ବର୍ଣ୍ଣନା କଥାଃ ବର୍ହଦ୍ରଥ ବଂଶୀୟ ରାଜାଙ୍କ ସମସ୍ତ ସେନା ବିନଶ୍ଟ ହୋଇଗଲାପରେ, ଭଗବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅବହେଳିତ ହୋଇ, ସେ ମନେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥାରେ ମଗଧକୁ ଫେରିଗଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ଶକ୍ତି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ଥିଲା, ଶତ୍ରୁ ସେନାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରି, ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ତୁତି କଲେ। ମଥୁରାବାସୀମାନେ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଉଠି, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଆସିଲେ। ଚାରିଦିଗରେ ରଥୀ, ଗାୟକ, ଓ ଗାନପଥୀମାନେ ତାଙ୍କ ବିଜୟ ଗୀତ ଗାଇଲେ। ସଂଖ ଓ ଢୋଳ ଦ୍ୱନିତ, ବହୁ ବିଗୁଳ ଓ ତୁରୀ ଚାଲିଲା, ଭଗବାନ ଯେତେବେଳେ ସହଯୋଗୀମାନେ ସହ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ତାଙ୍କ ସହ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ବାଦ୍ୟ ଝଙ୍କାରିତ ହେଲା। ନଗରର ରାସ୍ତା ଜଳ ଛିଟିଯାଇ ଶୁଭ୍ର ହୋଇଥିଲା, ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ଏବଂ ଦ୍ୱଜପତାକା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦିଗରେ ଵେଦ ମନ୍ତ୍ର ଧ୍ୱନି ଓ ଶୁଭ୍ର ତୋରଣ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ମହିଳାମାନେ ମାଳା, ଦହି, ଓ ଅଙ୍କୁରିତ ଧାନ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ, ତାଙ୍କୁ ଭଲପାଇବା ଭରା ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିଲେ। ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଜସ୍ର ଧନ-ଧାନ୍ୟ ଓ ବୀରମାନଙ୍କ ଅଳଙ୍କାର ଯାହା ଲାଗିଥିଲା, ସେସବୁ ଭଗବାନ ଯଦୁରାଜଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ। ଏଭଳି ଭାବରେ, ମଗଧର ରାଜା ଜରାସନ୍ଧ ସତର ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା ନେଇ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ରକ୍ଷାଧୀନ ଯଦୁମାନେ ସହ ବାରମ୍ବାର ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ଭୃଷ୍ଣିମାନେ ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁ ସେନାକୁ ବିନଶ୍ଟ କଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ସେନା ନାଶ ହେବା ପରେ, ଜରାସନ୍ଧ ତାଙ୍କ ସାଥିମାନେ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟାଗତ ହେଲେ ଏବଂ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ଏହିପରେ ଅଠାରୋ ତମ ଯୁଦ୍ଧ ଆସିବାକୁ ଥିଲା, ଏବେ ନାରଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ଏକ ବିର ଯବନ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ସେ ତିନି ଲକ୍ଷ ବାହାର ଦଳ ସହିତ ମଥୁରାକୁ ଅଘାତ କଲେ; ମଣିଷମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ସମାନ କେହି ନଥିଲେ, କାରଣ ସେ ଭୃଷ୍ଣିମାନେ ବିଷୟରେ ଶୁଣିଥିଲେ। ଏହା ଦେଖି, କୃଷ୍ଣ ଓ ସଂକର୍ଷଣ ବିଚାର କଲେ—“ହାୟ, ଦୁଇ ପଟେ ଯଦୁମାନେ ଉପରେ ବଡ଼ ବିପଦ ଆସିଛି। ଏହି ଯବନ ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଆଜି ଆମକୁ ଆକ୍ରମଣ କରିଛି; ମଗଧର ରାଜା ଆଜି, କିମ୍ବା ଆସନ୍ତା କାଲି, କିମ୍ବା ପରେ ଆସିପାରିବେ। ଯଦି ଆମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥାଉଁଥିବା ବେଳେ ଜରାସନ୍ଧ ଆସିଲେ, ସେ ଆମର ବନ୍ଧୁମାନେକୁ ମାରିଦେବେ କିମ୍ବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ନଗରକୁ ନେଇଯିବେ। ତେଣୁ, ଆମେ ଏହି ଦିନ ଏମିତି ଏକ କୋଟ୍ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ୍, ଯାହା ପ୍ରବେଶ କରିବା ମଣିଷମାନେ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ; ସେଠାରେ ଆମ ବନ୍ଧୁମାନେକୁ ରଖି, ଆମେ ଯବନକୁ ବିନଶ୍ଟ କରିବା।” ଏଭଳି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଭଗବାନ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ବାର ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ନଗର ନିର୍ମାଣ କଲେ। ଏଠାରେ ଟ୍ୱଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ କୌଶଳ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ରାସ୍ତା, ଚଉମୁହା, ମାର୍ଗ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଥିଲା। ଏହା ଦେବବୃକ୍ଷ ଓ ଉଦ୍ୟାନ, ଅଦ୍ଭୁତ ଉପବନ, ଶୁଣାଳି ଗୋପୁର, କ୍ରିଷ୍ଟାଲ ମହଳ ଓ ତୋରଣ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା। ଏଠାରେ ଚାନ୍ଦି ଓ ସୁନାର ଗୋପୁର, ସୁନାର କୁମ୍ଭ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଭଣ୍ଡାର, ମଣିମାଳା ଦ୍ୱାରା ଶିରୋପରି ଘର ଓ ବଡ଼ ବଡ଼ ପନ୍ନା ମଞ୍ଚ ଥିଲା। ଦିଗ୍ପାଳମାନଙ୍କ ଘର ଓ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ନିବାସ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଶୋଭିତ, ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକମାନେ ଏଠାରେ ବସୁଥିଲେ, ଯଦୁଦେବମାନେ ଘର ଦ୍ୱାରା ଏହା ଅଳୋକିକ ଦୀପ୍ତି ଦେଉଥିଲା। ଇନ୍ଦ୍ର ଏଠାକୁ ସୁଧର୍ମା ସଭା ଓ ପାରିଜାତ ଚେଉଁ ଦେଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ମାନବମାନେ ମୃତ୍ୟୁର ସୀମା ରହିନଥିଲେ। ଭାରୁଣ ଦିଲେ ଧୂସର-ଧଳା ଦୃତ ଘୋଡ଼ା, କୁବେର ଆଠଟି ଭଣ୍ଡାର ଦେଲେ, ଦିଗ୍ପାଳମାନେ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଧନ-ସମ୍ପଦ ଦେଲେ। ଭଗବାନ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଶ୍ରୀମାନ୍ୟତା ଦେଇଥିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର ଅବତାର ସମୟରେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଫେରାଇଦେଲେ। ତାହାଁଠାରେ, ଯୋଗଶକ୍ତିରେ, ହରି ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ଏହି ନଗରକୁ ଆଣିଲେ, ଏବଂ ବଳରାମଙ୍କ ସହାୟତାରେ ଉପଦେଶ କରି, କୃଷ୍ଣ ନଗର ଦ୍ୱାର ଛାଡ଼ି ମାଳା ପିନ୍ଧି, ଅସ୍ତ୍ରହୀନ ଅବସ୍ଥାରେ ବାହାରିଲେ। ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ କହିଲେ—ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ବାହାରିଲେ, ଉଦିତ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଚମକୁଥିଲେ, ଅତି ଦୃଶ୍ୟମାନ, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ପୀତାମ୍ବର ପିନ୍ଧିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଛାତିରେ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ, କଂଠରେ କଉସ୍ତୁଭ ମଣି, ବିଶାଳ ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ଦେହ, ଚାରିଟି ହାତ, ତାଜା ଲାଲ ଲୋଟସ ଦୃଶ୍ୟ ଗୋଟିଏ ଆଖି। ସଦା ଆନନ୍ଦମୟ, ଅଲୋକିକ ତେଜସ୍ୱୀ, ଗୋଲ ଗାଲ, ଶୁଭ୍ର ହାସ୍ୟ, ଅଦ୍ଭୁତ ମୁଖ, ମକରାକାର କୁଣ୍ଡଳ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ଏହି ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନିତ, ଚାରିହାତି, କମଳନୟନ, ବନମାଳା ଧାରି, ସର୍ବୋତ୍ତମ ସୁନ୍ଦର ଏହି ବାସୁଦେବ। ନାରଦଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଏପରି ଆଉ କେହି ନୁହେଁ; ଅସ୍ତ୍ରହୀନ ଭାବରେ ଚାଲିବା ପାଇଁ ଯବନ ଧୃଢ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ—“ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଧରିବି।” ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ଯବନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଶ୍ରୀହରି ଦୂରରେ ଦେଖା ଦେଇ, ଯବନ ରାଜାଙ୍କୁ ପଦେ ପଦେ ଏକ ପାହାଡ଼ ଗୁହାକୁ ନେଇଗଲେ। ଯବନ ତାଙ୍କୁ ଉପହାସ କରି କହିଲେ—“ଯଦୁବଂଶର ଜନ୍ମ ହୋଇ ଏଭଳି ପଳାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ”—ଏଭଳି କହି, ତାଙ୍କୁ ଧରିବା ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ତାଙ୍କୁ ଧରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏଭଳି ଉପହାସ ସହ, ଭଗବାନ ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଯବନ ମଧ୍ୟ ଭିତରକୁ ଯାଇ, ସେଠାରେ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଶୁଇଥିବା ଦେଖିଲେ। ଭାବିଲେ—“ନିଶ୍ଚିତ ଏହିଠାରେ ଦୂର ଆଣି ଶୁଇ ରଖାଯାଇଛି”—ଏହା ଭାବି, ତାଙ୍କୁ ପାଦ ଦ୍ୱାରା ମାଡ଼ିଲେ। ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ନିଦ୍ରା ପରେ ଉଠି, ଚକ୍ଷୁ ମେଳି, ଚାରିପାଖ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ପାଖରେ ଦେଖିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ତାଙ୍କ ରୌଦ୍ର ଦୃଷ୍ଟିରେ, ଯବନ ତାଙ୍କ ଦେହର ଅଗ୍ନିରେ ତୁରନ୍ତ ଭସ୍ମ ହୋଇଗଲେ। ତାପରେ ପରୀକ୍ଷିତ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ କିଏ, କେଉଁ ବଂଶର, କିଏ ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ? କିଏ ଏହି ଗୁହାକୁ ଶୁଇବାକୁ ଆସିଥିଲେ? ଏହି ଯବନ ବିନାଶକର ତେଜ କ’ଉଁଠୁ?