ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ: ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, କଂସଙ୍କ ଦୁଇ ରାଣୀ—ଅସ୍ତି ଓ ପ୍ରାପ୍ତି—ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ପିତା ଜରାସନ୍ଧଙ୍କ ଘରକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେମାନେ ମଗଧର ରାଜା ଜରାସନ୍ଧଙ୍କୁ ସବୁ କଥା କହିଲେ—କିପରି ସେମାନେ ବିଧବା ହେଲେ, ଏହି ଦୁଃଖଦ ଘଟଣାର ସମସ୍ତ କାରଣ ତାଙ୍କୁ ଜଣାଇଦେଲେ। ଏହି ଅପ୍ରିୟ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି, ରାଜା ଜରାସନ୍ଧ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଯଦୁବଂଶକୁ ନଶ୍ଟ କରିବାକୁ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ କଲେ। ସେ ଚାରିପଟେ ଅଠେଇଁ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା ନେଇ, ମଥୁରାକୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ସେ ସେନା ସାଗର ସମାନ ବିସ୍ତୃତ ଓ ଭୟଙ୍କର ଥିଲା। ଏପରି ଭାବେ ନିଜ ସହରକୁ ଚାରିଦିଗରୁ ଅବରୋଧ ହୋଇଥିବା ଦେଖି ଏବଂ ନିଜ ପ୍ରଜାମାନେ ଭୟରେ ଅସ୍ଥିର ହେଉଥିବା ଦେଖି, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଗଭୀର ଭାବେ ବିଚାର କଲେ। ଭଗବାନ୍ ହରି ନିଜ ଅବତାରର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ସମୟ, ସ୍ଥାନ ଓ ପରିସ୍ଥିତି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରି କହିଲେ—“ଏହି ପୃଥିବୀର ଭାର ହୋଇଥିବା ଏହି ସମସ୍ତ ସେନାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ମଗଧର ରାଜା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଅଧୀନ ରାଜାଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କରାଯାଇଛନ୍ତି, ମୁଁ ଏହାଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରିବି। ଏହି ସେନା, ଯେଉଁମାନେ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ଦ୍ୱାରା ଗଣାଯାଇଛନ୍ତି—ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ଘୋଡ଼ା, ରଥ, ହାତୀ, ସେନାନୀମାନେ—ମୁଁ ସେମାନେ ନଶ୍ଟ କରିବି, କିନ୍ତୁ ମଗଧର ରାଜାକୁ ମାରିବି ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ପୁଣି ସେନା ସଂଗ୍ରହ କରିବ। ଏହା ମୋ ଅବତାରର ମୂଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ—ପୃଥିବୀର ଭାର ହ୍ରାସ କରିବା, ସାଧୁମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଓ ଅନ୍ୟାୟୀମାନେ ନଶ୍ଟ କରିବା। ଧର୍ମର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏବଂ ଅଧର୍ମ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ମୁଁ ଅନ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କରେ।” ଏପରି ଭାବନା କରୁଥିବା ବେଳେ ଦୁଇଟି ଚମତ୍କାରିକ ରଥ ଆକାଶରୁ ତାପରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା—ପୂର୍ଣ୍ଣ ରଥୀ ଓ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ସହିତ। ଦେବୀୟ ପୁରାତନ ଅସ୍ତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୟଂ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ଏହା ଦେଖି, ହୃଷୀକେଶ ସଂକର୍ଷଣଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ମହାବଳୀ, ମାନବ ଅବତାରରେ ଆସିଥିବା ପ୍ରଭୁ, ଯଦୁମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଏହି ବିପଦ ଦେଖ; ଏହା ତୁମର ରଥ ଏବଂ ପ୍ରିୟ ଅସ୍ତ୍ର ଉପସ୍ଥିତ। ଏହି ପୃଥିବୀର ଭାର ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଆମେ ଜନ୍ମ ନେଇଛୁ।” ଏପରି ସମ୍ମିଳିତ ଉପଦେଶ ପରେ, ଦଶାର୍ହଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ଯୁଦ୍ଧ ଶୌର୍ୟରେ ଦ୍ରଢ଼, ନିଜ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଏବଂ ଅଳ୍ପ ସେନା ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ହରି, ଦାରୁକଙ୍କୁ ରଥୀ କରି, ରଥ ଚଢ଼ି ନିଜ ପଞ୍ଚଜନ୍ୟ ଶଂଖ ଫୁଙ୍ଗିଲେ। ଏହି ଶବ୍ଦ ଶତ୍ରୁ ସେନାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଭୟ ଓ କମ୍ପନ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା। ଏ ସମୟରେ ମଗଧର ରାଜା ଜରାସନ୍ଧ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି କରି ଉପହାସ କଲେ—“ହେ କୃଷ୍ଣ, ତୁମେ ନିମ୍ନଜାତି, ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ, କାରଣ ତୁମେ କେବଳ ଏକ ଛୁଆ; ତୁମେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପଛରେ ଲୁଚିଛ, ମୂଢ଼; ଯାଅ, ଆମ୍ବାତ୍ୟାକର୍ତ୍ତା, ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ହେ ବଳରାମ, ଯଦି ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ ଅଛି, ଯୁଦ୍ଧ କର; କିମ୍ବା ମୋ ତୀର ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ଶୌର୍ୟ ଦେଖାଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଅ, କିମ୍ବା ମୋତେ ହତ୍ୟା କର।” ତାପରେ, ଭଗବାନ କହିଲେ—“ବୀରମାନେ କେବେ ବଡ଼ ଗର୍ବ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନେ କେବଳ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଶୌର୍ୟ ପ୍ରମାଣ କରନ୍ତି। ଆମେ ମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ଏବଂ ବିପଦ୍ଗ୍ରସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ କଥାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଉ ନାହିଁ, ହେ ରାଜନ୍।” ଏହା ପରେ ଜରାସନ୍ଧ ତାଙ୍କ ବିରାଟ ସେନା, ରଥ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ପତାକା ନେଇ ଦୁଇ ମାଧବଙ୍କୁ ଘେରି ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଏହା ଏମିତି ଲାଗିଲା, ଯେପରି ଝଡ଼ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧୂଳି ମେଘ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନିକୁ ଆବୃତ କରେ। ଯୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟରେ ହରି ଓ ବଳରାମଙ୍କ ଦୁଇଟି ରଥ—ଗରୁଡ଼ ଓ ତାଳବୃକ୍ଷ ଚିହ୍ନିତ—ଦେଖି, ମହିଳାମାନେ ପୁରାତନ ଦୁର୍ଗ, ମହଳ ଓ ଦ୍ୱାରମଣ୍ଡପରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ ଭୟ ଓ ବିବ୍ରାନ୍ତିରେ ଡୁବିଗଲେ। ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସେନା, ଯାହା ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ଶତ୍ରୁ ସେନାଙ୍କ ତୀବ୍ର ବାଣବର୍ଷାରେ ବାରମ୍ବାର ପୀଡ଼ିତ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ହରି ନିଜ ଶାର୍ଙ୍ଗଧନୁ ତୀବ୍ର ଧ୍ୱନି ସହିତ ଟଣିଲେ। ତାପରେ, ତାଙ୍କ ତୁଣୀରୁ ବାଣ ଆଣି, ତୀବ୍ର ବାଣବର୍ଷା କରି ରଥ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ପଦାତିମାନେକୁ ନଶ୍ଟ କଲେ, ଏବଂ ଚକ୍ର ସଦା ତାଙ୍କ ହସ୍ତରେ ଥିଲା। ହାତୀମାନେ ଭଙ୍ଗ ଦନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ, ଘୋଡ଼ାମାନେ ଗଳା କଟାଯିବାରୁ ତଳେ ଢେଇଗଲେ, ରଥମାନେ ତାଙ୍କ ଘୋଡ଼ା, ପତାକା, ସାରଥି ଓ ନାୟକ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ପଦାତିମାନେ ହସ୍ତ, ଜଂଘା, ଗଳା କଟାଯିବାରୁ ଭୂମିରେ ଛିଟିଯିଲେ। ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ଛିଣ୍ଡାଯିବାରୁ ଶତଶଃ ରକ୍ତ ନଦୀ ବହିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ହସ୍ତ, ଘୋଡ଼ାମୁଣ୍ଡ, ମନୁଷ୍ୟର ମୁଣ୍ଡ, କଚ୍ଛପ ଦେହ ଭରି ଥିଲା, ଏବଂ ମୃତ ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ସେନାନୀମାନେ ଏଉଁ ନଦୀକୁ ଭରିଦେଲେ। ସେହି ରକ୍ତ ନଦୀରେ ହସ୍ତ ତରଙ୍ଗ, କେଶ ଜଳଶାକ, ଧନୁଷ୍ୟ ଧାରା ଭାବେ, ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଦଳ ଦ୍ୱାରା ନଦୀ ଅବରୁଦ୍ଧ ହେଉଥିଲା; ଭୟାନକ ଭ୍ରମକୁପ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିଲା, ମଣି, ମୁକ୍ତା, ଭୂଷଣ ଓ ପାଥର ଦ୍ୱାରା ଚମକୁଥିଲା। ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ, ଅପାର ତେଜ଼ସ୍ବୀ ସଂକର୍ଷଣ ନିଜ ଗଦା ଦ୍ୱାରା ଅଭିମାନୀ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଦଳନ କଲେ, ଭୀତମାନେ ଭୟ ପାଇଲେ, ଶୂରମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ଏବଂ ସେନାମାନେ ପରସ୍ପରେ ନଶ୍ଟ ହେଉଥିଲେ। ଏହି ବିଶାଳ ଓ ଭୟାନକ ସେନା, ମଗଧର ରାଜା ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ଓ ଅପରିଜିତ ଲାଗୁଥିଲା, କିନ୍ତୁ ବସୁଦେବଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଏହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନଶ୍ଟ କଲେ; ଯେଉଁମାନେ ଲୀଳାଭୂମିରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ। ଏହି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଅନନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପ୍ରଭୁ, ତିନି ଲୋକର ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟ କରନ୍ତି—ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଦଳନ କରିବା ତ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ମାନବମାନେ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଏହି କଥା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ଏହି ସମୟରେ, ବଳରାମ ଜରାସନ୍ଧଙ୍କ ରଥ ଭଙ୍ଗ କରି, ସେନା ନଶ୍ଟ କରି, ସେଉଁଠି ସେଉଁଠି ସିଂହ ଦ୍ୱାରା ସିଂହକୁ ଧରିବା ପରି ଶକ୍ତିରେ ତାଙ୍କୁ ଧରିଲେ।