କଂସ, ସାତ୍ୱତମାନଙ୍କର ଶତ୍ରୁ, କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ରଙ୍ଗମଞ୍ଚରେ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ। ତାପରେ କୃଷ୍ଣ ତୁମେଠାରେ ଯେ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଥିଲେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ପୂରଣ କରିବେ। ଏହିପରି ଦୁଃଖ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ, ହେ ଶୁଭଭାଗ୍ୟଶାଳୀମାନେ; କୃଷ୍ଣ ତୁମେଠାରେ ନିକଟରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିବ। ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ହୃଦୟରେ ବସିଛନ୍ତି, ଆକାଶରେ ଆଲୋକ ଯେପରି ରହିଥାଏ। ସେ ଯିଏ ସତ୍ୟରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କେହି ନ ଆତ୍ମୀୟ, କେହି ନ ଅନାତ୍ମୀୟ; କେହି ଉଚ୍ଚ, କେହି ନିମ୍ନ, କେହି ସମ, କେହି ଅସମ ନୁହେଁ; ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ସମ। ସେଙ୍କର କେହି ମା, କେହି ବାପା, କେହି ପତ୍ନୀ, କେହି ପୁଅ, କେହି ନିଜ, କେହି ପର, କେହି ଶରୀର, କେହି ଜନ୍ମ ନାହିଁ। ଏହି ସଂସାରରେ, ଭଲ ମନ୍ଦ ମିଶ୍ର କାରଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ସେଙ୍କର କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ; ତଥାପି, ଲୀଳା ପାଇଁ, ସେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ସେ ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ, ତଥାପି ସେ ଶୁଭ, ରାଗ, ତମ ଗୁଣ ଧାରଣ କରି, ଏହା ସହ ଖେଳି, ତିନି ରୂପରେ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ, ନାଶ କରନ୍ତି, ଯଦିଓ ଅଜନ୍ମା। ମଧୁମକ୍ଷିକାର ଦୃଷ୍ଟିରେ କିଛି ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ଦେଖାଯାଏ, ଏହିପରି ଚିତ୍ତରେ କ୍ରିୟାକାରୀ ବୋଧରେ ଆତ୍ମାକୁ କର୍ତ୍ତା ଭାବି ମନେ କରାଯାଏ। ସେ କେବଳ ତୁମର ପୁଅ ନୁହେଁ, ହେ ଶୁଭଯୁକ୍ତମାନେ; ହରି ସମସ୍ତଙ୍କ ପୁଅ, ଆତ୍ମା, ବାପା, ମା, ଅଧିପତି। ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ଶୁଣାଯାଏ, ଗତ, ବର୍ତ୍ତମାନ, ଭବିଷ୍ୟତ, ଏକାଗ୍ର, ଚଳିତ, ବଡ, ଛୋଟ—ଅଚ୍ୟୁତର ସତ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଛଡ଼ି, କିଛି ଉଲ୍ଲେଖ୍ୟ ନୁହେଁ; ସେ ଏକମାତ୍ର ସମସ୍ତ, ପରମ ଆତ୍ମା। ଏପରି ଆଲୋଚନା କରୁଥିବାବେଳେ, ନନ୍ଦ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସାଥୀ, ରାତି କାଟିଲେ। ବ୍ରଜର ଗୋପୀମାନେ ଉଠି, ଦୀପ ଦେଖିଲେ, ଘର ଦେବୀମାନଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ, ଦହି ମଥିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତାଙ୍କର ହାତରେ ବାହୁଡି, ଗଲା, ମଥିବା ରସି ଟାଣିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କର କଟି, ବକ, ହାର, ଅଳଙ୍କାର, ଗାଲ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ମୁହଁ କୁମ୍କୁମରେ ଶୋଭିତ। ବ୍ରଜର ମହିଳାମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶ୍ରୀନେତ୍ରରେ ଗୀତ ଗାଇଲେ, ତାଙ୍କର ସ୍ୱର ଆକାଶକୁ ସ୍ପର୍ଶ କଲା; ଦହି ମଥିବା ଶବ୍ଦ ସହିତ ଏହା ଦିଗର ଅଶୁଭତାକୁ ଦୂର କଲା। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବା ସମୟରେ, ପ୍ରଭୁ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ବ୍ରଜବାସୀମାନେ ନନ୍ଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରରେ ଏକ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଥ ଦେଖିଲେ ଏବଂ ପଚାରିଲେ—“ଏହା କାହାର?” କି ଅକୃର ଆସିଛି, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜଣେ, ଯିଏ କଂସଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛନ୍ତି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା କୃଷ୍ଣ, ପଦ୍ମନୟନ, ମଥୁରାକୁ ନିଆଯାଇଥିଲେ? ସେ କି ଆମ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସନ୍ତୋଷ ପାଇଁ କୌଣସି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବେ? ଏପରି କଥା ମହିଳାମାନେ କହୁଥିବାବେଳେ, ଉଦ୍ଧବ, ନିଜ ପ୍ରାତଃକାଳୀନ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରି, ଆସିଲେ। କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସାଥୀ ଉଦ୍ଧବକୁ ଦେଖି, ବ୍ରଜର ଗୋପୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଦୀର୍ଘବାହୁ, ତାଜା ପଦ୍ମନୟନ, ପୀତବସ୍ତ୍ର, ପଦ୍ମମାଳା ଶୋଭିତ, ମୁହଁ ପଦ୍ମପରି ଖିଳିଥିବା, କଣ ଅଳଙ୍କାର ଚମକୁଥିବା। “ଆମେ ଜାଣିଛୁ ତୁମେ ଯଦୁନାଥଙ୍କ ସେବକ, ପିତାମାତାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ମାଲିକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଠାଯାଇଛ। ଅନ୍ୟଥା, ବ୍ରଜରେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବାର କୌଣସି ଦ୍ୱାରା ଆମେ କଳ୍ପନା କରିପାରିବା ନୁହେଁ; ଆତ୍ମୀୟତାର ବନ୍ଧନ ବିଦ୍ୱାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିବା କଷ୍ଟକର। ପାରସ୍ପରିକ ସାଠିତ୍ୟ କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ହୁଏ, ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥାଏ ଯେପରି; ପୁରୁଷ ନାରୀ ସହ ଯେପରି, ମଧୁମକ୍ଷିକା ଫୁଲ ସହ ଯେପରି। ଦରିଦ୍ରଙ୍କୁ ବେଶ୍ୟାମାନେ ଛାଡ଼ିଦେଇଥାନ୍ତି; ଶକ୍ତିହୀନ ରାଜାକୁ ପ୍ରଜାମାନେ ଛାଡ଼ିଦେଇଥାନ୍ତି; ଶିଷ୍ୟମାନେ ଜ୍ଞାନ ମିଳିଲା ପରେ ଗୁରୁକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଥାନ୍ତି; ପୁରୋହିତମାନେ ଦକ୍ଷିଣା ପାଇଲା ପରେ ଛାଡ଼ିଦେଇଥାନ୍ତି। ଫଳ ଶେଷ ହେଲା ପରେ ପକ୍ଷୀ ଗଛ ଛାଡ଼ିଦେଇଥାନ୍ତି; ଅତିଥିମାନେ ଖାଇଲା ପରେ ଘର ଛାଡ଼ିଦେଇଥାନ୍ତି; ଜଙ୍ଗଲ ଅଗ୍ନିରେ ଜଳିଗଲା ପରେ ମୃଗମାନେ ଛାଡ଼ିଦେଇଥାନ୍ତି; ରମଣ କରିବା ପରେ ପୁରୁଷ ନାରୀକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଥାନ୍ତି। ଏପରି, ଗୋପୀମାନେ ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କର ଶବ୍ଦ, ଦେହ, ଚିତ୍ତ ଗୋବିନ୍ଦରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇଥିଲା, ଉଦ୍ଧବଙ୍କ ଆଗମନରେ ସଂସାରିକ ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼ିଦେଇଥିଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଲୀଳା ଗାଇ ଅନ୍ୟେ ଅନ୍ୟେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ଅପରାଧ କିଛି ନାହିଁ, ବାଳ୍ୟ ଓ ଯୁବକ ଦିନର ଘଟଣା ତାଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ। ଏକ ଗୋପୀ, ମଧୁମକ୍ଷିକାକୁ ଦେଖି ଏବଂ କୃଷ୍ଣ ସହ ମିଳନ ଚିନ୍ତା କରି, ଏହାକୁ ନିଜ ପ୍ରିୟଙ୍କ ଦୂତ ଭାବି କହିଲେ: “ହେ ମଧୁମକ୍ଷିକା, ଠକାମାନଙ୍କ ସାଥୀ, ମୋର ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀଙ୍କ ପାଦ ଛୁଅନି। ତାଙ୍କର ଫୁଲମାଳା, ତାଙ୍କର ମନ୍ତା ରେ ଲଗିଥିବା ପ୍ରାଣ ତୋ ଗାଳକୁ ଲାଗିଛି। ମଧୁମକ୍ଷିକାର ମାଲିକ ତାଙ୍କର ଉତ୍କଟ ମହିଳାମାନଙ୍କ ଉପକୃତି ନେଇ ଯାଉ, ତୁମେ ତାଙ୍କର ଦୂତ, ଯଦୁସଭାରେ ହସ୍ୟାସ୍ପଦ।” “ତାଙ୍କ ଠୁଆ ରସ ଏକଥର ଦେଇ ଆମକୁ ମୋହିତ କରି, ଫୁଲକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇବା ପରି ଆମକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି। ପଦ୍ମା କିପରି ତାଙ୍କର ପଦ୍ମପାଦ ସେବା କରୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ମନ ଶ୍ରୀମାନଙ୍କ ପ୍ରଶଂସାରେ ଚୋରାଯାଇଛି?” “ହେ ଷଡ଼ପଦ, ତୁମେ ଯଦୁନାଥଙ୍କ ଗୀତ କାହିଁକି ଏଠାରେ ଗାଉଛ? ତାଙ୍କର ସଂଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ବିଜୟ ଉପରେ ଗୀତ ଗାଇଥିବା; ତାଙ୍କର ଦୟାରେ ତାଙ୍କର ମହିଳାମାନେ ଅନ୍ତର ଶାନ୍ତି ମିଳିଛି।” “ସ୍ୱର୍ଗ, ପୃଥିବୀ, ପାତାଳରେ କେଉଁ ମହିଳା ତାଙ୍କୁ ଅପ୍ରାପ୍ୟ? ତାଙ୍କର ମନୋହର ହାସି ଓ ଭୂରୁ ଦ୶ଳ ମହିଳାମାନେ ମୋହିତ କରେ। ଆମେ ତାଙ୍କର ପାଦଧୂଳିକୁ ପୂଜିବାର ଅନୁଗ୍ରହ ମିଳିଛି; ଦୁଃଖୀମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ନାମ ଶୁଣନ୍ତି।” “ତାଙ୍କର ପାଦ ତୁମର ମୁଣ୍ଡରୁ ହଟା; ମୁଁ ତାଙ୍କର ମଧୁର କଥା ଜାଣିଛି। ତୁମେ ଦୂତ ଭାବେ ଆସିଛ, ଲୋଭ ଭଲ କରିବାରେ ଦକ୍ଷ। ସେ ନିଜ ପତ୍ନୀପୁଅମାନେ ଉପଜାଇ ଏଠାରେ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ଚିନ୍ତା ନ କରି। ତାଙ୍କୁ କେମିତି ଭରସା କରିବା?” “ବନରେ ମକୁଡ଼ା ରାଜାକୁ ଶିକାର କରିବା ପରି, ସେ ଅସୁରକ୍ଷିତ ମହିଳାମାନେ ଉପରେ ଆଘାତ କଲେ, ଭାବରେ ବିକୃତ। ବଳି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପକ୍ଷୀପରି ବନ୍ଧି ଦିଏ। କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସାଠିତ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ; ତାଙ୍କର ଲୀଳାକଥା ଛାଡ଼ିବା ଅତି କଷ୍ଟ।