ବ୍ରଜ ନଗରରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ଆମେ କଳ୍ପନା କରିପାରୁନାହିଁ; କାରଣ, ବନ୍ଧୁତ୍ୱ ଓ ସ୍ନେହର ବନ୍ଧନ ସଧାରଣତଃ ବିଦ୍ୱାନ୍ ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିପାରନ୍ତିନାହିଁ। ଏହି ଜଗତରେ ମାନବମାନେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ସମ୍ପର୍କ ଗଢ଼ନ୍ତି; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ରହିଥାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ସମ୍ପର୍କ ରହିଥାଏ—ଯେପରି ମଧୁମକ୍ଷୀ ଫୁଲ ଉପରେ ଯାଏ, ବା ଯେପରି ପୁରୁଷ ନାରୀ ସହିତ ଏକତ୍ୱ ଅନୁଭବ କରେ। ଦୁଃଖୀ ଲୋକଙ୍କୁ ବେଶ୍ୟାମାନେ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି; ଶକ୍ତିହୀନ ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରଜାମାନେ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି; ଶିକ୍ଷା ଶେଷ ହେଲେ ଛାତ୍ରମାନେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି; ଦକ୍ଷିଣା ମିଳିଗଲେ ପୁରୋହିତମାନେ ଚାଲିଯାନ୍ତି। ଏଭଳି, ଗଛର ଫଳ ଶେଷ ହେଲେ ପକ୍ଷୀମାନେ ଚାଲିଯାନ୍ତି; ଅତିଥିମାନେ ଭୋଜନ ଶେଷେ ଘର ଛାଡ଼ନ୍ତି; ଅଗ୍ନିରେ ଜଙ୍ଗଲ ଜଳିଗଲେ ମୃଗମାନେ ଛାଡ଼ିଯାନ୍ତି; ଭୋଗ ଶେଷେ ପ୍ରେମିକମାନେ ନାରୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ଏଠିପରି, ଯେଉଁ ଗୋପୀମାନେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ଚିନ୍ତାରେ ଶରୀର, ବାଣୀ ଓ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରିଥିଲେ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦୂତ ଉଦ୍ଧବଙ୍କ ଆଗମନ ସମୟରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତ ସାଂସାରିକ ଚିନ୍ତାକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ସେମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶିଶୁ ଓ ଯୌବନ ଲୀଳାକୁ ମନେ ପକାଇ, ନିର୍ଲଜ୍ଜ ଭାବରେ କାନ୍ଦିଲେ ଓ ତାଙ୍କର ଚରିତ୍ରକୁ ଗାଇଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଗୋପୀମାନେ ମଧୁମକ୍ଷୀ ଦେଖି, ତାହାକୁ ନିଜ ପ୍ରିୟତମ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଦୂତ ବୋଲି ଭାବିଲେ ଓ ଏଭଳି କହିଲେ— "ଏ ମଧୁମକ୍ଷୀ, ଧୂର୍ତ୍ତଙ୍କ ସାଥୀ, ତୁମେ ମୋର ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀଙ୍କ ପାଦ ଛୁଅନି। ତାଙ୍କର ମାଲା, ତାଙ୍କ ଅଂକ ଗନ୍ଧରେ ପ୍ରସ୍ଥିତ, ତୁମ ମୁଛକୁ ରଙ୍ଗିଦେଇଛି। ମଧୁର ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପ୍ରଭାବଶାଳି ନାରୀମାନେ ତୁମେ ତାଙ୍କ ଦୂତ, ତେଣୁ ଯଦୁସଭାରେ ତୁମକୁ ଉପହାସ କରିବାଯୋଗ୍ୟ।" "ସେ ଏକଥର ତାଙ୍କ ଅଧରାମୃତ ଦେଇ ଆମକୁ ମୋହିତ କଲେ, ଏବଂ ପରେ ଫୁଲ ଛାଡ଼ିଦେଉଥିବା ମଧୁମକ୍ଷୀ ପରି ଆମକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ପଦ୍ମା (ଲକ୍ଷ୍ମୀ) କିପରି ଏମିତି ଲୋଟସ୍ ପାଦ ସେବା କରନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କ ମନ ଗୁଣଗାନରେ ଚୁରିଯାଇଛି?" "ହେ ଷଟ୍ପଦ, ତୁମେ ଏଠି ଯଦୁନାଥଙ୍କ ଗୁଣଗାନ କରି କାହିଁକି? ସେ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସହ ସଫଳତା ଲାଭ କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଆଶା ପୂରଣ କରି ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିଛନ୍ତି।" "ସ୍ୱର୍ଗ, ପୃଥିବୀ କିମ୍ବା ପାତାଳରେ କିଏ ତାଙ୍କୁ ଅପ୍ରାପ୍ୟ? ତାଙ୍କର ହସ ଓ ଭୂମିକା ଦେଖି ମହିଳାମାନେ ମୋହିତ ହୁଅନ୍ତି। ଆମେ ତାଙ୍କ ଚରଣ ଧୂଳି ପୂଜିବାକୁ ଧନ୍ୟ; ଦୁଃଖୀମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ନାମ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି।" "ତୁମେ ତାଙ୍କର ପାଦ ମୁଣ୍ଡରେ ରଖନିଅ; ମୁଁ ତାଙ୍କର ମିଠା କଥା ଜାଣିଛି। ସେ ତୁମକୁ ଦୂତ କରି ପଠାଇଛନ୍ତି। ସେ ନିଜ ପତ୍ନୀ, ସନ୍ତାନ, ଘର ତ୍ୟାଗ କରି ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି; ତେଣୁ କିପରି ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଭରସା କରିବା?" "ମୃଗ ରାଜାଙ୍କୁ ଶିକାରୀମାନେ ଯେପରି ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେପରି ସେ ଆମକୁ ଆକ୍ରାନ୍ତ କଲେ; ବାଲି ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀକୁ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧିଦେଲେ। ଏହି ଅନ୍ଧକାରୀଙ୍କ ସହ ବନ୍ଧୁତ୍ୱ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ; ତାଙ୍କ ଚରିତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରିବା କଷ୍ଟକର।" "ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କ ଲୀଳାମୃତ ଏକଥର ଶୁଣିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ତ୍ୟାଗ କରି ଘର-ପରିବାର ଛାଡ଼ିଦେଉଛନ୍ତି; ଏଠି ଅନେକ ଲୋକ ପକ୍ଷୀ ପରି ଭିକ୍ଷା ମାଗିଯାଉଛନ୍ତି।" "ଆମେ ତାଙ୍କର ମିଠା ମିଠା କଥାକୁ ଅମୃତ ବୋଲି ଭାବିଛୁ, ମା’ ପିଲା ପରି ଅଜ୍ଞାନରେ ଶୁଣିଛୁ; ଆମେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଭାର୍ୟା, ହରିଣୀ ପରି ଭୀତ; ତାଙ୍କ ନଖ ଛୁଆଁର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଆମେ ପୁନଃପୁନଃ ସ୍ମରଣ କରୁଛୁ। ଓ ଦୂତ, ଅନ୍ୟ କଥା କୁହ।" "ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ, ତୁମେ ପ୍ରିୟତମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଠାଯାଇଛ? କଣ ଚାହୁଁଛ? ତୁମେ ସମ୍ମାନ ପାଇବାଯୋଗ୍ୟ। ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଯେଉଁଠାରେ ସଦା ବସନ୍ତି, ତାହା ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଆମ ସାମ୍ନାକୁ କିପରି ଆଣିବ? " "ପ୍ରିୟପୁତ୍ର ଏବେ ମଥୁରାରେ ଅଛନ୍ତି କି? ସେ ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କ ଘର, ଆତ୍ମୀୟ, ଗୋପମାନେ ଓ ଆମକୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି କି? କେବେ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସୁଗନ୍ଧିତ ବାହୁ ଆମ ମାଥାରେ ରଖିବେ?" ଏପରି ଗୋପୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ବିରହେ ଯେଉଁ ଅତିବ୍ୟକୁଳ ହେଉଥିଲେ, ଉଦ୍ଧବ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ ଓ ପ୍ରେମଭରା କଥା କହିଲେ— "ହେ ଗୋପୀମାନେ, ତୁମେ ବିଶ୍ୱରେ ସବୁଠାରୁ ଧନ୍ୟ ଓ ପୂଜ୍ୟ, କାରଣ ତୁମେ ତୁମର ମନକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଦେଇଛ। ବ୍ରତ, ତପସ୍ୟା, ଯଜ୍ଞ, ପାଠ, ଅଧ୍ୟୟନ, ନିଗ୍ରହ ଓ ଅନେକ ଉପାୟରେ କୃଷ୍ଣଭକ୍ତି ଲାଭ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ସେହି ଅତିଦୁର୍ଲଭ ପରାଭକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛ। ତୁମେ ପୁତ୍ର, ପତି, ଶରୀର, ଆତ୍ମୀୟ, ଘର ଛାଡ଼ି ସେହି ପରମପୁରୁଷ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଛ। ବିରହ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଯେଉଁ ଏକାଗ୍ର ଭାବ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛ, ତାହା ମୋ ପାଇଁ ମହାଉପକାର।" "ତୁମ ପ୍ରିୟଭର୍ତ୍ତାଙ୍କର ଗୁପ୍ତ ବାର୍ତ୍ତା ଶୁଣ, ଯାହା ତୁମକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବ।" "ଭଗବାନ କହିଲେ: 'ମୁଁ ତୁମେଠାରୁ ଦୂର ନୁହେଁ; ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ମୋର ବାସ, ଯେପରି ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ପୃଥିବୀ ସମସ୍ତରେ ଅଛି; ଏପରି ମୁଁ ମନ, ପ୍ରାଣ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଏବଂ ତାହାର ଗୁଣର ଆଧାର।'" "ମୁଁ ନିଜେ ନିଜେ ଏହି ସୃଷ୍ଟି, ସଂହାର ଓ ପାଳନ କରେ, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ତାହାର ଗୁଣସହିତ।" "ଆତ୍ମା ଜ୍ଞାନମୟ, ଶୁଧ୍ଧ, ଅଲଗା, ଗୁଣରେ ବନ୍ଧା ନୁହେଁ; ତଥାପି ମାୟାର କ୍ରିୟାରେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଜାଗ୍ରତରେ ଚଳିତ ଦେଖାଯାଏ।" "ଯେଉଁ ମନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ପଦାର୍ଥକୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେ ମନ ଭ୍ରମରେ ସ୍ୱପ୍ନ ପରି ଉପସ୍ଥିତ; ତେଣୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରି ସଚେତନ ଓ ସ୍ଥିର ରୁହ।" "ଏହା ଅନ୍ତଃସାର, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ଯୋଗ ଓ ବିବେକ: ତ୍ୟାଗ, ତପସ୍ୟା, ନିଗ୍ରହ ଓ ସତ୍ୟ, ଯେପରି ନଦୀ ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଏ।" "ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ଦୂର ଦେଖାଯାଏ, ତଥାପି ମୋତେ ସ୍ମରଣ କରିବା ନିମିତ୍ତେ ମୁଁ ଏହି ବିରହ ଦେଇଛି।" "ପ୍ରିୟ ବ୍ୟକ୍ତି ଦୂରେ ଥିଲେ ମନ ସେଉଠି ଲାଗିରହେ; ନିକଟରେ ଥିଲେ ଏତେ ଏକାଗ୍ର ହୁଏନାହିଁ।" "ତୁମେ ଯେଉଁପରି ମନକୁ ମୋତେ ଏକାଗ୍ର କରିଛ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମ୍ପର୍କ ଛାଡ଼ି, ମୋତେ ସ୍ମରଣ କର, ଶୀଘ୍ର ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ।