ ମୃତ୍ୟୁର ସୀମା ଭଙ୍ଗ କରି ରହିପାରିଥିଲେ। ଵରୁଣ ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ମନସ୍ପତି ଦ୍ରୁତ ଓ ଧଳା ଘୋଡ଼ା ଦେଲେ; ଧନାଧିପତି ଅଷ୍ଟ ଧନାଗାର ଦେଲେ; ଦିଗ୍ପାଳମାନେ ନିଜ ନିଜ ସମ୍ପଦ ଦେଲେ। ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଏଶ୍ୱର୍ୟ ଭଗବାନ୍ ଦେଇଥିଲେ, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଅବତାର ସମୟରେ ସବୁ ଫେରାଇଦେଲେ। ଏହି ନଗରୀରେ ଯୋଗଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା କୃଷ୍ଣ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆଣିଲେ; ତା’ପରେ ରାମଙ୍କ ସହ ଆଲୋଚନା କରି, କୃଷ୍ଣ ନଗର ଦ୍ୱାର ଛାଡ଼ି, କମଳମାଳା ପିନ୍ଧି, ନିରାୟୁଧ ହୋଇ ବାହାରିଲେ। ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ସେ ଉଦୟ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଚମକୁଥିଲେ, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ପୀତାମ୍ବର ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଛାତିରେ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ, କଂଠରେ କୌସ୍ତୁଭ ମଣି, ଚଉଡ଼ା ଓ ଉଚ୍ଚ ଦେହ, ଚାରିଟି ହାତ, ତାଜା ରକ୍ତକମଳ ଦୃଷ୍ଟି, ଅନନ୍ଦିତ ମୁହଁ, ମୃଦୁ ହସ, କମଳ ପରି ମୁହଁ, ମକରାକୃତି କୁଣ୍ଡଳ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଏହି ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକ ନାରଦଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ଏପରି ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହଁନ୍ତି; ଏଇ ନିରାୟୁଧ ଚରଣେ ଯବନ ଭାବିଲେ—“ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ନିରାୟୁଧ ହୋଇ ଧରିବି।” ଏଭଳି ଭାବି, ଯବନ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ଯୋଗୀମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ପହଞ୍ଚିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେଠାକୁ କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ଦୂରେ ଦୂରେ ଦେଖାଉଥିଲେ, ଏବଂ ଏଭଳି ଚଳି ଏକ ପାହାଡ଼ ଗୁହା ମଧ୍ୟରେ ନେଇଗଲେ। ଯବନ ତାଙ୍କୁ ଉପହାସ କରି କହିଲେ, “ଯଦୁବଂଶର ଜନ୍ମ ହୋଇ ପଳାଇବା ଶୋଭା ଦେଉନାହିଁ”—କିନ୍ତୁ ତଥାପି ସେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଧରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ, ଭଗବାନ୍ ଗୁହାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ, ଯବନ ମଧ୍ୟ ପଛୁଆଇ ଗଲେ ଏବଂ ଦେଖିଲେ ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ପୁରୁଷ ଶୁଇଥିଲେ। ଯବନ ଭାବିଲେ—“ନିଶ୍ଚୟ ଏହାକୁ ଦୂରରୁ ଆଣି ଏଠାରେ ଶୁଇଦେଇଛନ୍ତି”—ଏଠାରେ ସେ ଅବିବେକୀ ଯବନ ଏହି ଶୁଇଥିବା ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ପାଦ ଦେଇ ଆଘାତ କଲେ। ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଶୁଇଥିଲେ, ଦେଖିଲେ ପାଖରେ ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ଏହି ସମୟରେ, ଏହି ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ରୌଦ୍ର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଯବନ ତାଙ୍କ ଦେହର ଅଗ୍ନିରେ ତୁରନ୍ତ ଭସ୍ମ ହୋଇଗଲେ। ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି କିଏ? କେଉଁ ବଂଶର, କେଉଁ ଶକ୍ତିର? କାହିଁକି ସେ ଏଠାରେ ଗୁହାରେ ଶୁଇଥିଲେ? ଯବନବିଧ୍ୱଂସୀଙ୍କ ତେଜ କେମିତି ଥିଲା?” ଶୁକଦେବ କହିଲେ—ସେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର, ମାନ୍ଧାତୃଙ୍କ ପୁତ୍ର, ମହାନ୍ ମୁଚୁକୁନ୍ଦ, ବ୍ରାହ୍ମଣପ୍ରିୟ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ। ଦେବମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ, ତାଙ୍କୁ ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରିବାରେ ସହଯୋଗ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରିଥିଲେ; ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେହି କାମ କରିଥିଲେ। ଏହିପରେ, ଦେବମାନେ ଗୁହାରେ ମୁଚୁକୁନ୍ଦଙ୍କୁ ଦେଖି, କହିଲେ—“ଏ ରାଜନ୍, ଏହି କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦିଅ। ତୁମେ ମଣିଷଲୋକ ଓ ଶତ୍ରୁହୀନ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଛ। ତୁମର ପୁଅ, ସ୍ତ୍ରୀ, ବନ୍ଧୁ, ମନ୍ତ୍ରୀ, ପ୍ରଜାମାନେ ସମସ୍ତେ ଏବେ ବଞ୍ଚିନାହାନ୍ତି। କାଳ—ଏହି ଅବିନାଶୀ ପ୍ରଭୁ—ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସେ ଲୀଳାରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶେଷ କରିଦିଅନ୍ତି, ଯେପରି ଗଖିଆ ଗଓମାନେକୁ ଚାଲାଇନେଇ। ତୁମେ ମୋହରୁ ଯାହା ଚାହୁଁଛ, ମୁକ୍ତି ଛାଡ଼ି, ଏକ ବର ମାଗ; କାରଣ ମୁକ୍ତି ଦେବା ଆମ ପାଖରେ ନାହିଁ, ଏହି ଅବିନାଶୀ ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁ ଛାଡ଼ି।” ଏପରି ଶୁଣି, ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ଦେବମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦିବ୍ୟ ନିଦ୍ରାରେ ଶୁଇଯାଇଥିଲେ। ଯବନ ଭସ୍ମ ହେବା ପରେ, ସାତ୍ୱତମୁଖ୍ୟ ଭଗବାନ୍ କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ତେଜରେ ମୁଚୁକୁନ୍ଦଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ। ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ଦେଖିଲେ—ସେ ମେଘ ଭଳି ଶ୍ୟାମ, ପୀତାମ୍ବର ପିନ୍ଧିଥିବା, ଛାତିରେ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ, କଂଠରେ କୌସ୍ତୁଭ ମଣି, ଚାରି ହାତ ତେଜରେ ଚମକୁଥିବା, ବନମାଳା ଶୋଭିତ, ମୃଦୁ ହସରେ ମୁହଁ, ମକର କୁଣ୍ଡଳ ଚମକୁଥିବା। ସମସ୍ତ ମଣିଷଙ୍କ ପାଇଁ ଦୃଶ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ, ଦୟାମୟ ଦୃଷ୍ଟି, ଚିରଯୌବନ, ସିଂହ ପରି ଶ୍ରୀମାନ୍, ଉଚ୍ଚ ଶୌର୍ୟର ଅଧିକାରୀ—ଏହିଭଳି ଦେଖି ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ।