ଏହି ସଂସାରରେ ଯେଉଁଠି ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ଶୁଣାଯାଏ, ଗତ, ବର୍ତ୍ତମାନ କିମ୍ବା ଭବିଷ୍ୟତ, ଏକାଠି ଥିବା କିମ୍ବା ଚଳିତ, ବଡ କିମ୍ବା ଛୋଟ—ଏସବୁ କିଛି ଅଚ୍ୟୁତ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଠାରୁ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ କିଛି ମହତ୍ତ୍ୱ ନାହିଁ; ସେଇଁ ଅଚ୍ୟୁତ, ସେଇଁ ପରମାତ୍ମା, ସମସ୍ତ କିଛିର ଆଧାର। ଏଭଳି ଚିନ୍ତା-ପରାମର୍ଶରେ ନନ୍ଦ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସାଥୀ, ଏକ ରାତି ପାର କଲେ। ଗୋପୀମାନେ ଉଠି, ଦୀପ ଦେଖି, ଗୃହଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜିବାରେ ଲାଗିଲେ, ଓ ଦହି ମଥିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତାଙ୍କର କଂକଣ, ମାଳା, ଦହି ମଥିବା ଦୌଡ଼ାରେ ଚମକିଉଠିଲା; ତାଙ୍କର କଟି, ଅଂଗ, ହାର, ଚୁଡ଼ା, ଗଳାରେ ଲାଗିଥିବା କୁଙ୍କୁମ ରଙ୍ଗରେ ମୁହଁ ଆଲୋକିତ ହେଉଠିଲା। ବ୍ରଜର ଗୋପୀମାନେ ମନମୋହନ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ; ତାଙ୍କର ସ୍ୱର ଆକାଶକୁ ଛୁଇଯାଉଥିଲା। ଦହି ମଥିବା ଶବ୍ଦ ଏହି ଗୀତ ସହ ମିଶି, ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ଅଶୁଭତାରୁ ମୁକ୍ତ କରୁଥିଲା। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲା, ପ୍ରଭୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ନନ୍ଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରରେ ବ୍ରଜବାସୀମାନେ ଏକ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଥ ଦେଖି, ‘ଏହା କାହାର?’ ଭାବରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଏହି ଅକୃରା ପହଞ୍ଚିଛି କି? କିମ୍ବା କଂସଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ଆଉ କେହି? ଯିଏ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମଥୁରାକୁ ନେଇଗଲା? ସେ ଆମ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ କଣ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବେ? ଏଭଳି ଗୋପୀମାନେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିବା ବେଳେ, ଉଦ୍ଧବ, ପ୍ରଭାତିକ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଆସିବାରେ ଲାଗିଲେ। କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସାଥୀ ଉଦ୍ଧବକୁ ଦେଖି, ବ୍ରଜର ଗୋପୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଲମ୍ବା ହାତ, ତାଜା ପଦ୍ମ ଦୃଷ୍ଟି, ପୀତବସ୍ତ୍ର, ପଦ୍ମମାଳା ଶୋଭିତ, ମୁଁହ ପଦ୍ମପ୍ରଭା, ଚୁଡ଼ା ଚମକିଉଠିଲା। ‘ଆମେ ଜାଣୁଛୁ ତୁମେ ଯଦୁପତିଙ୍କ ସେବକ, ତାଙ୍କ ପିତାମାତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ କାମ ପାଇଁ ଏଠିକୁ ଆସିଛ। ଅନ୍ୟଥା, ବ୍ରଜରେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା କୌଣସି ଅନ୍ୟ କାରଣ ନାହିଁ; ବନ୍ଧୁତ୍ୱର ବନ୍ଧନ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଦୁର୍ଲଭ, ମୁନିମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ। ଅନ୍ୟମାନେ ସହ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ବନ୍ଧୁତ୍ୱ ହୁଏ, କାର୍ଯ୍ୟ ଥିଲେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ; ପୁରୁଷ ନାରୀ ସହ କରେ, ମଧୁମକୁ ଫୁଲ ସହ କରେ। ବିପ୍ଳବୀମାନେ ଦରିଦ୍ରଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି; ପ୍ରଜା ଶକ୍ତିହୀନ ରାଜାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି; ଶିଷ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଶିଖିଲେ ଗୁରୁକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି; ପୁରୋହିତ ଦକ୍ଷିଣା ମିଳିଲେ ଚାଲିଯାନ୍ତି। ପକ୍ଷୀ ଗଛର ଫଳ ଶେଷ ହେଲେ ଚାଲିଯାନ୍ତି; ଅତିଥି ଭୋଜନ କରି ଗୃହ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି; ହରିଣ ଜଙ୍ଗଲ ଜଳିଗଲେ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି; ପ୍ରେମିକ ନାରୀ ସହ ଲାଭ କରି ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ଗୋପୀମାନେ ଗୋବିନ୍ଦରେ ଶବ୍ଦ, ଦେହ, ମନ ଏକତା କରି, ଉଦ୍ଧବଙ୍କ ଆଗମନରେ ଜଗତ୍ ଚିନ୍ତା ତ୍ୟାଗ କଲେ। ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ କୃଷ୍ଣଙ୍କ କ୍ରୀଡାଗାଥା ଗାଇ, ଲଜ୍ଜା ନ କରି, ଶିଶୁ ଓ ଯୁବ କୃଷ୍ଣଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ମନେ ପକାଇ ପୁନଃପୁନଃ କାନ୍ଦିଲେ। ଏକ ଗୋପୀ, ମଧୁମକୁ ଦେଖି, କୃଷ୍ଣ ସହ ମିଳନ ଭାବି, ଏହି ମଧୁମକୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦୂତି ଭାବି କହିଲେ: ‘ଓ ମଧୁମକୁ, ଚଳାକଙ୍କ ସାଥୀ, ମୋର ପ୍ରତିଦ୍ବନ୍ଧୀଙ୍କ ପାଦ ଛୁଇବାକୁ ଯାଉନାହିଁ। ତାଙ୍କ ମାଳା, ତାଙ୍କ ଅଂଗର ପ୍ରମେଳ ତୋ ଦାଡ଼ିକୁ ଲାଗିଛି। ମଧୁମକୁର ରାଜା ଏହି ଅଭିମାନୀ ନାରୀମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ କରନ୍ତୁ, ତୁମେ ତାଙ୍କ ଦୂତି, ଯଦୁମଣ୍ଡଳରେ ହସ୍ୟର ଯୋଗ୍ୟ।’ ‘ସେ ଆମକୁ ଏକଥି ପ୍ରେମର ଅମୃତ ଦେଇ ମନମୋହିତ କରି, ଫୁଲ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ପରି ତ୍ୟାଗ କଲେ। ପଦ୍ମା କେମିତି ତାଙ୍କ ପଦ୍ମପାଦ ସେବା କରନ୍ତି, ଯାହାର ଚିତ୍ତ ତାଙ୍କର ଗୁଣର ଶ୍ରବଣରେ ହରାଇଯାଏ?’ ‘ତୁମେ, ଷଡ଼ପଦ, ଏଠି ଯଦୁପତିଙ୍କ ଗୀତ ଗାଉଛ, ଯିଏ ଆମ ଗୃହର ପ୍ରାଚୀନ ପ୍ରଭୁ। ତାଙ୍କର ବନ୍ଧୁମାନେ ସହ ବିଜୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଗାଉ, ସେ ତାଙ୍କର ମନୋକାମନା ପୂରଣ କରି, ଦୁଃଖ ନିବାରଣ କରିଛି।’ ‘ସେ ହସ୍ୟ ମୁହଁ, ଚପଳ ଭୃକ୍କୁ ଦେଖି, ସ୍ୱର୍ଗ, ଭୂମି, ପାତାଳର କେଉଁ ନାରୀ ତାଙ୍କୁ ଅପ୍ରାପ୍ୟ? ଆମେ ତାଙ୍କ ପାଦ ଧୂଳି ପୂଜିବାରେ ଧନ୍ୟ, ଦୁଃଖୀମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ନାମ ଶୁଣନ୍ତି।’ ‘ତାଙ୍କ ପାଦ ତୁମ ମୁଣ୍ଡରୁ ହଟା; ମୁଁ ତାଙ୍କର ମଧୁର ଶବ୍ଦ ଜାଣିଛି। ତୁମେ ତାଙ୍କ ଦୂତି, ଚତୁର୍ୟ ନିବେଦନ କରିବାରେ ପ୍ରବୀଣ। ସେ ତାଙ୍କର ଶ୍ରୀ, ପୁତ୍ର, ଗୃହ ତିଆରି କରି, ତ୍ୟାଗ କରିଛି। ତାଙ୍କୁ କେମିତି ବିଶ୍ୱାସ କରିବା?’ ‘ବନ୍ଦର ରାଜାକୁ ଶିକାର କରୁଥିବା ଶିକାରୀମାନେ ପରି, ଅନାଥ ନାରୀମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ସେ ଚଳାକ ଭାବରେ ଜିତିଲେ। ବଳି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଚିଡ଼ିଆ ପରି ବାନ୍ଧିଦେଇ ଗଲେ। ଏହି କୃଷ୍ଣ ସହ ବନ୍ଧୁତ୍ୱ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ; ତାଙ୍କ କ୍ରୀଡା ଚର୍ଚ୍ଚା ତ୍ୟାଗ ଅତି କଠିନ।’ ‘ଏଠି ଅନେକମାନେ, ତାଙ୍କର କ୍ରୀଡାର ଅମୃତ ଶ୍ରବଣ କରି, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ତ୍ୟାଗ କରି, ଗୃହ ଓ ପରିବାର ଛାଡ଼ି, ଦରିଦ୍ର ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପକ୍ଷୀ ସହିତ ଭିକାରି ପରି ଘୁଞ୍ଚିବାରେ ଲାଗିଲେ।’ ‘ମୁଁ ତାଙ୍କର ବାକ୍ୟକୁ ଅମୃତ ଭାବି ବିଶ୍ୱାସ କରିଛି, ମାଁକୁ ଡାକୁଥିବା ଛାଣପିଲା ପରି ଅଜ୍ଞାନ। ଆମେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଭାର୍ୟା, ହରିଣ ପରି। ପୁନଃପୁନଃ ତାଙ୍କର ନଖର ଦୁଃଖକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଛୁ। ଦୂତି, ଅନ୍ୟ ଖବର କହ।’ ‘ମିତ୍ର, ପ୍ରିୟ ଆସିଛି କି? କହ, ତୁମେ କଣ ଚାହୁଁଛ? ସମ୍ମାନ ଯୋଗ୍ୟ, ମୃଦୁ। ଲକ୍ଷ୍ମୀ ତାଙ୍କ ଚେଷ୍ଟରେ ବସିଥିବାବେଳେ, ଅପରିତ୍ୟାଜ୍ୟ ପ୍ରିୟଙ୍କୁ କିପରି ଆମକୁ ମିଳାଇବାକୁ ଆଣିଛ?’ ‘ଶ୍ରେଷ୍ଠପୁତ୍ର ଏବେ ମଥୁରାରେ ଅଛନ୍ତି କି? ସେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଗୃହ, ବନ୍ଧୁ, ଗୋପମାନେକୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି କି? ଆମେ ତାଙ୍କ ସେବକ, ସେ କେବେ ଆମେ ଉପରେ ତାଙ୍କର ସୁଗନ୍ଧିତ, ପ୍ରବଳ ଭୁଜ ରଖିବେ?’ ଶ୍ରୀ ଶୁକ କହିଲେ: ଉଦ୍ଧବ, ଗୋପୀମାନେର କୃଷ୍ଣ ପ୍ରତି ନିରନ୍ତର ଆଶା ଶୁଣି, ସ୍ନେହ ଭରା ଶବ୍ଦରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ଏଭଳି କହିଲେ: ‘ଆପଣମାନେ ଏହି ଜଗତରେ ଏକାଠି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସମ୍ମାନିତ, କାରଣ ଆପଣମାନେ ଚିତ୍ତକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବାସୁଦେବ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଇଛନ୍ତି।’ ‘ବ୍ରତ, ତପ, ଯଜ୍ଞ, ଅଧ୍ୟୟନ, ଶମ, ଓ ଅନେକ ଉପାୟରେ କୃଷ୍ଣ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଲାଭ ହୁଏ।’ ‘ଆପଣମାନେର ଶୁଭ ଭାଗ୍ୟରେ, ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ପ୍ରଭୁ ପ୍ରତି ଉତ୍ତମ ଭକ୍ତି ଦୃଢ଼ କରିଛନ୍ତି—ମୁନିମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭକ୍ତି ଦୁର୍ଲଭ।