ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଜରାସନ୍ଧଙ୍କ ପୁତ୍ର ତାଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ସେନା, ରଥ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଏବଂ ପତାକା ସହିତ ଦୁଇ ମାଧବଙ୍କୁ ଘେରି ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ଯେପରି ଝଡ଼ ରବି ଓ ଅଗ୍ନିକୁ ଧୂଳି ମେଘରେ ଆବୃତ କରେ। ଯୁଦ୍ଧ ମଝିରେ ହରି ଓ ବଳରାମଙ୍କ ଗରୁଡ଼ ଓ ତାଳଚିହ୍ନିତ ଦୁଇଟି ରଥ ଦେଖି ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ପୁରାତନ ଦୁର୍ଗ, ମହଳ ଓ ଦ୍ୱାରମଣ୍ଡପରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ, ଶୋକ ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟତାରେ ଆବୃତ ହେଲେ। ହରି ଦେଖିଲେ ତାଙ୍କର ସେନା, ଯାହାକୁ ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ଶତଶଃ ସତ୍ରୁଦଳର କ୍ଷୁଦ୍ର ବାଣବୃଷ୍ଟିରେ ପୁଣିପୁଣି ବିପଦ୍ଗ୍ରସ୍ତ ହେଉଛି। ସେ ତାଙ୍କର ଶାର୍ଙ୍ଗଧନୁକୁ ଗର୍ଜନରେ ତଣ୍ଡାଇଲେ। ପଛରେ, ତୀର ତୁଣୀରରୁ ଉଠାଇ ପ୍ରବଳ ବାଣବୃଷ୍ଟି ଛାଡ଼ି, ରଥ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ପଦାତିମାନେକୁ ବିଧ୍ୱଂସ କଲେ। ତାଙ୍କର ଚକ୍ର ହାତରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହେଲା ନାହିଁ। ହାତୀମାନଙ୍କ ଦନ୍ତ ଭଙ୍ଗି ହଜାରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଲେ; ଘୋଡ଼ାମାନେ ଗଳା କାଟି ଚିତ୍ତ ହେଲେ; ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ପତାକା, ସାରଥି, ନେତା ଓ ପଦାତିମାନେ ଅସ୍ତ୍ରରେ କାଟା ହୋଇ ପଡ଼ି ରହିଲେ। ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଅଙ୍ଗଭଙ୍ଗ ହେଉଥିବାରୁ ଶତଶଃ ରକ୍ତନଦୀ ପ୍ରବାହିତ ହେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ହାତ, ଘୋଡ଼ାର ମୁଣ୍ଡ, ମନୁଷ୍ୟର ଖପ୍ପର ଓ କଚ୍ଛପାକାର ଧଡ଼ି ଭରି ଥିଲା, ମୃତ ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଏହି ନଦୀକୁ ଆବୃତ କରିଥିଲେ। ଏହି ରକ୍ତନଦୀରେ ହାତ ତରଙ୍ଗ, କେଶ ଜଳଶିବାଳ, ଧନୁଷ୍ ଧାରା, ଏବଂ ଅସ୍ତ୍ରମାନେ ତାକୁ ଆଟକି ଦେଇଥିଲେ; ଘୂର୍ଣ୍ଣି ତଳୌ ତଳୌ ତଳୌ ତଳୌ ତଳୌ ତଳୌ ତଳୌ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ, ମୁକ୍ତା, ଭୂଷଣ ଓ ପାଥର ଚମକୁଥିଲା। ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ଅପରିମିତ ତେଜସ୍ୱୀ ସଂକର୍ଷଣ ଗଦା ନେଇ ଅଭିମାନୀ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ବିଧ୍ୱଂସ କଲେ, ଯାହା ଭୟଭୀତଙ୍କୁ ଭୟ ଏବଂ ସୁରବୀରଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ନଶ୍ଟ କରୁଥିଲେ। ମଗଧରାଜଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରହିଥିବା ଏହି ବିପୁଳ ଓ ଭୟଂକର ସେନା, ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଦୁର୍ଲଭ, ବସୁଦେବପୁତ୍ରମାନେ ସେହି ସେନାକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନଶ୍ଟ କଲେ, ଯାଁହା ସଂସାରରେ ତାଙ୍କର ଲୀଳାର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ପ୍ରମାଣ। ଏହି ଭଗବାନ୍, ଯାହାଙ୍କର ଅସୀମ ଶକ୍ତି ତିନି ଲୋକର ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି, ପ୍ରଳୟ କରେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶତ୍ରୁ ଦମନ କୌଣସି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ମାନବମାନେ ପାଇଁ ଏହା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି। ରାମ ଜରାସନ୍ଧଙ୍କ ରଥ ଭଙ୍ଗ ଓ ସେନା ନଶ୍ଟ ହେଇଯିବା ପରେ, ସିଂହ ସିଂହକୁ ଯେପରି ଶକ୍ତିରେ ବଶ କରେ, ସେପରି ତାଙ୍କୁ ଧରି ନେଲେ। ଗୋବିନ୍ଦ ତାଙ୍କୁ ମଣୁଷ୍ୟ ଓ ବରୁଣ ପାଶରେ ବାନ୍ଧିବାକୁ ଅଟକାଇଲେ, କାହିଁକିନା ଏହା ଏକ ବିଶେଷ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଦରକାର ଥିଲା। ଲୋକପାଳମାନେ ତାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କଲେ, ଶୂରବୀରମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ମାନ୍ୟ କରୁଥିଲେ, ତେବେ ଜରାସନ୍ଧ ଲଜ୍ଜା ଅନୁଭବ କରି, ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ, କିନ୍ତୁ ରାଜାମାନେ ରାସ୍ତାରେ ତାଙ୍କୁ ବାଧା ଦେଲେ। ଶୁଦ୍ଧ ଅର୍ଥବୋଧକ ବାଣୀ ଓ ସାଧାରଣ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ଏହି ପରାଜୟ ତାଙ୍କ ନିଜ କର୍ମର ଫଳରେ ଯାଦବମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘଟିଲା। ସମସ୍ତ ସେନା ନଶ୍ଟ ହେଉଥିବାବେଳେ, ବୃହଦ୍ରଥ ବଂଶର ରାଜାକୁ ଭଗବାନ୍ ଅନଦୃଷ୍ଟ କରି, ସେ ମନୋବ୍ୟଥାରେ ମଗଧକୁ ଚାଲିଗଲେ। ମୁକୁନ୍ଦ, ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଅଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ରଖି, ଶତ୍ରୁସେନା ସମୁଦ୍ରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଦେବତାମାନେ ଫୁଲ ବର୍ଷା କରି ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ମଥୁରାବାସୀ ଦୁଃଖ ମୁକ୍ତ ଓ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଆଗ୍ରହରେ ଆସିଲେ; ରଥୀ, ସୂତ, ଗାୟକ ଏବଂ ବାଦକମାନେ ବିଜୟ ଗୀତ ଗାଇଲେ। ଶଂଖ, ଢୋଳ, ତୁରୀ, ଭେରି ଓ ଅନେକ ପରିବାଦ୍ୟ ତାଳ ହେଲା; ପ୍ରଭୁ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ବୀଣା, ବାଂଶୀ ଓ ମୃଦଙ୍ଗ ଶବ୍ଦରେ ମଙ୍ଗଳ ମହଲା ହେଲା। ସଡ଼କ ଝଡ଼ି ଦିଆଯାଇଥିଲା, ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ଓ ପତାକା ଶୋଭିତ, ବେଦଧ୍ୱନି ଉଚ୍ଚାରିତ, ଶୁଭ ଦ୍ୱାରମଣ୍ଡପ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା। ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମାଳା, ଦହି, ଅଙ୍କୁରିତ ଧାନ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କଲେ, ପ୍ରେମ ଓ ଆସ୍ଥାର ଦୃଷ୍ଟିରେ ତାଙ୍କୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କଲେ। ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଜସ୍ର ଧନ, ଶୂରବୀରଙ୍କ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ସମସ୍ତ ଧନ ଭଗବାନ୍ ଯାଦବରାଜାଙ୍କୁ ଉପହାର ଦେଲେ। ଏପରି ଭାବରେ, ମଗଧରାଜ ସପ୍ତଦଶ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା ନେଇ ପୁନିପୁନି କୃଷ୍ଣସୁରକ୍ଷିତ ଯାଦବମାନେ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ବୃଷ୍ଣିମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ତେଜରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ନଶ୍ଟ କଲେ; ନିଜ ସେନା ନଶ୍ଟ ହେଲା ପରେ, ମଗଧରାଜ ସଙ୍ଗୀମାନେ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ। ଅଠାରୋତିଏ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେବାକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ, ନାରଦଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ଏକ ବିର ଯବନ ଏଠି ଆସିଲେ। ସେ ତିନି ମିଲିଅନ ବିଦେଶୀ ସେନା ନେଇ ମଥୁରାକୁ ଘେରିଲେ; ମନୁଷ୍ୟମଣ୍ଡଳୀରେ ସେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ବୃଷ୍ଣିମାନେ ତାଙ୍କ ସମାନ ବୋଲି ଶୁଣିଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, କୃଷ୍ଣ ଓ ସଂକର୍ଷଣ ଚିନ୍ତା କଲେ—"ହାଁ, ଦୁଇପଟେ ଯାଦବମାନେ ଉପରେ ଭୟଙ୍କର ବିପଦ ଆସିଛି।" "ଏହି ବିଶାଳ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯବନ ଆଜି ଆମକୁ ଘେରିଛି; ମଗଧରାଜ ଆଜି, କିମ୍ବା କାଲି, କିମ୍ବା ପରେ ଆସିପାରିବେ।" "ଯଦି ଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ଜରାସନ୍ଧ ଆସିଲେ, ସେ ଆମ ଆତ୍ମୀୟମାନେକୁ ମାରିବେ କିମ୍ବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେବାରୁ ନିଜ ନଗରକୁ ନେଇଯିବେ।" "ତେଣୁ, ଆଜି ଆମେ ଏମିତି ଏକ ଦୁର୍ଗ ତିଆରି କରିବା, ଯେଉଁଠାରେ ମନୁଷ୍ୟ ଆସିପାରିବେ ନାହିଁ; ସେଠାରେ ଆମ ଆତ୍ମୀୟମାନେକୁ ରଖି, ଯବନକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେବା।" ଏହିପରି ଭାବନା କରି, ଭଗବାନ୍ ଦ୍ୱାଦଶ ଯୋଜନ ବ୍ୟାପକ, ଅଦ୍ଭୁତ ସମୁଦ୍ରମଧ୍ୟରେ ଏକ ଦୁର୍ଗପୁରୀ ନିର୍ମାଣ କଲେ। ସେଠାରେ ତ୍ୱଷ୍ଟାର କୌଶଳ ଦେଖାଯାଉଥିଲା—ସମସ୍ତ ରାସ୍ତା, ଚଉକ, ମାର୍ଗ ନୀତିଅନୁସାରେ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା। ଦିବ୍ୟ ବୃକ୍ଷ, ଉଦ୍ୟାନ, ଅଦ୍ଭୁତ କାନନ, ସୁନା ଗୋପୁର, ରତ୍ନମୟ ମହଳ ଓ ଦ୍ୱାରମଣ୍ଡପ ଏହି ସହରକୁ ଶୋଭା ଦେଉଥିଲା। ଚାନ୍ଦି ଓ ସୁନା ତୋରଣ, ସୁନା ଘଡ଼ି ଭରି ଖଜାନା, ମାଣିକ ମୁକ୍ତା ଚୂଡ଼ା ଘର, ଏମିତି ଏମେରାଲ୍ଡ ମଞ୍ଚ ଥିଲା। ଦିଗ୍ପାଳମାନଙ୍କ ଘର ଓ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ନିବାସ ଏହିପୁରୀରେ ଥିଲା, ସମସ୍ତ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକ ଏଠାରେ ବାସ କରୁଥିଲେ, ଯାଦବଦେବମାନଙ୍କ ଘର ଏହାକୁ ଅଲଙ୍କୃତ କରୁଥିଲା।