ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ ବ୍ରଜର ଗୋପୀମାନେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ ଗଭୀର ବିରହରେ ବିନ୍ଦୁବିନ୍ଦୁ ନେକ୍ତର ଭଳି ତାଙ୍କର ଲୀଳାକଥାକୁ ଶୁଣିଥିଲେ, ଏକବାର ମାତ୍ର ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଭାବରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଘର ଓ ପରିବାରକୁ ଛାଡି ଦେଇ, ଦେହରେ ବି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୁର୍ବଳତା ଥିଲା ମଧ୍ୟ, ପକ୍ଷୀମାନେ ପରି ଜଗତରେ ଗୋପାଳ ମଣ୍ଡଳରେ ଭିକ୍ଷା ମାଗୁଥିଲେ। ଗୋପୀମାନେ କହିଲେ, “ଆମେ ତାଙ୍କର ଚତୁର କଥାକୁ ନେକ୍ତର ଭଳି ବିଶ୍ୱାସ କରିଥିଲୁ, ମାଛା ଛୁଆ ପରି ମାଆର ଡାକକୁ ଶୁଣିଥିଲୁ। ଆମେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ହରିଣୀପରି। ତାଙ୍କର ନଖର ଛୁଆ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ଯେତେବାର ବିରହ ଜଣା ହେଲା, ସେତେବାର ଆମେ ତାହାକୁ ସ୍ମରଣ କରୁ। ଦୟାକରି ଅନ୍ୟ କଥା କହ, ଦୂତ।" ଉଦ୍ଧବ ଆସି, ଗୋପୀମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ମିତ୍ର, କୃଷ୍ଣ ତୁମକୁ ପଠାଇଛନ୍ତି କି? ତୁମେ କ’ଣ ଚାହୁଁଛ? ତୁମେ ସମ୍ମାନ ଯୋଗ୍ୟ। ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଯେଉଁ ନିତ୍ୟ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚେଷ୍ଟାରେ ବସିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଛାଡି ଆମକୁ କେମିତି ନେଇପାରିବ? କୃଷ୍ଣ ଏବେ ମଥୁରାରେ କି? ତିନି ନନ୍ଦ ଗ୍ରୁହ, କୁଟୁମ୍ବ, ଗୋପମାନେ କୁ ମନେ କରନ୍ତି କି? ଆମେ ତାଙ୍କର ଦାସୀ, ସେ କେବେ ଆମ ମୁଣ୍ଡରେ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଶୁଭ୍ର ଭୁଜ ରଖିବେ?” ଏହି ବିରହ ଭାବ ଶୁଣି, ଶ୍ରୀ ଶୁକଦେବ କହିଲେ, “ଉଦ୍ଧବ ଗୋପୀମାନେ ଦେଖି ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କର ସନ୍ଦେଶ ଦେଲେ।” ଉଦ୍ଧବ କହିଲେ, “ତୁମେ ଏହି ଜଗତରେ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ସମ୍ମାନିତ, କାରଣ ତୁମେ ମନକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଦେଇଛ। ପୂଜା, ତପ, ଯଜ୍ଞ, ପାଠ, ଅନୁଶୀଳନ, ନିଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରାଯାଏ। ତୁମେ ନିଜ ଭାଗ୍ୟରେ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତି ଅର୍ଜନ କରିଛ, ଯାହା ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିନାହାନ୍ତି। ତୁମେ ପୁତ୍ର, ପତି, ଦେହ, ଉତ୍ତରୀଣ, ଘର ଛାଡି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ବାଛିଛ। ଏହି ଦୂରତା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଯେ ନିର୍ମଳ ଅଭିନିବେଶ ଅର୍ଜନ କରିଛ, ତାହା ମୋ ପାଇଁ ବଡ଼ ଉପକାର।" "ତୁମେ ତୁମର ପ୍ରିୟ ପତିଙ୍କର ଗୁପ୍ତ ସନ୍ଦେଶ ଶୁଣ, ଯାହା ଆନନ୍ଦ ଦେଇବ।" "ଭଗବାନ କହିଛନ୍ତି: ମୁଁ କେବେ ତୁମରୁ ଦୂର ନୁହେଁ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବସିଛି, ଯେପରି ଭୂତ, ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ପୃଥିବୀ ସମସ୍ତରେ ରହିଥାଏ, ସେପରି ମୁଁ ମନ, ପ୍ରାଣ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଗୁଣର ଆଧାର।" "ମୁଁ ନିଜେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ, ନିଜେ ନିଜେ ଦ୍ୱାରା, ଭୂତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଗୁଣର ମୂଳ ଭାବରେ, ନିଜେ ସୃଷ୍ଟି, ନିଜେ ନାଶ, ନିଜେ ପାଳନ କରେ।" "ଆତ୍ମା ଜ୍ଞାନର ମୂଳ, ଶୁଧ୍ଧ, ବିଶିଷ୍ଟ, ଗୁଣରେ ବନ୍ଧା ନୁହେଁ, ତଥାପି ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଗଭୀର ନିଦ୍ରା, ସ୍ୱପ୍ନ, ଜାଗୃତ ଅବସ୍ଥାରେ ଚଳାଚଳ ଦେଖାଯାଏ।" "ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ଉପଲବ୍ଧି ହୁଏ—ସ୍ୱପ୍ନପରି ମିଥ୍ୟା—ତାହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର, ସଦା ଜାଗୃତ ଓ ନିଜ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖ।" "ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଉପଦେଶ ଏବଂ ଯୋଗ, ବିବେକ ଜ୍ଞାନ, ତ୍ୟାଗ, ତପ, ନିଗ୍ରହ, ସତ୍ୟ, ନଦୀମାନେ ସାଗରକୁ ଯିବାପରି।" "ମୁଁ ଦୂର ଦେଖାଯାଏ, ତଥାପି ତୁମର ମନକୁ ଆମେ ନିଜ ଦିଗରେ ଆଣିବା ପାଇଁ, ତୁମର ବିରହ ଦ୍ୱାରା ନିରନ୍ତର ମୋ ସ୍ମୃତି ରଖିବାକୁ।" "ପ୍ରିୟ ଦୂର ହେଲେ ମନ ସେତିକି ତାଙ୍କୁ ଭାବିଥାଏ, ନିକଟରେ ଦେଖିଲେ ମନ ଏତେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।" "ତୁମେ ମନକୁ ମୋ ପ୍ରତି ଏକାଗ୍ର କର, ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଆଶା ଛାଡି, ସଦା ମୋ ସ୍ମରଣ କର, ଶୀଘ୍ର ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତି କରିବ।" "ଯେଉଁ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀମାନେ ରାତିରେ ବ୍ରଜ ଅରଣ୍ୟରେ ମୋ ସହ ରାସ ନାଚରେ ଯୋଗ ଦେଇପାରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋ ଶୌର୍ଯ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତି କରିଛନ୍ତି।" ଶୁକଦେବ କହିଲେ, “ଏହି ସନ୍ଦେଶ ଶୁଣି, ବ୍ରଜର ନାରୀମାନେ ଉଦ୍ଧବଙ୍କୁ କହିଲେ, ‘ଭାଗ୍ୟରେ, ଦୁଷ୍ଟ କଂସ ମରିଛି; ଭାଗ୍ୟରେ, ଅଚ୍ୟୁତ ନିଜ କୁଟୁମ୍ବ ସହ ସୁରକ୍ଷିତ, ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛି।’” “ସମ୍ବ୍ରମ୍ ଓ ମଧୁର ହାସ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସହରର ନାରୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛନ୍ତି କି? ସେ ସହର ନାରୀମାନେ ସହ ଦୟାଳୁ କୃଷ୍ଣ ଭାବରେ ମନକୁ ଆକର୍ଷିତ କରନ୍ତି କି? ଗୋବିନ୍ଦ ସହରର ନାରୀମାନେ ସହ ସାକ୍ଷାତ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରିବା ସମୟରେ ଆମ ଗ୍ରାମ ନାରୀମାନେ କୁ ମନେ କରନ୍ତି କି?” “ତୁମେ ମନେ କରୁଛ କି, ଏହି ରାତିଗୁଡିକୁ, ଯେଉଁଠି କୃଷ୍ଣ ନିଜ ପ୍ରିୟମାନେ ସହ ବ୍ରିନ୍ଦାବନରେ ରାସ ନାଚ କରି, କମଳ, ଚମ୍ପା, ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ମଧ୍ୟରେ ନୃତ୍ୟ କରି, ଗୁଙ୍ଗୁର ଶବ୍ଦ ଏବଂ ମଧୁର କଥା କହି ଆମକୁ ଆକର୍ଷିତ କରିଥିଲେ?” “ଦଶାର୍ହ ନନ୍ଦନ କୃଷ୍ଣ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟର ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ଏଠାକୁ ଆସି ଆମକୁ ନିଜ ସ୍ପର୍ଶ ଦେଇ ପୁନର୍ଜୀବନ ଦେବେ କି, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ଅରଣ୍ୟକୁ ବର୍ଷା ଦେଇ ପୁନର୍ଜୀବନ କରେ?” “କୃଷ୍ଣ ରାଜ୍ୟ ଅର୍ଜନ କରି, ଶତ୍ରୁମାନେ କୁ ନାଶ କରି, ରାଜନ୍ୟ ମହିଳାମାନେ ସହ ବିବାହ କରି, ନିଜ ପ୍ରିୟମାନେ ସହ ରହୁଛନ୍ତି; ଏପରି ସ୍ଥିତିରେ କିପରି ଆମ ଅରଣ୍ୟ ନାରୀମାନେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପକାର କରିପାରିବ?” “ପିଙ୍ଗଳା ବେଶ୍ୟା କହିଥିଲେ, ଆଶା ନା ରଖିବାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦ; ତଥାପି ଆମେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଆଶା ଛାଡିପାରିନାହାଁ।" “ଯେଉଁ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଛାଡିପାରିବେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଅନିଚ୍ଛାରେ ଏହି ଭାଗ୍ୟ ଦେଖିପାରିବେ; ଲକ୍ଷ୍ମୀ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ଛାଡିନାହାଁ।" “ଏହି ନଦୀ, ପାହାଡ, ଅରଣ୍ୟ, ଗାଈ ଏବଂ ମୁରଳୀ ଶବ୍ଦ—ସବୁଠି କୃଷ୍ଣ ଶଙ୍କର୍ଷଣ ସହ ଚାଲିଛନ୍ତି।" “ଲକ୍ଷ୍ମୀର ନିବାସଗୁଡିକ ଆମକୁ ନନ୍ଦନନ୍ଦନ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଏ; ତାଙ୍କର ପଦଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଭୁଲିପାରିନାହାଁ।" “ତାଙ୍କର ମନୋହର ଚାଳ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହାସ୍ୟ, ଚପଳ ଦୃଷ୍ଟି, ମଧୁର କଥା—ସବୁ ଆମ ମନକୁ ଆକର୍ଷିତ କରିଛି; କିପରି ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଭୁଲିପାରିବ?” “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଲକ୍ଷ୍ମୀର ସ୍ୱାମୀ, ବ୍ରଜର ନାଥ, ଦୁଃଖ ନାଶକ, ଗୋକୁଳକୁ ଦୁଃଖର ସାଗରରୁ ଉଦ୍ଧାର କର, ଗୋବିନ୍ଦ।” ଶୁକଦେବ କହିଲେ, “କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସନ୍ଦେଶ ଦ୍ୱାରା ବିରହ ଜ୍ୱର ଶାନ୍ତ ହେଲାପରେ, ଗୋପୀମାନେ ଉଦ୍ଧବଙ୍କୁ ଭଗବାନଙ୍କ ଅଂଶ ଭାବେ ସମ୍ମାନ କଲେ।