ମଥୁରା ନଗରର ରାସ୍ତାଗୁଡ଼ିକୁ ପବିତ୍ର ପାଣିରେ ଛିଟିଯାଉଥିଲା, ଲୋକେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ଥିଲେ, ପତାକା ଓ ଅଲଙ୍କାରିତ ଦ୍ୱାରମଣ୍ଡପରେ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲା, ଏବଂ ବେଦ ମନ୍ତ୍ର ଧ୍ୱନିରେ ଅଞ୍ଚଳଟି ଗଞ୍ଜିଉଥିଲା। ଶୂରବୀର କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନାରୀମାନେ ମାଳା, ଦଧି ଓ ଅଙ୍କୁରିତ ଶସ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରେମ ଓ ଉତ୍ସୁକତାର ଦୃଷ୍ଟିରେ ତାକୁଥିଲେ। ଯୁଦ୍ଧରେ ଅପାର ସମ୍ପଦ ଏବଂ ଶୂରବୀରଙ୍କ ଅଲଙ୍କାର ଯେଉଁଠି ଥିଲା, ସେଗୁଡ଼ିକୁ କୃଷ୍ଣ ନିଜେ ନେଇ ଯଦୁରାଜଙ୍କୁ ଉପହାର ଦେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ମଗଧର ରାଜା ଜରାସନ୍ଧ, ସପ୍ତଦଶ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା ନେଇ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସୁରକ୍ଷାରେ ଥିବା ଯଦୁମାନେ ସହିତ ପୁନିପୁନି ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ। କୃଷ୍ଣଙ୍କ ତେଜରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇଥିବା ବୃଷ୍ଣିମାନେ ସେହି ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଲେ। ତାଙ୍କର ନିଜ ସେନା ନାଶ ହୋଇଯିବା ପରେ, ଜରାସନ୍ଧଙ୍କ ସାଥୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ ଏବଂ ସେ ଅପସାରଣ କଲେ। ଏହିପରେ ଅଠାରୋ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେବାକୁ ଯାଉଥିଲା, ଏବେ ନାରଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ଏକ ବିର ଯବନ ଏଠାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ବିଦେଶୀ ତିନି ଲକ୍ଷ୍ୟ ବର୍ବର ସେନା ନେଇ ମଥୁରାକୁ ଅଘାତ କଲେ; ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଅପୂର୍ବ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ, ବୃଷ୍ଣିମାନେ ତାଙ୍କ ସମାନ ଥିବା କଥା ଶୁଣିଥିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି କୃଷ୍ଣ ଓ ସଂକର୍ଷଣ ଚିନ୍ତା କଲେ—'ହାୟ, ଦୁଇ ଦିଗରୁ ଯଦୁମାନେ ଉପରେ ବଡ଼ ଆପଦ ଆସିଛି।' କୃଷ୍ଣ କହିଲେ, 'ଏହି ଯବନ ଆଜି ଆମକୁ ଅଘାତ କରୁଛି; ମଗଧର ରାଜା ଆଜି, କିମ୍ବା ଆସନ୍ତାକାଲି, କିମ୍ବା ପରଦିନ ଆସିପଡ଼ିବ। ଯଦି ଆମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିବା ବେଳେ ଜରାସନ୍ଧ ଆସିଯିବେ, ତେବେ ସେ ଆମ ପ୍ରଜାମାନେ କିମ୍ବା ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ତାଙ୍କୁ ମାରିବେ କିମ୍ବା ନିଜ ସହରକୁ ନେଇଯିବେ। ତେଣୁ, ଆଜି ଆମେ ଏକ ଦୁର୍ଗ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ୍, ଯାହାକୁ ମଣିଷମାନେ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ସେଠାରେ ଆମ ପ୍ରଜାମାନେକୁ ବସାଇ ଯବନକୁ ନାଶ କରିବା ପାଇଁ ଯାଉ।' ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି, ଭଗବାନ୍ ଏକ ଦ୍ୱାଦଶ ଯୋଜନା ବିସ୍ତୃତ ଦୁର୍ଗ, ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅପୂର୍ବ ନଗର ତିଆରି କଲେ। ସେଠାରେ ତ୍ୱଷ୍ଟାର କୌଶଳ ଦେଖାଯାଉଥିଲା—ସମସ୍ତ ରାସ୍ତା, ଚଉମୁହାଣୀ, ମୁଖ୍ୟ ସଡ଼କ ନୀତିମତ ଭାବେ ଗଢ଼ାଯାଇଥିଲା। ଏହି ନଗର ଦେବବୃକ୍ଷ, ଉଦ୍ୟାନ, ଅଦ୍ଭୁତ କାନନ, ସୁନାର ମନ୍ଦିର ଓ ଗଗନସ୍ପୃଶୀ ଦ୍ୱାରମଣ୍ଡପରେ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲା। ରୌପ୍ୟ ଓ ସୁନାର ଗୋପୁର, ସୁନାର କୁମ୍ଭରେ ଶୋଭିତ ଭଣ୍ଡାର, ମଣିମଣ୍ଡିତ ଗୃହ ଓ ବଡ଼ ବଡ଼ ପନ୍ନାମଞ୍ଚ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ଏଠାରେ ଥିଲା। ଦିଗ୍ପାଳମାନଙ୍କ ଗୃହ, ପ୍ରିୟାଙ୍କ ନିବାସ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକମାନେ ଏଠାରେ ଥିଲେ; ଯଦୁଦେବମାନଙ୍କ ଗୃହ ଏହି ନଗରକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରୁଥିଲା। ଇନ୍ଦ୍ର ଏଠାକୁ ସୁଧର୍ମା ମଣ୍ଡପ ଓ ପାରିଜାତ ବୃକ୍ଷ ପଠାଇଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ମଣିଷମାନେ ମୃତ୍ୟୁର ସୀମାରେ ବନ୍ଧା ନୁହଁନ୍ତି। ବରୁଣ ଗାଢ଼ ନୀଳ ଓ ଧଳା ରଙ୍ଗର ମନୋବେଗୀ ଘୋଡ଼ା ଦେଲେ; କୁବେର ଆଠଟି ଭଣ୍ଡାର ଦେଲେ; ଦିଗ୍ପାଳମାନେ ନିଜ ନିଜ ଧନ-ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଦେଲେ। ଭଗବାନ୍ ଯେଉଁ ଶାସନ ଦେଇଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କର ଅବତାର ସମୟରେ ଏହି ଧନ ଏବଂ ଶକ୍ତି ତାଙ୍କୁ ଫେରାଇଲେ। ଏହା ପରେ, ଯୋଗଶକ୍ତିରେ ହରି ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାକୁ ଏହି ନଗରକୁ ଆଣିଲେ। ରାମଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରି, କୃଷ୍ଣ ଏକ ମାଳା ପିନ୍ଧି, ଅସ୍ତ୍ରବିହୀନ ଭାବେ ନଗର ଦ୍ୱାର ଛାଡ଼ିଗଲେ। ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ତାଙ୍କୁ ବାହାରୁଅଛି ଦେଖି, ଉଦୟଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଚମକୁଥିବା, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭାମୟ, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ପୀତାମ୍ବର ପିନ୍ଧିଥିବା କୃଷ୍ଣକୁ ସମସ୍ତେ ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କ ଛାତିରେ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ, କଣ୍ଠରେ କୌସ୍ତୁଭ ମଣି, ଚଉଡ଼ା ଦେହ, ଚାରିଟି ହାତ, ତାଜା ଲାଲ ଲଟୁସ୍ ଫୁଲ ପରି ଚକ୍ଷୁ। ସଦା ଆନନ୍ଦିତ, ତେଜସ୍ୱୀ, ଗୋଲା ଗାଲ, ଶୁଭ୍ର ହସ, ପଦ୍ମପରି ମୁହଁ, ଚମକୁଥିବା ମକରକୁଣ୍ଡଳ ଶୋଭିତ। ଏହି ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନିତ, ଚାରି ହାତ, ପଦ୍ମନୟନ, ଭୃଙ୍ଗାର ମାଳାଧାରୀ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ସୁନ୍ଦର ଏହି ଭାସୁଦେବ। ନାରଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଲ୍ଲେଖିତ ଚିହ୍ନ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଲୋକ ଏପରି ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହଁ। 'ମୁଁ ଅସ୍ତ୍ରବିହୀନ ଭାବେ ତାଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି'—ଏପରି ସଙ୍କଳ୍ପ କରି, ଏହି ଯବନ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଯଦିଓ ସେ ଯୋଗୀମାନେ ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ। କୃଷ୍ଣ ଦୂରରେ ଦୂରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଏବଂ ଯବନ ତାଙ୍କୁ ପଛୁଆଇ ଏକ ପାହାଡ଼ ଗୁହାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। 'ଯଦୁବଂଶୀଙ୍କୁ ପଳାୟନ ଶୋଭା ଦିଏନାହିଁ' ବୋଲି ଉପହାସ କରୁଥିବା ଏହି ଅଭାଗା ଯବନ, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଧରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏପରି ଉପହାସ ସତ୍ତ୍ୱେ, ଭଗବାନ୍ ଗୁହାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଯବନ ମଧ୍ୟ ଗୁହାକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଶୁଏଇଥିବା ଦେଖିଲେ। 'ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ନିଜେ ଦୂରେ ଆଣାଯାଇଥିଲେ, ଏବଂ ଏଠାରେ ମୁନିପରି ଶୁଏଇଛନ୍ତି' ବୋଲି ଭାବି, ସେ ମୂଢ଼ ଯବନ ଏହି ଶୁଏଇଥିବା ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ପାଦ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କଲେ। ସେ ବହୁଦିନ ଶୋଇଥିବା ପରେ ଉଠି ଚାରିଦିଗରେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଏହି ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଦେଖିଲେ। ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ତାଙ୍କ ରୌଦ୍ର ଦୃଷ୍ଟିରେ, ଯବନ ତାଙ୍କ ନିଜ ଶରୀରର ଅଗ୍ନିରେ ତୁରନ୍ତ ଭସ୍ମ ହୋଇଗଲେ। ରାଜା ପଚାରିଲେ: 'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ କିଏ, କେଉଁ ଗୋତ୍ର ଓ ଶକ୍ତିର? କି କାରଣରେ ସେ ଗୁହାରେ ଶୁଏଇଥିଲେ? ଯବନ ବିନାଶକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ତେଜ କଣ ଥିଲା?' ଶୁକଦେବ କହିଲେ: 'ସେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ମାନ୍ଧାତୃଙ୍କ ପୁତ୍ର, ମହାନ ମୁଚୁକୁନ୍ଦ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରତି ଭକ୍ତ ଓ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ଥିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅସୁରମାନେ ଠାରୁ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ବିନତି କଲେ; ସେ ବହୁଦିନ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ରକ୍ଷା କଲେ।' 'ମୁଚୁକୁନ୍ଦଙ୍କୁ ଗୁହାରେ ଦେଖି ଦେବମାନେ କହିଲେ: "ହେ ରାଜା, ଆମ ପାଇଁ ଏହି କଷ୍ଟ ଛାଡ଼ିଦିଅ। ତୁମେ ମଣିଷ ଲୋକ ଓ ଶତ୍ରୁହୀନ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଛ; ଆମ ପାଇଁ ରକ୍ଷା କରିବା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପ୍ରତ୍ୟାଗ କରିଛ।