ଏହି ଉତ୍କଳ ଭୂମିରେ ଏକ ପବିତ୍ର ରାତି, ନନ୍ଦ ଏବଂ ଗୋପଗଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦିନ୍ଦିଆ ଚର୍ଚ୍ଚା ଚାଲିଥିଲା। ସେମାନେ ନାରାୟଣଙ୍କୁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଉଦ୍ଭବ କାରଣ, ଏବଂ ମର୍ତ୍ୟ ରୂପରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛନ୍ତି—ଏହି ଆଶାରେ ଦୃଢ଼ ହୃଦୟ ରଖିଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହାଠାରୁ ଉତ୍ତମ ନିଷ୍ଠା ଆଉ କ’ଣ ଅଛି? ସମ୍ପ୍ରତି କ୍ଷୀରୋଦ ନିଳାଚଳର ଅଚ୍ୟୁତ, ସାତ୍ବତଗଣଙ୍କ ନାଥ, ବ୍ରଜରେ ଆସିବେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବେ। ମଧ୍ୟ arena ରେ କଂସ ନିପାତ କରିବା ପରେ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଯେଉଁ ଦାୟବାଦ ଦେଇଥିଲେ, ନିଶ୍ଚୟ ତାହା ପୂରଣ କରିବେ। ଅତି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ବ୍ରଜବାସୀମାନେ, ଦୁଃଖ କରିବେନି; ଆପଣମାନେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଦେଖିବେ। ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ହୃଦୟରେ ବସିଛନ୍ତି, ଯେପରି ଆକାଶରେ ଜ୍ଵାଳା ଲୁଚିଥାଏ। ଏହି ଆସ୍ତିତ୍ୱ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭଗବାନ ପାଇଁ କୌଣସି ଦୟା, ଦ୍ୱେଷ, ଉତ୍ତମ, ଅଧମ, ସମ, ବିସମ ନାହିଁ—ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଦେଖନ୍ତି। ସେଙ୍କର କୌଣସି ମାତା, ପିତା, ପତ୍ନୀ, ପୁତ୍ର, ନିଜ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ, ଶରୀର କିମ୍ବା ଜନ୍ମ ନାହିଁ। ଏହି ଜଗତରେ ନିଜର କୌଣସି କର୍ମ ନାହିଁ; ତଥାପି ଲୀଳା କାରଣରେ, ସେ ଧର୍ମୀଜନଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅବତରଣ କରନ୍ତି। ସେ ଗୁଣାତୀତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସତ୍ୱ, ରଜ, ତମ ଗୁଣର ଖେଳ କରି, ଉତ୍ପନ୍ନ, ପାଳନ, ନାଶ କରନ୍ତି, ଜନ୍ମହୀନ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ। ମଧୁମକୁ ଦେଖିବା ପରି, ମନର ଭ୍ରମରେ ଆତ୍ମାକୁ କର୍ତ୍ତା ଭାବି ଦେଖାଯାଏ। ତେଣୁ, ଶ୍ରୀହରି କେବଳ ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ନୁହେଁ; ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଆତ୍ମା, ପିତା, ମାତା, ଶାସକ। ଯେଉଁ ଜଗତରେ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ଶୁଣାଯାଏ, ଗତ, ବର୍ତ୍ତମାନ, ଭବିଷ୍ୟତ, ଚଳ, ଅଚଳ, ବଡ, ଛୋଟ—ଅଚ୍ୟୁତ ତତ୍ତ୍ୱ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ମୂଲ୍ୟବାନ ନୁହେଁ; ସେ ଏକମାତ୍ର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା। ଏପରି ଆଲୋଚନାରେ ନନ୍ଦ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ମିତ୍ର, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଗୋପମାନେ ରାତି କାଟିଲେ। ବ୍ରଜର ଗୋପୀମାନେ ଉଠି, ଦୀପ ଜାଚିଲେ, ଗୃହଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ, ଏବଂ ଦଧି ମଥିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେମାନେ ବାହୁଡ଼ି ଓ ମାଳାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଦୂଧ ମଥିବା ରସି ଟାଣୁଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କ ନିତମ୍ବ, ବକ୍ଷସ୍ଥଳ, ହାର, କଣା ଆଳୁ ହଲେ, ଗାଲ ଚମକିଲେ, ମୁହ ଲାଲ କୁମ୍କୁମରେ ଶୋଭିତ। ବ୍ରଜର ଗୋପୀମାନେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅଳିନୟନ ଉପରେ ଗୀତ ଗାଇଲେ; ତାଙ୍କ ସ୍ୱର ଆକାଶକୁ ଛୁଇଁଥିଲା, ଦଧି ମଥିବା ଶବ୍ଦରେ ଏହି ଗୀତ ମିଶି ଦିଗ୍ବନ୍ଧୁର ଅଶୁଭତା ଦୂର କଲା। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବା ସମୟରେ, ନନ୍ଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରରେ ବ୍ରଜବାସୀମାନେ ଏକ ସୁଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସୁଵର୍ଣ୍ଣ ରଥ ଦେଖିଲେ, ଜିଏ ଆସିଛି? ଏହି ଅକୃରା ଆସିଛନ୍ତି କିମ୍ବା କଂସଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ଆଉ କିଏ, ଯେଉଁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମଥୁରାକୁ ନେଇଗଲେ? ସେମାନେ ଭାବିଲେ, "ଏହି ଆସିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଆମ ପ୍ରଭୁ ନିମିତ୍ତେ କଣ ଆତ୍ମଶୁଧି କରିବେ?" ଏପରି ଚର୍ଚ୍ଚା କରୁଥିବା ବେଳେ, ଉଦ୍ଦବ ନିଜ ପ୍ରାତଃକାଳୀନ କାର୍ୟ ସମାପ୍ତ କରି ବ୍ରଜକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ମିତ୍ର ଉଦ୍ଦବକୁ ଦେଖି, ବ୍ରଜର ଗୋପୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦୀଘ୍ଘ ଭୁଜା, ତାଜା ପଦ୍ମ ନୟନ, ପୀତବସ୍ତ୍ର, ପଦ୍ମମାଳା, ପଦ୍ମପରି ମୁହ, ଚମକୁଥିବା କଣା ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, "ଆମେ ତୁମକୁ ଯଦୁନାଥଙ୍କ ସେବକ ଭାବେ ଜାଣୁଛୁ, ପିତାମାତାଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଆସିଛ।" "ଅନ୍ୟଥା, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ବ୍ରଜରେ ସ୍ମରଣ କରିବାର କୌଣସି ଦ୍ୱିତୀୟ କାରଣ ଅଛି ନାହିଁ; ଆତ୍ମୀୟତା ବନ୍ଧନ କଷ୍ଟରେ ମୁକ୍ତ ହେବା ନୁହେଁ, ଏହା ତାପସୀ ମଧ୍ୟ ପାଇଁ ଅସାଧ୍ୟ।" "ଅନ୍ୟ ସହ ବନ୍ଧୁତ୍ୱ କିଛି କାମ ପାଇଁ ହୁଏ, ଏହି କାମ ଥିବାପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ; ଯେପରି ମନୁଷ୍ୟ ନାରୀ ସହ କରନ୍ତି, ମଧୁମକୁ ଫୁଲ ସହ।" "ବିପ୍ର ନାରୀ ଦୁଃଖୀକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି; ଅଶକ୍ତ ରାଜାକୁ ପ୍ରଜା ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି; ଶିଷ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ପାଇଲା ପରେ ଗୁରୁକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି; ପୁରୋହିତ ଦକ୍ଷିଣା ମିଳିଲା ପରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି।" "ଫଳ ଖାଲି ହେଲାପରେ ପକ୍ଷୀ ଗଛ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି; ଅତିଥି ଖାଇଲାପରେ ଘର ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି; ଜଙ୍ଗଲ ଜଳିଗଲାପରେ ହରିଣ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି; ନାରୀ ଭୋଗ ପରେ ପ୍ରେମିକ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି।" ଏପରି, ଗୋପୀମାନେ ଗୋବିନ୍ଦରେ ଶରୀର, ମନ, ଶବ୍ଦ ଲଗାଇ, ଲୋକିକ ଚିନ୍ତା ତ୍ୟାଗ କରିଲେ, ଉଦ୍ଦବଙ୍କ ଆଗମନ ସମୟରେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ କୃତ୍ୟ ଗାଇ, ତାଙ୍କ ଶିଶୁ ଓ ଯୁବ କ୍ରୀଡା ସ୍ମରଣ କରି, ଲଜ୍ଜା ଛାଡ଼ି ଅଶ୍ରୁ ବର୍ଷା କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଏକ ଗୋପୀ ମଧୁମକୁ ଦେଖି, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସହ ମିଳନ ସ୍ମରଣ କରି, ତାହାକୁ ନିଜ ପ୍ରିୟଙ୍କ ଦୂତ ଭାବି କଥା କହିଲେ: "ଓ ମଧୁମକୁ, ଧୂର୍ତ୍ତଙ୍କ ସାଥୀ, ମୋର ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀଙ୍କ ଚରଣ ଛୁଇଁନି। ତାଙ୍କ ମାଳାର ପ୍ରସ୍ଥ ରେଣୁ ତୁମ ମୁଣ୍ଡ ରଙ୍ଗାଇଛି। ମଧୁମକୁର ନାଥ ଏହି ଅଭିମାନୀ ନାରୀଙ୍କ ଦୟା ନେଉ; ତୁମେ ତାଙ୍କ ଦୂତ, ଯଦୁମଣ୍ଡଳରେ ଉପହାସ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ।" "ଏକେବାର ତାଙ୍କ ଅଠୁର ଅମୃତ ଦେଇ, ଆମକୁ ମୋହିତ କରି, ଆମକୁ ଫୁଲ ଭଳି ତ୍ୟାଗ କଲେ। ପଦ୍ମା କିପରି ତାଙ୍କ ଚରଣରେ ସେବା କରେ, ଯେଉଁ ଚରଣ ଗୌରବ ଶ୍ରବଣରେ ମନ ଚୋରାଯାଏ?" "ଏହି ଷଡ଼ପଦ, ତୁମେ କାହିଁକି ଯଦୁନାଥଙ୍କ ଗୀତ ଗାଉଛ? ତାଙ୍କ ବନ୍ଧୁମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଚିତ୍ତ ଶାନ୍ତି ପାଇଛନ୍ତି, ନିଜ ଇଛା ପୂରଣ କରିଛନ୍ତି।" "ସ୍ୱର୍ଗ, ପୃଥିବୀ, ପାତାଳରେ କେଉଁ ନାରୀ ତାଙ୍କୁ ଅସାଧ୍ୟ? ତାଙ୍କ ମନୋହର ହାସ୍ୟ ଓ ଭୂର୍ଣ୍ଣିର ଦୂତୀ ମୋହ କରେ। ଆମେ ତାଙ୍କ ଚରଣ ଧୂଳି ପୂଜିବାର ଦୁଃଖୀ, ତଥାପି ଏଠି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ନାମ ଶୁଣାଯାଏ।" "ତାଙ୍କ ଚରଣ ତୁମ ମୁଣ୍ଡରୁ ଦୂର କର; ତାଙ୍କ ମଧୁର କଥା ଆମେ ଜାଣିଛୁ। ତୁମେ ଦୂତ ଭାବେ ଆସିଛ, ନିପୁଣ ଭାବେ ନିବେଦନ କରିବାକୁ। ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ, ପୁତ୍ର, ଏଠି ତ୍ୟାଗ କରି, ନିଜେ ତିଆରି କରି, ଚିନ୍ତା ନ କରି ଚାଲିଗଲେ। ତାଙ୍କୁ କିପରି ଭରସା କରିବି?" "ମାକଡ଼ା ପରି ମହାକପିକୁ ଶିକାର କରିବାପରି, ଅରକ୍ଷିତ ନାରୀଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ, କାମରେ ବିଜିତ କରିଲେ। ବଲି ମଧ୍ୟ ପ୍ରବଳ ଥିଲେ, ପକ୍ଷୀ ପରି ବନ୍ଧିଲେ। ଏହି କଳା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସହ ମିତ୍ରତା ଥିଲା; ତାଙ୍କ କୃତ୍ୟ ଚର୍ଚ୍ଚା ତ୍ୟାଗ କଷ୍ଟ।