ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି—କିଏ ଏହି ମହାପୁରୁଷ, ଯାହାଙ୍କ ଦେହରୁ କେବେ ମଧୁର ଶ୍ରୀ ଭାଗ୍ୟ ବିଦାୟ ହୁଏନାହିଁ, ସେମାନେ ଅନିଚ୍ଛାରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସାଙ୍ଗ ଛାଡିପାରିବେ? କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହ ସଂଯୋଗ ଛାଡିବା କିଏ ସହିପାରିବ? ଏଠିରେ ନଦୀ, ପାହାଡ, ଜଙ୍ଗଲ, ଗାଈ, ଓ ତାଙ୍କ ବାଂଶୀର ଶବ୍ଦ—ଏସବୁ କୃଷ୍ଣ ଓ ସଂକର୍ଷଣଙ୍କ ସହ ଅନେକଥର ଚାଲିଛନ୍ତି, ଏହା ମାନ୍ୟବରଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ ହୁଏ। ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ବାସସ୍ଥାନ ଆମକୁ ପୁନିପୁନି ନନ୍ଦନନ୍ଦନଙ୍କ ସ୍ମୃତି ଦେଇଯାଏ; ସେଇ ପଦଚିହ୍ନଗୁଡିକ ଦେଖି ଆମେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କେମିତି ଭୁଲିପାରିବୁ? ତାଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଚାଲି, ମନୋହର ହାସି, ଖେଳା ଦୃଷ୍ଟି, ଓ ମଧୁର ଉଚ୍ଚାରଣରେ ସେ ଆମ ମନକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବନ୍ଧି ରଖିଛନ୍ତି—ତାଙ୍କୁ କେମିତି ଭୁଲିପାରିବୁ? ପ୍ରଭୁ, ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ପତି, ବ୍ରଜର ନାଥ, ଦୁଃଖବିନାଶକ, ଗୋକୁଳକୁ ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଠାଇଦିଅ, ଗୋବିନ୍ଦ! ଏପରି ଭାବରେ ଗୋପୀମାନେ ବିୟୋଗ ତାପରୁ ଅଳ୍ପ ସ୍ବସ୍ଥି ହେଲେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସନ୍ଦେଶ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ଉଦ୍ଧବଙ୍କୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅଂଶ ଭାବେ ଗୌରବ ଦେଲେ। ଉଦ୍ଧବ ଅନେକ ମାସ ଧରି ଗୋକୁଳରେ ରହି, ଗୋପୀମାନେଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର କଲେ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଲୀଳାକଥା ଗାଇ ଗୋକୁଳକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଲେ। ଯେତେଦିନ ଉଦ୍ଧବ ନନ୍ଦଙ୍କ ବ୍ରଜରେ ରହିଲେ, ସେତେଦିନ ବ୍ରଜବାସୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଖବରରେ ଏମିତି ଲୀନ ଥିଲେ, ସମୟ ଦ୍ରୁତ ଚାଲିଗଲା। ଉଦ୍ଧବ ନଦୀ, ଜଙ୍ଗଲ, ଓ ଫୁଲଉଠିଥିବା ଗଛଗୁଡିକୁ ଦେଖି କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ, ଏବଂ ବ୍ରଜବାସୀମାନେଙ୍କ ସେବା କରି ଆନନ୍ଦ ପାଇଲେ। ଗୋପୀମାନେ କୃଷ୍ଣପ୍ରେମରେ ଏତେ ଲୀନ ଥିବା ଦେଖି, ଉଦ୍ଧବ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ଏହିପରି କହିଲେ— ଏହି ଗୋପୀମାନେ ପୃଥିବୀରେ ଶରୀରଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, କାରଣ ସେମାନଙ୍କ ହୃଦୟ ମଧ୍ୟରେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ପ୍ରେମ ଗଭୀର। ପୁନର୍ଜନ୍ମକୁ ଭୟ କରୁଥିବା ଋଷିମୁନିମାନେ ଏହି ପ୍ରେମକୁ ଆଶା କରନ୍ତି, ଆମେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭାଗ୍ୟ ଚାହୁଁ; ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେବାର ଚାହିଦା କଣ, ଯଦି କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଲୀଳାମୃତର ଆସ୍ବାଦ ନ ମିଳେ? ଏହି ଅପରାଧୀ, ଅରଣ୍ୟବାସି ନାରୀମାନେ, ତାଙ୍କର ଏପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରେମ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରତି—ଏହା କିପରି? ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଅଜ୍ଞାନରେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଆନ୍ତି, ଯେପରି ରାଜା ତାଙ୍କ ସେବକଙ୍କୁ କୃପା କରନ୍ତି। ମୋ ବନ୍ଧୁ, ଏପରି ଭାଗ୍ୟ ଦେବୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୋକରେ ମଧୁର ଗନ୍ଧ ଧାରଣ କରିଥିବା ସ୍ତ୍ରୀମାନେ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଗାଢ଼ ପ୍ରେମ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ; ଏହା ରସ ଉତ୍ସବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା, ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଭୁ ବ୍ରଜବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ କଣ୍ଠ ଅଙ୍କୁରେ ଧରିଥିଲେ। ମୁଁ ଏହି ବୃନ୍ଦାବନରେ ଏକ ଘାସ, ଝାଡ଼, ଲତା କିମ୍ବା ଔଷଧ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଇପାରିଥାନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ଚରଣ ଧୂଳି ପାଇପାରିଥାନ୍ତି—ଏମିତି ମହିଳାମାନେ ସେମାନଙ୍କ ପରିବାର ଓ ଧର୍ମପଥ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ବେଦମାନେ ଯାହାକୁ ଖୋଜନ୍ତି, ତାହାର ପଥରେ ଚାଲିଛନ୍ତି। ଯେମାନେ ତାଙ୍କ ଅଂଗରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପଦପଦ୍ମ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି—ଏହି କୃଷ୍ଣ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ପୂଜିତ, ଯୋଗୀମାନେ ଯାହାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ରସ ନୃତ୍ୟର ଲକ୍ଷ୍ୟ—ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି। ମୁଁ ପୁନିପୁନି ନନ୍ଦର ବ୍ରଜର ମହିଳାମାନେଙ୍କ ଚରଣଧୂଳିକୁ ନମସ୍କାର କରେ, ଯେଉଁମାନେ ହରିଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତନ କରି ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି। ଏପରେ ଶୁକଦେବ କହିଲେ—ଏଭଳି ଗୋପୀ, ଯଶୋଦା, ନନ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୋପମାନେଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ଉଦ୍ଧବ ତାଙ୍କ ରଥରେ ଚଢ଼ି ବିଦାୟ ନେଲେ। ତାଙ୍କ ବିଦାୟ ସମୟରେ ନନ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଉପହାର ନେଇ ଆସି, ଅନୁରାଗ ଭରା ଚକ୍ଷୁପୁଟରେ ଜଳ ଆଣି କହିଲେ— "ସଦା ଆମ ମନ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚରଣକମଳରେ ଲଗି ରହୁ, ଆମ ମୁଁହ କେବଳ ତାଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁ, ଆମ ଦେହ ତାଙ୍କ ସେବାରେ ବନ୍ଦିତ ରହୁ। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ଆମେ କଠିନ କର୍ମରେ ଯେଉଁଠି ଯିବାକୁ ପଡ଼ୁ, ତଥାପି ଆମର ଭକ୍ତି କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଅଟୁଟ ରହୁ।" ଏଭଳି ଗୋପମାନେ ଭକ୍ତିରେ ଉଦ୍ଧବଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ, ଉଦ୍ଧବ ପୁନି ମଥୁରାକୁ ଫେରିଲେ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସୁରକ୍ଷାରେ। ସେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ, ଏବଂ ଭାବାପ୍ଲୁତ ହୃଦୟରେ ବ୍ରଜବାସୀମାନେଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଧରି, ବସୁଦେବ, ରାମ ଓ ରାଜାଙ୍କୁ ଉପହାର ଦେଲେ। ଏହା ପରେ ଶୁକଦେବ କହିଲେ—ତାପରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା, ସବୁ ଦେଖୁଥିବା ପ୍ରଭୁ, ସୈରନ୍ଧ୍ରୀ କୁବ୍ଜାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଜାଣି, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଶୃଙ୍ଗାର ଓ ଆନନ୍ଦ ଦେବା ପାଇଁ ଘର ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା—ମୁକୁତା ମାଳା, ପତାକା, ଛତ୍ର, ଶୟନ, ଆସନ, ଧୂପ ଓ ଦୀପର ଗନ୍ଧ, ମାଳା ଓ ସୁଗନ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ସୁଶୋଭିତ। କୃଷ୍ଣ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଦେଖି, କୁବ୍ଜା ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଉଠି, ଶିଷ୍ଟ ଭାବରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଏବଂ ଉଦ୍ଧବଙ୍କୁ ଆସନ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପଚାର ଦେଇ ସମ୍ମାନ କଲେ। ଉଦ୍ଧବ ମଧ୍ୟ ଆଦର ପାଇଲେ ଏବଂ ଆସନ ଛୁଇଁ ବସିଲେ; କୃଷ୍ଣ ସାମାଜିକ ରୀତି ଅନୁସାରେ ଶୋଭାମୟ ଶୟନକୁ ଯାଇଲେ। କୁବ୍ଜା ସ୍ନାନ କରି, ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ଓ ଗହଣା, ମାଳା, ସୁଗନ୍ଧ ଲଗାଇ, ପାନ ଖାଇ, ସଂକୋଚିତ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ମନୋହର ହାସ୍ୟ ସହିତ ମାଧବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ପ୍ରଥମ ମିଳନରେ ଲଜ୍ଜିତ ଓ ଆଲସ୍ୟଭାବ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରୁଥିବା ତାଙ୍କୁ କୃଷ୍ଣ ହାତ ଧରି ଶୟନରେ ବସାଇଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗରେ ଅଙ୍ଗ ଲଗାଇ ଆନନ୍ଦ କଲେ; କୁବ୍ଜା ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୃଢ଼ ଦେହ ସେବା ଦ୍ୱାରା ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇଲେ। ତାଙ୍କ ଅନ୍ତଃକରଣ ଓ ଅଙ୍ଗ ଆଗ୍ନିରେ ପଡ଼ିଥିଲା, ଚକ୍ଷୁ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଭରିଥିଲା; ସେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଚରଣ ଗନ୍ଧ ଶ୍ୱାସ ନେଇ, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଚରଣସେବାରେ ଦୂର କଲେ, ଏବଂ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଅଂକ ଓ ସ୍ତନରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଆତ୍ମାନନ୍ଦର ଶେଷ ଲାଗିଥିଲେ। ଏହିପରି ଦୁର୍ଲଭ ମୁକ୍ତିନାଥଙ୍କୁ ପାଇ, ସେ ଏକ ବର ଚାହିଲେ—"ମୋ ପ୍ରିୟ ଏଠି କିଛି ଦିନ ରୁହ; ମୋ ସହ ଆନନ୍ଦ କର, କମଳନୟନ, ମୁଁ ତୁମ ସଂଗ ଛାଡିପାରିବିନାହିଁ।