ବ୍ରଜର ଗୋପୀମାନେ ଆପସରେ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରୁଥିଲେ—“ଆମ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କ’ଣ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିପାରିବେ?” ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ, ଉଦ୍ଧବ ସକାଳର ନିୟମିତ କ୍ରିୟା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ଆସିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ବ୍ରଜର ନାରୀମାନେ ତାଙ୍କ ଦୀର୍ଘ ବାହୁ, ତାଜା ପଦ୍ମ ଦୃଷ୍ଟି, ପିତାମ୍ବର ପରିଧାନ, ପଦ୍ମମାଳା ଶୋଭିତ, ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ ପଦ୍ମ ଦଳ ଭଳି ମୁହଁ, ଚମକୁଥିବା କୁଣ୍ଡଳ ଦେଖି ମନୋହର ଭାବେ ନିହାରିଲେ। ଗୋପୀମାନେ କହିଲେ, “ଆମେ ତୁମକୁ ଯଦୁପତିଙ୍କ ସେବକ ବୋଲି ଜାଣୁଛୁ। ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ପିତାମାତାଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ଆନନ୍ଦକର କାମ କରିବାକୁ ପଠାଯାଇଛ। ନହେଲେ, ବ୍ରଜରେ ତାଙ୍କୁ ମନେ ପକାଇବାର ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ନଥାଏ। ପରିବାରୀକ ସ୍ନେହ ବନ୍ଧନ ସନ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଛାଡିବା ଦୁଃସାଧ୍ୟ। ଜଗତରେ ମିତ୍ରତା କିଛି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ହୁଏ, ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିବାଯାଏ ରହିଥାଏ; ପୁରୁଷ ଯେପରି ନାରୀଙ୍କ ସହ, କିମ୍ବା ମଉମାଛି ଫୁଲ ସହ। ବିପଦ୍ଗସ୍ଥଙ୍କୁ ବେଶ୍ୟା ତ୍ୟାଗ କରେ, ଶକ୍ତିହୀନ ରାଜାକୁ ପ୍ରଜା ଛାଡିଯାଏ, ଶିକ୍ଷା ପାଇଲେ ଶିଷ୍ୟ ଗୁରୁକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ଦକ୍ଷିଣା ପାଇଲେ ପୁରୋହିତ ଚାଲିଯାଏ। ଗଛରେ ଫଳ ନଥିଲେ ପକ୍ଷୀ ଚାଲିଯାଏ, ଘରେ ଭୋଜନ ହେଲେ ଅତିଥି ଯାଏ, ଜଙ୍ଗଲ ଜଳିଗଲେ ମୃଗ ତ୍ୟାଗ କରେ, ଭୋଗ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ପ୍ରେମିକ ବିଦାୟ ହୁଏ। ଏପରି ଭାବେ, ଯେଉଁ ଗୋପୀମାନେ ତାଙ୍କର ମନ, ଶରୀର ଓ ଭାଷାରେ ଗୋବିନ୍ଦ ମୟ ହୋଇଯାଇଥିଲେ, ସେମାନେ ଉଦ୍ଧବଙ୍କ ଆଗମନ ସମୟରେ ସାଧାରଣ ଜଗତ ଚିନ୍ତା ତ୍ୟାଗ କରିଦେଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଲୀଳା ଗାଇ, ଛୁଆଁ ଓ ଯୁବକାଳର ସମସ୍ତ ଘଟଣାକୁ ମନେପକାଇ, ଲଜ୍ଜା ବିନା କାନ୍ଦୁଥିଲେ। ଏହି ବେଳେ, ଗୋପୀମାନେ ମଧୁମକ୍ଷିକା ଦେଖି, ମନରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସଂଯୋଗ ଭାବି, ଏହାକୁ ପ୍ରିୟଙ୍କ ଦୂତ ବୋଲି ଭାବି, କହିଲେ—“ହେ ମଧୁମକ୍ଷିକା, ଠକେଇବାର ସାଥୀ, ମୋ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱିନୀଙ୍କ ପାଦ ପ୍ରସ୍ପର୍ଶ କରିନିଅ। ତାଙ୍କର ମାଳା ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗର ଗନ୍ଧରେ ରଙ୍ଗା ହୋଇ, ତୁମ ମୁଛ ରଙ୍ଗାଇଦେଇଛି। ତୁମେ ତାଙ୍କ ପ୍ରେମିକଙ୍କ ଦୂତ, ଯଦୁସଭାରେ ହସ୍ୟାସ୍ପଦ, ତେଣୁ ତାଙ୍କ ଗର୍ବିତ ପ୍ରେମିକାଙ୍କ ପ୍ରସାଦ ନେଇଯାଅ।" “କେବଳ ଏକଥର ପ୍ରେମ ମଧୁ ଦେଇ, ଆମକୁ ମୋହିତ କରି, ସେ ଆମକୁ ତ୍ୟାଗିଦେଲା। ପଦ୍ମା କିପରି ତାଙ୍କ ଚରଣ ସେବା କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କ ମନ ପ୍ରଶଂସାରେ ମୋହିତ?” “ହେ ଷଟ୍ପଦ, ତୁମେ ଏଠାରେ ଯଦୁନାଥଙ୍କ ଗୁଣ ଗାଉଛ? ତୁମେ ଯାଅ, ତାଙ୍କ ବନ୍ଧୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ବିଜୟ ଗାଥା ଗାଅ, କାରଣ ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଛନ୍ତି।” “ସ୍ୱର୍ଗ, ମୃତ୍ୟୁଲୋକ, ପାତାଳର କୁହାରି ନାରୀ ତାଙ୍କୁ ଅଲଭ୍ୟ କି? ତାଙ୍କ ମନୋହର ହାସି ଓ ଭୃକୁଟି ମୋହିତ କରେ। ଆମେ ତାଙ୍କ ପାଦ ଧୂଳିକୁ ପୂଜିବାକୁ ଧନ୍ୟ, ଦୁଃଖୀମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ନାମ ଶୁଣନ୍ତି।” “ତୁମେ ତାଙ୍କ ପାଦ ତୁମ ମୁଣ୍ଡୁରୁ ହଟାଅ, ମୁଁ ତାଙ୍କ ମିଠା କଥାକୁ ଜାଣିଛି। ସେ ତୁମକୁ ଦୂତ କରି ପଠାଇଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ-ସନ୍ତାନକୁ ତ୍ୟାଗିଦେଇଛନ୍ତି, ଏହି ସୃଷ୍ଟି ନିଜେ କରି, ଚିନ୍ତା ନ କରି। ତାଙ୍କୁ କେମିତି ଭରସା କରିବା?" “ବନରେ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଯେପରି ଶିକାରୀମାନେ ଅନୁସରଣ କଲେ, ତେଣୁ ଏହି କୃଷ୍ଣ ଆମ ପ୍ରେମରେ ଅକ୍ଷମ ନାରୀମାନେକୁ ମୋହିତ କରି ତ୍ୟାଗିଦେଲେ। ବଳୀ ପ୍ରଭୃତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଚାଳିରେ ବନ୍ଧାଗଲେ। ଏବେ ଆମେ ତାଙ୍କ ସଂଗ ଚାହୁଁନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଗୁଣକଥା ତ୍ୟାଗ କରିପାରୁନାହିଁ।” “ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କ ଲୀଳା ମଧୁରତା ଏକଥର ଶୁଣିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ତ୍ୟାଗ କରି, ଘର-ପରିବାର ଛାଡି, ଚରାଇଁପରି ଭିକ୍ଷୁକ ହୋଇଯାନ୍ତି।” “ଆମେ ତାଙ୍କ ମିଠା କଥାକୁ ଅମୃତ ଭାବି ବିଶ୍ୱାସ କରିଛୁ, ଚିଡ଼ିଆପିଲା ପରି ମାଆର ଡାକକୁ ଶୁଣି, ତାଙ୍କ ନାଖୁନ ଛୁଆଁର ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ପୁନିପୁନି ମନେପକାଉଛୁ। ଓ ଦୂତ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଖବର ଦେଅ।” “ବନ୍ଧୁ, ପ୍ରିୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଠାଯାଇ ତୁମେ ଫେରିଛ? କ’ଣ ଆମ ପାଖକୁ ତାଙ୍କୁ ଆଣିପାରିବ? ଯେଉଁଠାରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସଦା ତାଙ୍କ ଛାତିରେ ବସନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଛାଡି କିପରି ଆମକୁ ମିଳେଇପାରିବ?” “ତାଙ୍କର ମଧୁରାରେ ରହିଛନ୍ତି? ସେ କ’ଣ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଘର, ଆତ୍ମୀୟ, ଗୋପମାନେ ମନେପକାନ୍ତି? ସେ କ’ଣ ଆମ ସେବାକମାନେ ପାଇଁ କଥାହୁଏ? କେବେ ସେ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ବାହୁ ଆମ ମୁଣ୍ଡରେ ରଖିବେ?” ଏହିଭଳି ଗୋପୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ବିୟୋଗ ଭାବନାରେ ଦୁଃଖିତ ହେବାକୁ ଦେଖି, ଉଦ୍ଧବ ସ୍ନେହ ଓ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ—“ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବତୀମାନେ, ତୁମେ ସତ୍ୟରେ ଜଗତରେ ପୂଜ୍ୟ, କାରଣ ତୁମେ ତୁମ ମନକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଦେଇଛ। ବ୍ରତ, ତପ, ଯଜ୍ଞ, ପାଠ, ଅଧ୍ୟୟନ, ନିଗ୍ରହ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ଯେଉଁ ଭକ୍ତି ଲଭ୍ୟ, ତାହା ତୁମେ ସ୍ୱଭାଗ୍ୟରେ ପାଇଛ। ତୁମେ ପୁତ୍ର, ପତି, ଦେହ, ଆତ୍ମୀୟ, ଘର ତ୍ୟାଗ କରି, ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପୁରୁଷ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ବରଣ କରିଛ। ବିୟୋଗ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଯେଉଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୀନତା ଲାଭ କରିଛ, ତାହା ମୋ ପାଇଁ ମହାଉପକାର।" "ଏବେ ମୁଁ ତୁମ ପ୍ରିୟ ପତିଙ୍କ ଗୁପ୍ତ ସନ୍ଦେଶ ଶୁଣାଉଛି—‘ମୋ ବିୟୋଗ କେବେ ତୁମେ ଭଲି ନୁହେଁ। ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଯେପରି ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ପୃଥିବୀ ସମସ୍ତରେ ରହିଛି; ମୁଁ ମନ, ପ୍ରାଣ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ତାଙ୍କର ଗୁଣର ଆଧାର। ମୁଁ ନିଜେ ନିଜେ ସୃଷ୍ଟି, ସଂହାର, ପାଳନ କରେ, ମୋର ଶକ୍ତିରେ। ଆତ୍ମା ଜ୍ଞାନମୟ, ଶୁଦ୍ଧ, ଗୁଣରେ ଅସଂଲଗ୍ନ, କିନ୍ତୁ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ସୁପ୍ତି, ସ୍ୱପ୍ନ, ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ଚଳିତ ଦେଖାଯାଏ। ଯେଉଁ ମନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅର୍ଥକୁ ଭାବେ, ସେ ଭ୍ରମ ପରି ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି; ତେଣୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରି, ସଚେତନ ଓ ସ୍ୱାଧୀନ ରୁହ।" "ଏହିଟି ଅନ୍ତଃସାର, ଯୋଗ ଓ ବିବେକ ଜ୍ଞାନ—ତ୍ୟାଗ, ତପ, ନିଗ୍ରହ, ସତ୍ୟ ଏକ ନଦୀ ପରି ସମୁଦ୍ରକୁ ଯିବା। ମୁଁ ତୁମ ପ୍ରିୟ ଥିଲେ ଦୂର ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ତୁମ ମନକୁ ଆମ ପ୍ରତି ଅଧିକ ଆକର୍ଷଣ କରିବା ପାଇଁ। ଯେପରି ଦୂରରେ ପ୍ରିୟ ଥିଲେ ମନ ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସମ୍ମୁଖରେ ଥିଲେ ଏତେ ଲୀନ ହୁଏନାହିଁ।