ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଜ ପୁଅ ପାଇଁ ଦ୍ବିଜଜନଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଲେ ଓ ଜନ୍ମସଂସ୍କାର କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ । ଘରର ଦ୍ୱାରରେ ଶୁଭ ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟ ବାଜୁଥିଲା । ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ତାଙ୍କ ଜୀବାନୀ ନାରୀ କହିଲେ, "ମୋ ଷ୍ଟନ୍ତେ ଦୁଧ ନାହିଁ; ଅନ୍ୟେ ଦୁଧ ଖେଉଛି, ତେଣୁ କିପରି ମୁଁ ଶିଶୁକୁ ପୋଷଣ କରିବି?" ସେ ପ୍ରତିବାଦ କରିଲେ, "ମୋ ସହଧର୍ମିଣୀ ଯିଏ ଜନ୍ମ ଦେଇଛି, ତାଙ୍କ ଶିଶୁ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଛି; ତାଙ୍କୁ ଏଠାରେ ଆଣି ଏ ଘରରେ ରଖ; ସେ ତୁମ ପୁଅକୁ ପୋଷଣ କରିବେ ।" ପୁଅକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ ପତି କରିଲେ । ମା ଏହି ଶିଶୁକୁ "ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ" ନାମ ଦେଲେ । ତିନି ମାସ ପରେ ଏକ ଗାଈ ଏକ ଦୁଃଖିତ ଶିଶୁକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲା—ସେ ଶିଶୁ ଦେହରେ ଅତି ସୁନ୍ଦର, ଦିବ୍ୟ, ନିର୍ମଳ ଓ ସୁନା ପରି ଚମକୁଥିଲା । ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଜେ ଏହାର ଜନ୍ମସଂସ୍କାର କରିଲେ । ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଏକଠା ହେଲେ । ଏବେ ଆତ୍ମଦେବଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଭ ଦିନ ଆସିଲା; ଗାଈ ରୁ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ନେଲା । ଭାଗ୍ୟର କ୍ରମରେ ଏହି ଗୁପ୍ତ ଘଟଣା କେହି ଜାଣିପାରିଲେ ନାହିଁ । ଶିଶୁର ଗାଈ ପରି କାନ ଦେଖି ସେ ନାମ ହେଲେ "ଗୋକର୍ଣ୍ଣ" । ସମୟ କ୍ରମରେ ଦୁଇ ପୁଅ ଯୁବକ ହେଲେ; ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ବିଦ୍ୟା ଓ ପ୍ରଜ୍ଞାରେ ପାରଙ୍ଗତ ହେଲେ, ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ଅତି ଦୁଷ୍ଟ ହେଲେ । ସେ ନିତି ନିମ୍ନ ଜୀବନ ଜୀବନ କରିଥିଲେ—ଅଶୁଚିତା ରେ ରହୁଥିଲେ, ଅନୁଚିତ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଥିଲେ, ଅପରାଧ କରିଥିଲେ, ମୃତଦେହ ସ୍ପର୍ଶ କରି ହାତ ଦେଇ ଖାଇଥିଲେ । ସେ ଚୋର ଥିଲେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘୃଣିତ, ଅନ୍ୟ ଘରକୁ ଅଗ୍ନି ଦେଇଥିଲେ, ଶିଶୁମାନେ କୁ ଖେଳିବାକୁ ନେଇ ତୁରନ୍ତ କୁଆଁରେ ଫିଂଗି ଦେଇଥିଲେ । ସେ ହିଂସ୍ର ଥିଲେ, ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ଦୁଃଖୀ ଓ ଅନ୍ଧମାନେ କୁ ଉତ୍ପୀଡନ କରିଥିଲେ, ଚଣ୍ଡାଳମାନେ ସହ ସମ୍ପର୍କ ରଖୁଥିଲେ, ଦୂର୍ବଳ ଓ କୁକୁର ସହ ଘୁଞ୍ଚି ରହୁଥିଲେ । ବେଶ୍ୟାମାନେ ସହ ସମ୍ପର୍କ ରଖି ଜନ୍ମସମ୍ପଦ ଖର୍ଚ୍ଚ କରିଥିଲେ; ଏକ ଦିନ ସେ ନିଜ ପିତାମାତାକୁ ମାରି ତାଙ୍କ ଦେଉଥିବା ବାସନା ନେଇଥିଲେ । ଦୁଃଖୀ ପିତା ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦି କହିଲେ, "ଏପରି ଦୁଷ୍ଟ ପୁଅ ଯିଏ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି, ସେ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ।" ସେ ଏହି ଦୁଃଖରେ କହିଲେ, "କେଉଁଠି ରହିବି, କେଉଁଠି ଯିବି, କିଏ ମୋ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବ? ଏ ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ଜୀବନ ଛାଡି ଦେଉଛି—ହାଁ, କିପରି ଦୁଃଖୀ ମୋ ଅବସ୍ଥା!" ତେବେ ପ୍ରଜ୍ଞାଶୀଳ ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଆସି ତାଙ୍କ ପିତାକୁ ବିବେକ ଦେଇ ନିର୍ମୋହ ପଥ ଦେଖାଇଲେ । ସେ କହିଲେ, "ଏହି ସଂସାର ଅସାର, ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ମୋହରେ ଆବୃତ; କିଏ କାହାର ପୁଅ, କିଏ କାହାର ଧନ, କିଏ କାହାର ସ୍ନେହ ସତତା ଜଳିଯାଉଛି?" "ଇନ୍ଦ୍ର ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସଂସାରରେ ସୁଖ ନାହିଁ, ଏକ ବିଶ୍ୱାଧିପତି ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଏହି ସୁଖ କେବଳ ନିର୍ମୋହ ମୁନି ଏକାଣି ରହିବାରେ ରହିଛି ।" "ପୁଅ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଅଜ୍ଞାନ ଅଟାଇ ଦିଅ; ମୋହ ଦ୍ୱାରା ନରକ ପଥ ଆସେ । ଏହି ଦେହ ଏକ ଦିନ ପଡିଯିବ, ସମସ୍ତ କିଛି ଛାଡି ଦିଅ—ଅଟାଇ ଦିଅ ଘର ଓ ଯାଅ ଜଙ୍ଗଲକୁ ।" ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ତାଙ୍କ ପିତା ଯିବାକୁ ଚାହିଲେ ଓ କହିଲେ, "ମୋ ପୁଅ, ଜଙ୍ଗଲରେ କଣ କରିବା ଉଚିତ, ବିସ୍ତୃତ କହ ।" "ମୋହର ଅନ୍ଧ ତଳରେ ବନ୍ଧା, ମୁଁ ଲଙ୍ଗଡା, ଚତୁର, କର୍ମରେ ପତିତ—ଓ କୃପାର ସାଗର, ମୋତେ ଉଠାଇ ଦିଅ ।" "ଏହି ହାଡ, ମାଂସ, ରକ୍ତ ଦେହ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଛାଡି ଦିଅ; ଜନ୍ମ, ପୁଅ, ପରିବାର ପ୍ରତି ମମତା ତ୍ୟାଗ କର; ଏହି ସଂସାର ଅନିତ୍ୟ ଓ ନାଶୀ—ନିର୍ମୋହ ଓ ଭକ୍ତିରେ ଆନନ୍ଦ କର ।" "ସତତ ଶୁଧ୍ଧ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କର, ଲୋକଧର୍ମ ତ୍ୟାଗ କର, ସାଧୁମାନେ ସହ ସେବା କର, ଇଚ୍ଛା ଓ ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କର; ଶୀଘ୍ର ଅନ୍ୟର ଦୋଷ ଓ ଗୁଣ ଚିନ୍ତା ତ୍ୟାଗ କର, ସେବା ଓ ପବିତ୍ର କଥାର ଅମୃତ ମଧୁ ପିଅ ।" ପୁଅର ଶବ୍ଦରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଘର ଛାଡି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇଲେ; ଷଷ୍ଠି ବର୍ଷ ବୟସରେ ଦୃଢ ନିଶ୍ଚୟରେ ହରି ସେବାରେ ଲଗି ଦିନ କାଟିଲେ; ଦଶମ ସ୍କନ୍ଧ ପାଠ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୀ କୃଷ୍ଣ ପ୍ରାପ୍ତି କଲେ । ସେ ଦେବମାନେର ଉଦ୍ୟାନ ର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ସହ ଦିବ୍ୟ ନଗରରେ, ବିଶ୍ବକର୍ମା ନିର୍ମିତ ଇନ୍ଦ୍ରର ପ୍ରାସାଦରେ, ତିନି ଲୋକର ଶ୍ରୀ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ସହ ବାସ କଲେ । ସେ ଜ୍ଞାନ, ଧନ ଓ ଉତ୍ତମ କୁଳରେ ଧନ୍ୟ ଥିଲେ, ଅହଂକାର ଓ ଗର୍ବ ରହିତ ଥିଲେ । ପିତା ବିଦାୟ ହେବା ପରେ, ମା ଧୁନ୍ଧୁକାରୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ପିଟିଯାଇଲେ; ସେ କହିଲେ, "ଧନ କେଉଁଠି ରଖିଛ, କହ, ନହେଲେ ଏହି କଠି ଦେଇ ମୁଁ ତୁମକୁ ମାରି ଦେବି!" ଏହି ଶବ୍ଦରେ ଭୟ ଓ ପୁଅ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ମା ରାତିରେ କୁଆଁରେ ନିଜ ଜୀବନ ଶେଷ କଲେ । ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଯୋଗରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି ବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାକୁ ଯାଇଲେ; ସେ ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖରେ ଅସଙ୍ଗ, ତାଙ୍କର ଶତ୍ରୁ କିମ୍ବା ମିତ୍ର ନାହିଁ । ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ଘରେ ରହିଲେ, ପାଞ୍ଚଟି ବେଶ୍ୟା ସହ ଘିରି ଅତି କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ମନ ମୋହିଯାଇଥିଲା । ଏକ ଦିନ, ବେଶ୍ୟାମାନେ ଗହଣା ଚାହିଁ, ସେ ଅନ୍ଧ ଲୋଭରେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଭୁଲି ଗହଣା ଆଣିବାକୁ ଘର ଛାଡି ଯାଇଲେ । ଏଠାଁ ଓ ସେଠାଁ ଧନ ଏକଠା କରି, ସେ ଘରେ ଫିରି ବେଶ୍ୟାମାନେକୁ ଭଲ ପୋଷାକ, ଗହଣା ଓ ନାନା ବସ୍ତୁ ଦେଲେ । ଏତେ ଧନ ଦେଖି, ବେଶ୍ୟାମାନେ ରାତିରେ କହିଲେ, "ସେ ପ୍ରତିଦିନ ଚୋରି କରୁଛି; ଏହିପାଇଁ ରାଜା ସେକୁ ଧରିବେ ।" "ଧନ ନେଇ ରାଜା ନିଶ୍ଚିତ ମାରି ଦେବେ; ତେଣୁ ଆମ ଉପକାର ପାଇଁ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ଆମେ ସେକୁ ମାରି ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ କି?" ଏପରି ନିଷ୍ପତ୍ତି କରି, ସେମାନେ ଧୁନ୍ଧୁକାରୀଙ୍କୁ ଘୁମ ଦେଇ ରସି ରେ ବାନ୍ଧି, ମାରି ଧନ ନେଇ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ । ଗଳାରେ ଫାସ ଦେଇ ମାରିବା ଚେଷ୍ଟା କଲେ; ଶୀଘ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ନାହିଁ, ସେମାନେ ଅଶାନ୍ତ ହେଲେ । ତେବେ ଦେହରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ କୋଇଲା ଦେଇ, ଦୁଃଖରେ ଧୁନ୍ଧୁକାରୀ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ । ଏହି ଅସମ୍ଭାଳିତ ବେଶ୍ୟାମାନେ ତାଙ୍କ ଦେହକୁ ଗଡ଼ିରେ ଛାଡି ଦେଲେ; ଏହି ଗୁପ୍ତ ଘଟଣା କେହି ଜାଣିଲେ ନାହିଁ । ଲୋକମାନେ ପଚାରିଲେ, ସେମାନେ କହିଲେ, "ସେ ଦୂରକୁ ଚାଲିଗଲା, ଆମ ପ୍ରିୟ; ଏହି ବର୍ଷ ଫିରିବେ, ଧନ ଲୋଭରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇ ।