ଏହି ସଂସାରରେ ଭଗବାନଙ୍କର କୌଣସି କର୍ମ ନାହିଁ, ସେ ସଦା ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ। କିନ୍ତୁ ନିଜ ଲୀଳାର ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ, ଭଲ ଲୋକଙ୍କର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ, ସେ ଅବତାର ନେଇଥାନ୍ତି। ତିନି ଗୁଣରୁ ଉପରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ସତ୍ୱ, ରଜ, ତମ ଗୁଣ ଧାରଣ କରି, ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ପାଳନ ଓ ସଂହାର କରନ୍ତି, ଯଦିଓ ସେ ଅଜନ୍ମା। ଯେପରି ମଧୁମକୁ ଦେଖିଲେ କିଛି ଘୂରେ ଓ ବଡ ଉତ୍କଳନ ଲାଗେ, ସେପରି ଆମର ମନର ଭାବନାରେ ଆମେ ଆତ୍ମାକୁ କର୍ତ୍ତା ବୋଲି ଭାବୁଛୁ। ସେ କେବଳ ତୁମର ପୁଅ ନୁହେଁ, ହେ ଶୁଭାଗ୍ୟଶାଳିମାନେ! ଭଗବାନ ହରି ସମସ୍ତଙ୍କ ପୁଅ, ଆତ୍ମା, ପିତା ଓ ମାଆ; ସେଇ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାୟକ। ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ଶୁଣାଯାଏ, ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ, ବର୍ତ୍ତମାନ, ଚଳିତ କିମ୍ବା ଅଚଳ, ବଡ କିମ୍ବା ଛୋଟ—ଏସବୁ ଅଚ୍ୟୁତ ସତ୍ତା ବିନା ଅର୍ଥହୀନ; ସେଉଁଠି ସବୁକିଛି ରହିଛି, ସେଇ ପରମାତ୍ମା। ଏପରି ଭାବେ ଆଲୋଚନା କରିବା ସମୟରେ ରାତି ଶେଷ ହେଲା। ନନ୍ଦ ଓ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସାଙ୍ଗୀ ବ୍ରଜରେ ଥିଲେ। ଗୋପୀମାନେ ଉଠି, ଦୀପ ଦେଖି, ଘର ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଦହି ମଥିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତାଙ୍କ ହାତରେ ଚଡ଼ି, ଗଲା, ଜାର, ଉଲୁକି ଚମକୁଥିଲା, ଶରୀର ଭାଗ ହଲୁକ ହେଉଥିଲା, ମୁହଁରେ କୁମ୍କୁମ ରଙ୍ଗ ଲଗିଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ ଗୋପୀମାନେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଶବ୍ଦରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଗୁଣଗାନ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ସ୍ୱର ଆକାଶକୁ ଛୁଇଁଯାଉଥିଲା, ଦହି ମଥିବାର ଶବ୍ଦ ସହିତ ମିଶିଗଲା, ଏହା ଦିଗଦିଗନ୍ତର ଅମଙ୍ଗଳକୁ ଦୂର କରିଦେଲା। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବା ସମୟରେ, ଭଗବାନ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ, ତେବେ ବ୍ରଜବାସୀମାନେ ନନ୍ଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରେ ଏକ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଥ ଦେଖି, ‘ଏହା କାହାର?’ ବୋଲି ପଚାରିଲେ। କି ଏହା ଅକୃରର ଆଗମନ? କି ଅନ୍ୟ କେହି, କଂସଙ୍କ କାମନା ପୂରଣ କରିବାକୁ ଆସିଛି, ଯିଏ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମଥୁରାକୁ ନେଇଯାଇଥିଲା? ‘ସେ ଆମ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ କ’ଣ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବେ?’ ଏପରି ଗୋପୀମାନେ କଥା ହେଉଥିବା ବେଳେ, ଉଦ୍ଧବ ନିଜ ପ୍ରାତଃକାଳିନ କ୍ରିୟା ସମାପ୍ତ କରି, ଆସିଲେ। କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସାଙ୍ଗୀ ଉଦ୍ଧବଙ୍କୁ ଦେଖି ଗୋପୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି କଲେ—ଦୀର୍ଘ ବାହୁ, ତାଜା କମଳ ଦୃଷ୍ଟି, ପୀତବସ୍ତ୍ର, କମଳମାଳା, ମୁହଁ କମଳ ପ୍ରଭା, ଚମକୁଥିବା କୁଣ୍ଡଳ। ଗୋପୀମାନେ କହିଲେ, “ଆମେ ଜାଣୁଛୁ, ଆପଣ ଯଦୁନାୟକଙ୍କ ସେବକ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଠାଯାଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ପିତାମାତାଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ପ୍ରିୟ କାମ କରିବାକୁ। ଅନ୍ୟଥା, ସେ ବ୍ରଜକୁ ସ୍ମରଣ କରିବେ କାହିଁକି? ଆତ୍ମୀୟତାର ବନ୍ଧନ ତ୍ୟାଗ କରିବା ସହଜ ନୁହେଁ, ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ପାରନ୍ତିନାହିଁ। ମିତ୍ରତା କିଛି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଶେଷ, ସେଠାରେ ସମ୍ପର୍କ ଶେଷ—ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀ, ମଧୁମକୁ ଓ ଫୁଲ ଭଳି। ଦୁଃଖୀକୁ ବେଶ୍ୟା ତ୍ୟାଗ କରେ, ରାଜା ଶକ୍ତିହୀନ ହେଲେ ପ୍ରଜା ତ୍ୟାଗ କରେ, ଶିକ୍ଷା ଶେଷ ହେଲେ ଶିଷ୍ୟ ଗୁରୁକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ଦକ୍ଷିଣା ମିଳିଲେ ପ୍ରିଷ୍ଟ ଚାଲିଯାନ୍ତି। ଫଳ ଶେଷ ହେଲେ ପକ୍ଷୀ ଗଛ ଛାଡ଼ିଯାନ୍ତି, ଅତିଥି ଭୋଜନ ଶେଷେ ଘର ଛାଡ଼ନ୍ତି, ଅଗ୍ନି ଲାଗିଲେ ହରିଣ ଜଙ୍ଗଲ ଛାଡ଼ିଯାନ୍ତି, ଭୋଗ ଶେଷେ ପୁରୁଷ ନାରୀକୁ ଚାଡ଼ନ୍ତି।" ଏପରି ଗୋପୀମାନେ, ଯାଙ୍କ ମନ, ଶରୀର, ଭାବନା ସବୁ ଗୋବିନ୍ଦରେ ଲୀନ, ଉଦ୍ଧବଙ୍କ ଆଗମନରେ ସାର୍ବଭୌମ ଶୋକ ଓ ଦୁଃଖ ଭୁଲିଗଲେ। ସେମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚାଲିଥିବା ଓ ଶିଶୁ କାଳର କାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରି, ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ଲଜ୍ଜା ନ ମାନି ଦେଖିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଗୋପୀମାନେ ମଧୁମକୁ ଦେଖି, ତାହାକୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦୂତ ବୋଲି ଭାବି, ଏପରି କଥା କହିଲେ—“ହେ ମଧୁମକୁ, ଠକେଇବାର ସାଥୀ, ମୋ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀର ପାଦ ଛୁଇଁନା। ତାଙ୍କ ମାଳାର ଗନ୍ଧ ତୋରେ ଲାଗିଛି, ତୁମେ ତାଙ୍କର ଦୂତ, ଯଦୁମଣ୍ଡଳରେ ଉପହାସ ପାଇବା ଯୋଗ୍ୟ। ତିନି ଆମକୁ ଏକଥର ତାଙ୍କ ଅମୃତ ମଧୁ ଦେଇ, ମାୟା କରି ଛାଡ଼ିଦେଲେ; ଏବେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ କିପରି ତାଙ୍କ ପାଦ ସେବା କରନ୍ତି? ତୁମେ ଏଠାରେ ଯଦୁନାଥଙ୍କ ଗୀତ କାହିଁକି ଗାଉଛ? ତାଙ୍କ ସାଙ୍ଗମାନେ ଯେଉଁ ମହିଳାଙ୍କ ମନ ଚୁରାଇନେଲେ, ସେମାନେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଭୁଲିପାରିବେନାହିଁ। ଏପରି ମହିଳା ତିନି ଲୋକରେ କେଉଁଠି ନାହାନ୍ତି? ଆମେ ତ ତାଙ୍କ ପାଦ ଧୂଳି ପୂଜା କରିବାକୁ ଧନ୍ୟ। ତୁମେ ତାଙ୍କ ପାଦ ମୁଣ୍ଡରୁ ହଟା, ତାଙ୍କ ମିଠା କଥା ଆମେ ଜାଣୁଛୁ। ସେ ଆପଣଂକ ପତ୍ନୀ, ସନ୍ତାନ, ଆତ୍ମୀୟ ସୃଷ୍ଟି କରି, ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ କେମିତି ଭରସା କରିବି?” “ସେ ହୁନ୍ତାରେ ମର୍ଗର ରାଜାଙ୍କୁ ଧରିବା ପାଇଁ ଶିକାରୀମାନେ ଯେପରି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥିଲେ, ସେପରି ଆମକୁ ଭଲ ପାଇଁ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ କରି ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ବାଲିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ହାତିଆ ପକ୍ଷୀ ପରି ବାନ୍ଧିଦେଲେ। ଏଇ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସାଙ୍ଗ କଥାର ଅନ୍ତ ନାହିଁ, ତଥାପି ଏହି ଚର୍ଚ୍ଚା ଛାଡ଼ିବା କଠିନ। ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କ ଲୀଳାର ମଧୁ ରସ ଏକଥର ଶୁଣିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁଇତା ଛାଡ଼ି ଘର-ପରିବାର ତ୍ୟାଗ କରି, ପକ୍ଷୀଭଳି ଭିକ୍ଷୁକ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଆମେ ତାଙ୍କ ମିଠା କଥାକୁ ଅମୃତ ଭାବି, ଶିଶୁ ପକ୍ଷୀ ମାଆର ଡାକକୁ ଯେପରି ଭଲିଥାନ୍ତି, ତେଣୁ ଆମେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପତ୍ନୀ। ତାଙ୍କ ନଖ ଛୁଆଁର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଆମେ ପୁନିପୁନି ସ୍ମରଣ କରୁଛୁ। ଅନ୍ୟ ଖବର କହ, ଦୂତ।” “ମିତ୍ର, ତୁମେ ପ୍ରିୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଠାଯାଇଛ, କ’ଣ ନେଇଁଛ? ଲକ୍ଷ୍ମୀ ତାଙ୍କ ଚେଷ୍ଟରେ ବସିଥିବାବେଳେ, ତୁମେ କିପରି ଆମକୁ ତାଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ମିଳେଇପାରିବା?” “ସେ ବଡ ପୁଅ ଏବେ ମଥୁରାରେ ଅଛନ୍ତିନା? ସେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଘର, ଆତ୍ମୀୟ, ଗୋପମାନେକୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତିନା? ସେ କେବେ ଆମକୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି? କେବେ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଶୁଭ୍ର ବାହୁ ଆମ ମୁଣ୍ଡରେ ରଖିବେ?” ଏପରି ଗୋପୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଏକାନ୍ତ ପ୍ରେମ ଭାବରେ କଥା କହୁଥିଲେ, ଉଦ୍ଧବ ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ପ୍ରେମ ଭରା ବାଣୀ କହିଲେ—“ତୁମେ ଏହି ଜଗତରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ପୂଜ୍ୟ, କାରଣ ତୁମେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଇଛ। ବ୍ରତ, ତପ, ଯଜ୍ଞ, ପାଠ, ଅଧ୍ୟୟନ, ସଂଯମ ଓ ଅନେକ ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଭକ୍ତି ଲାଭ ହୁଏ, ସେଇ କୃଷ୍ଣଭକ୍ତି ତୁମେ ସ୍ଥାପିତ କରିଛ। ଏହି ଭକ୍ତି ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ।